เด็กติดเกม แยกให้ออกระหว่างชอบเล่นกับเล่นจนเสียการเสียงาน

คำว่า "ติดเกม" ถูกใช้บ่อยจนกลายเป็นคำเรียกเด็กทุกคนที่ถือจอยหรือมือถือนานเกินที่พ่อแม่อยากให้ แต่ในทางการแพทย์ ภาวะติดเกมมีเกณฑ์ชัดเจน และเกิดกับผู้เล่นเกมเพียงส่วนน้อย การแยกให้ออกว่าลูกแค่ชอบเล่นมาก หรือเกมเริ่มกินชีวิตด้านอื่นแล้ว ช่วยให้พ่อแม่เลือกวิธีรับมือได้ถูก ไม่ทะเลาะกับลูกทุกเย็นเรื่องที่ยังไม่ใช่ปัญหา และไม่มองข้ามเรื่องที่เป็นปัญหาจริง

องค์การอนามัยโลกใช้เกณฑ์อะไร

องค์การอนามัยโลก (WHO) บรรจุภาวะติดเกม (gaming disorder) ในบัญชีจำแนกโรคระหว่างประเทศ และอธิบายลักษณะไว้สามข้อ

1. ควบคุมการเล่นไม่ได้ ทั้งเรื่องเวลาเริ่ม ความถี่ ความนาน และการหยุด
2. ให้ความสำคัญกับเกมมากขึ้นเรื่อยๆ จนเกมมาก่อนความสนใจและกิจกรรมประจำวันอื่น
3. ยังเล่นต่อหรือเล่นมากขึ้น แม้เห็นผลเสียที่เกิดขึ้นแล้ว

ทั้งหมดนี้ต้องรุนแรงพอจะกระทบชีวิตด้านต่างๆ อย่างชัดเจน เช่น ครอบครัว การเรียน ความสัมพันธ์กับเพื่อน หรือสุขภาพ WHO ระบุว่าโดยปกติต้องเห็นรูปแบบนี้ต่อเนื่องอย่างน้อย 12 เดือน จึงจะวินิจฉัยได้ เว้นแต่อาการรุนแรงมาก

ข้อที่ควรสังเกตคือ เกณฑ์ไม่ได้นับชั่วโมงเล่นอย่างเดียว เด็กที่เล่นเกมวันละสามชั่วโมงในวันหยุด แต่ยังทำการบ้าน ไปเล่นกีฬา คุยกับครอบครัว และหยุดได้เมื่อตกลงกันไว้ ยังไม่เข้าเกณฑ์ ส่วนเด็กที่เล่นน้อยกว่านั้นแต่โกหก ขาดเรียน และอาละวาดทุกครั้งที่ถูกเรียกให้หยุด กลับน่าห่วงกว่า

ชอบเล่นมาก กับเกมเริ่มเป็นปัญหา ต่างกันอย่างไร

ด้านที่ดู	ชอบเล่นมาก	เกมเริ่มเป็นปัญหา
การหยุดเล่น	บ่นแต่หยุดได้ตามที่ตกลง	หงุดหงิดรุนแรง อาละวาด หรือหยุดไม่ได้เลย
ความสนใจอื่น	ยังชอบกีฬา เพื่อน งานอดิเรกอื่น	เลิกสนใจสิ่งที่เคยชอบ
การเรียน	ผลการเรียนคงที่	การบ้านค้าง ขาดเรียน ผลการเรียนตก
การนอน	นอนตามเวลาเกือบทุกคืน	แอบเล่นดึก ตื่นสาย ง่วงในห้องเรียน
ความซื่อสัตย์	บอกตรงว่าเล่นไปนานแค่ไหน	โกหกเรื่องเวลาเล่น ซ่อนเครื่อง
เงิน	ใช้เงินตามที่ตกลง	แอบใช้บัตรพ่อแม่ หรือเอาเงินไปเติมเกม
อารมณ์	เล่นเพื่อสนุก	เล่นเพื่อหนีความเครียด ความเศร้า หรือความกังวล

สัญญาณในคอลัมน์ขวา AAP ใช้เป็นสิ่งที่พ่อแม่ควรสังเกต ได้แก่ หงุดหงิดเมื่อถูกเอาเกมออก ลดเวลาเล่นไม่ได้ เลิกสนใจกิจกรรมอื่น โกหกเรื่องการเล่น และใช้เกมเพื่อบรรเทาอารมณ์ไม่ดี ข่าวของ Thai PBS ที่สัมภาษณ์แพทย์ไทยยังยกตัวอย่างสัญญาณเตือนอย่างการขโมยเงินไปซื้อของในเกม

เด็กกลุ่มไหนเสี่ยงกว่า

AAP ระบุปัจจัยที่ทำให้เด็กบางคนเสี่ยงต่อการเล่นเกมแบบไม่ดีต่อสุขภาพมากกว่าคนอื่น

• เด็กผู้ชาย
• เด็กที่มีภาวะซึมเศร้าหรือวิตกกังวล
• เด็กที่มีสมาธิสั้น (ADHD)

ข้อสองและข้อสามสำคัญ เพราะบางครั้งเกมเป็นปลายทาง ไม่ใช่ต้นเหตุ เด็กที่โดนเพื่อนแกล้งที่โรงเรียน เรียนตามเพื่อนไม่ทัน หรือรู้สึกเหงา อาจหาที่หลบในเกมที่ตัวเองเก่งและมีเพื่อนออนไลน์ การยึดเครื่องอย่างเดียวจึงตัดที่หลบโดยไม่ได้แก้ปัญหาที่อยู่ข้างใต้

เกมถูกออกแบบให้เล่นต่อ

AAP อธิบายว่าเกมจำนวนมากออกแบบมาเพื่อให้เด็กเล่นต่อไปเรื่อยๆ การที่ลูกหยุดยากจึงไม่ได้มาจากลูกไม่มีวินัยอย่างเดียว พ่อแม่ที่รู้กลไกเหล่านี้จะตั้งกติกาได้ตรงจุดกว่า

กลไกในเกม	ทำให้หยุดยากอย่างไร	กติกาที่ช่วยได้
รางวัลล็อกอินรายวัน	ต้องเข้าเกมทุกวัน ไม่งั้นเสียของ	ตกลงว่าเข้าเก็บรางวัลได้ แต่นับรวมในเวลาเล่น
เล่นเป็นทีมกับเพื่อนออนไลน์	ออกกลางเกมแล้วเพื่อนว่า	ให้เริ่มรอบสุดท้ายก่อนหมดเวลา 20 นาที
ภารกิจไม่มีจุดจบ	ไม่มีจุดที่รู้สึกว่าเล่นจบแล้ว	ใช้นาฬิกาจับเวลาแทนคำว่า "จบด่านนี้ก่อน"
กล่องสุ่มและของในเกม	อยากลุ้นต่อ ใช้เงินเพิ่ม	ปิดการซื้อในแอป ตั้งรหัสผ่านการชำระเงิน
การแจ้งเตือน	ดึงกลับเข้าเกมตลอดวัน	ปิดการแจ้งเตือนจากเกมทั้งหมด

ตัวเลข 20 นาทีในตารางเป็นเพียงตัวอย่างสำหรับเกมที่เล่นรอบละประมาณนั้น ให้ปรับตามเกมที่ลูกเล่นจริง เรื่องการตั้งค่าควบคุมโดยผู้ปกครองบนมือถือ ดูเพิ่มได้ในลูกติดมือถือ

ตั้งกติกาที่ลูกยอมทำตาม

AAP แนะนำให้ครอบครัวทำแผนการใช้สื่อร่วมกัน (family media plan) แทนการตั้งกฎจากฝ่ายพ่อแม่ฝ่ายเดียว ลองใช้ขั้นตอนนี้

1. คุยตอนที่ทุกคนอารมณ์ดี ไม่ใช่ตอนที่เพิ่งทะเลาะกันเรื่องเกม ถามลูกว่าเล่นเกมอะไร ชอบตรงไหน เล่นกับใคร
2. ตกลงเวลาและที่เล่น AAP แนะนำให้เล่นในพื้นที่ส่วนกลางของบ้าน เช่น ห้องนั่งเล่น ไม่เล่นในห้องนอน
3. กำหนดช่วงปลอดจอ เช่น ระหว่างกินข้าว และก่อนนอน เพื่อให้นอนหลับพอ ดูชั่วโมงนอนตามวัยได้ในเด็กควรนอนวันละกี่ชั่วโมง
4. เขียนกติกาติดไว้ พร้อมผลที่ตามมาเมื่อไม่ทำตาม ที่ตกลงกันไว้ก่อน เช่น วันถัดไปเวลาเล่นลดลงครึ่งหนึ่ง
5. นัดทบทวนกติกาทุกเดือน ถ้าลูกทำตามได้ดี ให้ลูกมีส่วนในการปรับ

AAP แนะนำให้พ่อแม่เล่นเกมกับลูก การนั่งเล่นด้วยหนึ่งรอบทำให้รู้ว่าเกมนั้นมีเนื้อหาอะไร ลูกคุยกับใครบ้าง และทำไมการออกกลางรอบถึงยาก ลูกที่เห็นว่าพ่อแม่เข้าใจโลกของเขา มักยอมรับกติกาง่ายขึ้น

AAP ยังเน้นเรื่องแบบอย่าง พ่อแม่ที่ห้ามลูกเล่นเกมแต่ตัวเองเลื่อนมือถือระหว่างกินข้าว ทำให้กติกาดูไม่ยุติธรรมในสายตาลูก ถ้าตกลงว่าโต๊ะอาหารปลอดจอ ก็ต้องปลอดจอสำหรับทุกคน

เติมสิ่งอื่นเข้าไปแทนเวลาที่ลดลง

การลดเวลาเกมโดยไม่มีอะไรมาแทน ทำให้ลูกเบื่อและวนกลับไปหาเกม ลองคิดจากสิ่งที่ลูกได้จากเกม แล้วหากิจกรรมที่ให้สิ่งเดียวกัน

ลูกได้อะไรจากเกม	กิจกรรมที่ให้สิ่งคล้ายกัน
ความรู้สึกว่าเก่งขึ้น เลเวลอัป	กีฬาหรือดนตรีที่มีระดับให้ไต่ เช่น สายคาดเทควันโด เกรดเปียโน
เพื่อนและการทำงานเป็นทีม	กีฬาทีม ชมรมที่โรงเรียน
การสร้างและออกแบบ	ตัวต่อ หุ่นยนต์ งานประดิษฐ์
การผ่อนคลายหลังเลิกเรียน	ปั่นจักรยาน เล่นกับสัตว์เลี้ยง เดินเล่นกับพ่อแม่

เด็กเล็กวัยอนุบาลที่เริ่มขอเล่นเกม การวางพื้นฐานตั้งแต่ต้นง่ายกว่าแก้ทีหลัง ดูแนวทางการใช้หน้าจอตามวัยได้ในเด็กควรดูจอวันละเท่าไร

ตัวอย่างหนึ่งครอบครัว ลูกชาย ป.5

น้องภูมิ อายุ 11 ปี เล่นเกมยิงแบบทีมกับเพื่อนทุกคืนหลังสองทุ่มจนเที่ยงคืน ครูประจำชั้นแจ้งว่าหลับในห้องสองสามครั้งต่อสัปดาห์ และส่งงานไม่ครบ เมื่อแม่เรียกให้หยุด ภูมิตะโกนกลับและปิดประตูห้อง

สิ่งที่ครอบครัวนี้ลองทำในเดือนแรก

1. แม่นั่งดูภูมิเล่นหนึ่งรอบ ถามว่าทีมที่เล่นด้วยเป็นใคร ได้รู้ว่าเป็นเพื่อนห้องเดียวกันสี่คน และหนึ่งรอบเล่นนานราว 20 ถึง 30 นาที
2. คุยกันวันเสาร์ตอนเช้า ตกลงว่าวันธรรมดาเล่นได้หลังทำการบ้านเสร็จ ถึงสามทุ่ม รอบสุดท้ายต้องเริ่มก่อนสองทุ่มครึ่ง
3. ย้ายเครื่องเล่นจากห้องนอนมาห้องนั่งเล่น
4. ภูมิเสนอเองว่าจะบอกเพื่อนในทีมเรื่องเวลาใหม่ เพื่อไม่ให้เพื่อนรอ
5. พ่อพาไปเตะฟุตบอลกับเพื่อนกลุ่มเดียวกันวันอาทิตย์

สัปดาห์แรกยังมีวันที่ภูมิเล่นเกินเวลา และโดนลดเวลาเล่นวันถัดไปตามที่ตกลง สัปดาห์ที่สามเริ่มทำตามได้เกือบทุกคืน ถ้าผ่านไปหลายสัปดาห์แล้วภูมิยังอาละวาดทุกครั้งที่หมดเวลา หรือแอบเล่นตอนตีสอง นั่นคือสัญญาณให้พาไปพบแพทย์ ตัวอย่างนี้ไม่ได้แปลว่าทุกบ้านจะได้ผลเร็วเท่ากัน แต่ละครอบครัวใช้เวลาต่างกัน

เงินในเกมและคนแปลกหน้าในเกม

สองเรื่องที่มากับเกมออนไลน์และพ่อแม่มักรู้ช้า คือการใช้เงิน และการคุยกับคนที่ไม่รู้จัก

เรื่องเงิน ให้ผูกบัญชีเกมกับบัญชีครอบครัว ตั้งรหัสผ่านหรือการยืนยันจากผู้ปกครองทุกครั้งที่มีการซื้อ ไม่บันทึกบัตรเครดิตไว้ในเครื่องที่ลูกใช้ และดูประวัติการซื้อทุกเดือน ถ้าลูกต้องการเติมเกม ให้ใช้วิธีเติมจากเงินค่าขนมที่เก็บเอง ลูกจะเห็นว่าเงินหายไปจริง

เรื่องคนแปลกหน้า เกมที่มีแชตเสียงหรือข้อความเปิดโอกาสให้ผู้ใหญ่ที่ไม่รู้จักเข้ามาคุยกับเด็ก ตั้งค่าให้คุยได้เฉพาะเพื่อนที่รู้จัก และสอนลูกว่าถ้ามีคนในเกมขอรูป ขอที่อยู่ ขอให้ย้ายไปคุยแอปอื่น หรือเสนอของในเกมให้ฟรีโดยมีเงื่อนไข ให้มาบอกพ่อแม่ทันที โดยลูกจะไม่ถูกลงโทษเพราะเรื่องที่มาบอก

เมื่อไรต้องขอความช่วยเหลือ

AAP แนะนำให้ปรึกษากุมารแพทย์ ถ้าลูกต่อต้านการเปลี่ยนแปลงอย่างรุนแรง หรือพ่อแม่กังวลว่าเกมกระทบการเรียน การนอน หรือความสัมพันธ์ ข่าวของ Thai PBS ที่สัมภาษณ์แพทย์ไทยแนะนำให้รักษาตั้งแต่เนิ่นๆ โดยพบจิตแพทย์เด็กและวัยรุ่น และระบุสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ของกรมสุขภาพจิตสำหรับขอคำปรึกษา

ก่อนไปพบแพทย์ ลองจดข้อมูลสักหนึ่งถึงสองสัปดาห์ ว่าลูกเล่นเกมอะไร เวลาไหน นานเท่าไร เกิดอะไรขึ้นเมื่อถูกเรียกให้หยุด การนอน และเรื่องที่โรงเรียนแจ้งมา ข้อมูลนี้ช่วยให้แพทย์เห็นภาพมากกว่าการเล่าจากความรู้สึก และช่วยแยกว่ามีภาวะอื่นอย่างซึมเศร้า วิตกกังวล หรือสมาธิสั้นร่วมด้วยหรือไม่

คุยกับลูกวัยรุ่นอย่างไรไม่ให้กลายเป็นการทะเลาะ

ลูกวัยประถมปลายและวัยรุ่นมักมองว่าเกมคือพื้นที่ของตัวเอง ประโยคอย่าง "เลิกเล่นได้แล้ว ไร้สาระ" ทำให้ลูกปิดประตูทันที ลองเปลี่ยนเป็นคำถามที่แสดงว่าสนใจ เช่น "ตอนนี้แรงค์อะไรแล้ว" "ทีมที่เล่นด้วยเป็นใคร" แล้วค่อยนำไปสู่เรื่องที่พ่อแม่กังวล เช่น "แม่สังเกตว่าช่วงนี้หนูนอนดึกบ่อย และครูบอกว่าง่วงในห้อง เราลองหาทางกันไหม"

การให้ลูกเสนอทางแก้เอง ทำให้ลูกรู้สึกเป็นเจ้าของกติกา และมีโอกาสทำตามมากกว่ากติกาที่ถูกสั่ง ถ้าลองแล้วไม่ได้ผล ให้กลับมาคุยใหม่ ไม่ใช่ลงโทษหนักขึ้นทันที