โรคไตแมว อาการและการดูแล คู่มือฉบับเข้าใจง่ายสำหรับเจ้าของสัตว์เลี้ยง

แมวแก่ตัวหนึ่งดื่มน้ำจากก๊อกอ่างล้างหน้าบ่อยขึ้น กระบะทรายเปียกเป็นก้อนใหญ่กว่าเดิม ขนเริ่มไม่เงา น้ำหนักค่อยๆ ลด หลายบ้านเห็นว่าก็แค่แก่ตามวัย แต่นี่คือรูปแบบที่สัตวแพทย์ฟังแล้วนึกถึงไตก่อน โรคไตเรื้อรังเป็นโรคที่คืบหน้าช้า ไม่เจ็บชัดเจน ไม่ส่งเสียงร้อง กว่าเจ้าของจะสังเกตก็ผ่านมานานแล้ว ยิ่งจับสัญญาณได้เร็ว ตัวเลือกในการดูแลก็ยิ่งเหลือมาก

ไตเรื้อรังคืออะไร และเกิดบ่อยแค่ไหน

Cornell Feline Health Center อธิบายว่าโรคไตเรื้อรัง (chronic kidney disease, CKD) คือการสูญเสียการทำงานของไตแบบค่อยเป็นค่อยไป พบบ่อยในแมวสูงวัย ตัวเลขที่ระบุคือ ไม่เกิน 40% ของแมวอายุมากกว่า 10 ปี และถึง 80% ของแมวอายุมากกว่า 15 ปี และอายุเป็นปัจจัยเสี่ยงเดียวที่ทราบแน่ชัด ตำราเมอร์คเสริมว่าโรคนี้พบมากขึ้นตั้งแต่ราวช่วงวัย 5-6 ปี

สิ่งที่ทำให้โรคนี้เงียบคือไตมีกลไกชดเชย Cornell ระบุว่าช่วงแรกแมวหลายตัวไม่แสดงอาการ และเมอร์คชี้ว่าอาการแรกคือกระหายน้ำและปัสสาวะมาก ซึ่งมักไม่เห็นจนถึงระยะ 2 หรือ 3 ขั้นตอนของโรค

สัญญาณที่เจ้าของเห็นได้เอง

เรียงตามที่มักเห็นก่อนไปหลัง

• ดื่มน้ำมากขึ้นชัดเจน ลงไปดื่มจากชามหลายรอบ
• ฉี่ก้อนใหญ่และบ่อยขึ้น กระบะทรายตันเร็ว
• กินน้อยลง เลือกกินมากขึ้น หรือกินแล้วอาเจียน
• น้ำหนักลด กล้ามเนื้อบางลง
• ขนหยาบ ไม่เรียบ ดูแลตัวเองน้อยลง
• ซึม นอนมากขึ้น
• เหงือกซีดหรือมีแผลในช่องปาก (ตามที่เมอร์คกล่าวถึงแผลในปาก)

Cornell ยังกล่าวถึงภาวะความดันโลหิตสูงและโลหิตจางที่พบบ่อย ความดันสูงกระทบสายตา ระบบประสาท หรือหัวใจ ส่วนโลหิตจางทำให้อ่อนแรง เบื่ออาหาร เหงือกซีด ถ้าแมวตาเบิกกว้างผิดปกติ มองไม่เห็นกะทันหัน หรือเดินเซ ให้พาไปหาหมอเร็ว

การสังเกตสัญญาณทั่วไปของแมวป่วยอื่นๆ ดูเพิ่มที่ แมวป่วยดูยังไง

วินิจฉัยอย่างไร

สัตวแพทย์ตามเมอร์คมักรวมการตรวจร่างกาย เลือด ปัสสาวะ วัดความดัน เอกซเรย์และอัลตราซาวด์ เข้าด้วยกัน Cornell อธิบายแต่ละส่วนดังนี้

การตรวจ	ดูอะไร
ตรวจเลือด	BUN ครีเอตินิน และ SDMA โดย SDMA ขึ้นเร็วกว่าครีเอตินิน ช่วยพบโรคได้เร็วขึ้น รวมทั้งอิเล็กโทรไลต์ ฟอสฟอรัส เม็ดเลือดแดง
ตรวจปัสสาวะ	ความเข้มข้น pH โปรตีนรั่ว (UPC ratio) เม็ดเลือด และแบคทีเรีย อาจเพาะเชื้อ
วัดความดันโลหิต	พบความดันสูงที่ส่งผลต่อตาและสมอง
ภาพถ่ายและอื่นๆ	อัลตราซาวด์ เอกซเรย์ บางรายตัดชิ้นเนื้อ

Cornell บอกว่าผลตรวจเชื่อถือได้ที่สุดเมื่อแมวไม่ขาดน้ำและอาการนิ่ง และควรยืนยันด้วยตัวอย่างซ้ำภายในราวสองสัปดาห์ จากนั้นสัตวแพทย์ใช้ระบบ IRIS แบ่งโรคเป็นระยะและระยะย่อย เพื่อวางแผนรักษาและประเมินแนวโน้ม เมอร์คใช้คำว่าแบ่งเป็น 4 ระยะ ระยะ 1 มีโอกาสดีที่สุดแต่ตรวจพบยากเพราะแมวยังไม่มีอาการ

แนวทางดูแลตามที่ตำราอธิบาย

CKD ไม่มีวิธีรักษาให้หายขาด เป้าหมายคือชะลอการเสื่อม ลดอาการ และรักษาคุณภาพชีวิต ตามที่ Cornell สรุปไว้

อาหารสูตรไต

Cornell ระบุว่าอาหารบำบัดไตที่จำกัดโปรตีน ฟอสฟอรัส และโซเดียม เป็นขั้นแรกที่พิสูจน์แล้ว สิ่งสำคัญคือแมวต้องยังกิน การเปลี่ยนอาหารควรค่อยเป็นค่อยไป และถ้าแมวไม่ยอมกิน การให้กินได้ต้องมาก่อนความสมบูรณ์แบบของสูตร ปรึกษาหมอก่อนเปลี่ยนเสมอ ถ้าเลือกอาหารเปียกทั่วไปไปก่อนระหว่างรอตัดสินใจ ดู อาหารเปียกแมว ยี่ห้อไหนดี ประกอบ

น้ำและการให้สารน้ำ

แมวที่เป็น CKD เสียน้ำมากทางปัสสาวะ Cornell แนะนำอาหารเปียก การวางน้ำหลายจุดในบ้าน และเมื่อจำเป็นสัตวแพทย์ให้สารน้ำใต้ผิวหนังหรือทางหลอดเลือด เมอร์คก็ระบุว่าระยะแรกเน้นให้ได้รับน้ำเพียงพอ และระยะหลังเพิ่มสารน้ำและยา

จัดการโรคร่วม

• ความดันสูงและโปรตีนรั่วในปัสสาวะ รักษาด้วยยากินตามที่หมอสั่ง
• โลหิตจาง ให้สัตวแพทย์ประเมิน เพราะไตทำงานผิดปกติสร้างฮอร์โมนเม็ดเลือดแดงลดลง
• ติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ เมอร์คเตือนให้ตรวจติดตาม
• วิธีขั้นสูง เช่น ฟอกไตและปลูกถ่ายไต ตามที่ Cornell ระบุว่ามีค่าใช้จ่ายสูงและยังไม่มีหลักฐานแน่นหนา ควรคุยกับผู้เชี่ยวชาญ

อย่าให้ยา อาหารเสริม หรือยาแก้ปวดของคนกับแมวเอง เพราะยาบางตัวทำร้ายไตโดยตรง เมอร์คระบุไว้ว่ายาต้านการอักเสบบางชนิดเป็นสาเหตุไตวายเฉียบพลัน

ติดตามผลอย่างไร

Cornell แนะนำการตรวจร่างกายและเลือดสม่ำเสมอในแมวสูงวัย และการวินิจฉัยตั้งแต่เนิ่นๆ สัมพันธ์กับคุณภาพชีวิตและการอยู่รอดที่ดีกว่า ตัวเลขเฉลี่ยที่อ้างคือราว 2-3 ปีในระยะ IRIS 2 และต่ำกว่า 6 เดือนในระยะ 4 แต่แต่ละตัวต่างกันมาก ค่าโปรตีนในปัสสาวะสูง ฟอสฟอรัสสูง และเม็ดเลือดแดงต่ำ เกี่ยวกับแนวโน้มที่แย่กว่า

เมอร์คให้ภาพเชิงบวกที่ควรรู้ด้วย คือแมวที่ได้รับการดูแลถูกต้องและเหลือการทำงานของไตเพียงราว 5% ของปกติ ก็ยังอยู่ได้นาน

ข้อมูลเรื่องอาหารเฉพาะโรคอื่นของทางเดินปัสสาวะ ดูที่ อาหารแมวสำหรับโรคนิ่ว เพื่อไม่ให้สับสนกับสูตรไต ซึ่งมีวัตถุประสงค์ต่างกัน

ไตวายเฉียบพลันต่างจากเรื้อรังอย่างไร

เมอร์คแยกไตวายเฉียบพลันออกจากเรื้อรัง และชี้ว่ามักเกิดจากสารพิษ เช่น สารป้องกันการแข็งตัว (antifreeze) หรือพืชมีพิษ ดอกลิลลี่อันตรายเป็นพิเศษ ส่วนเล็กน้อยของพืชทุกส่วน รวมถึงน้ำในแจกัน ก็ทำให้ไตเสียหายรุนแรงได้ สาเหตุอื่นคือยาต้านการอักเสบบางชนิด ยาปฏิชีวนะบางตัว เลือดไปเลี้ยงไตลดลง และการติดเชื้อ

เมอร์คระบุว่ากรณีรุนแรงเสี่ยงชีวิต แมวรอดราวครึ่งหนึ่ง แต่ถ้ารอด ไตอาจฟื้นหน้าที่ได้ ส่วนของอันตรายอื่นที่ควรเลี่ยงอยู่ใน อาหารที่แมวห้ามกิน

วัดการดื่มน้ำของแมวให้เป็นตัวเลข

คำถามแรกที่หมอมักถามคือ "ดื่มน้ำมากขึ้นแค่ไหน" ซึ่งเจ้าของส่วนใหญ่ตอบได้แค่ว่า "ดูเหมือนเยอะขึ้น" ถ้าวัดเป็นตัวเลขไปได้ จะช่วยหมอตัดสินใจได้เร็วกว่ามาก วิธีที่ทำได้ในบ้าน

1. ใช้ถ้วยตวงเติมน้ำลงชามในปริมาณเท่าเดิมทุกเช้า เช่น 300 มล. จดไว้
2. เช้าวันถัดไป เทน้ำที่เหลือกลับลงถ้วยตวง ส่วนต่างคือที่หายไป
3. วางชามน้ำอีกใบที่แมวเข้าไม่ถึงไว้ข้างกัน เพื่อดูว่าน้ำระเหยวันละเท่าไร แล้วหักออก
4. ทำต่อเนื่อง 5-7 วัน และจดด้วยว่าวันนั้นให้อาหารเปียกหรือเม็ด เพราะแมวที่กินเปียกจะดื่มจากชามน้อยกว่า
5. นับก้อนฉี่ในกระบะทุกวัน และสังเกตขนาดก้อนเทียบกับเดือนก่อน

ถ้าบ้านมีแมวหลายตัว ตัวเลขรวมยังมีประโยชน์ ถ้าน้ำหายเพิ่มขึ้นเป็นเท่าตัวจากที่เคยจดไว้ ให้แยกตัวที่สงสัยวัดเฉพาะสักสองสามวัน ตัวเลขชุดนี้ใช้ได้ทั้งตอนตรวจครั้งแรกและตอนติดตามผลหลังเริ่มอาหารสูตรไต

การดื่มน้ำมากไม่ได้ชี้ไปที่ไตอย่างเดียว เบาหวานและไทรอยด์เป็นพิษในแมวสูงวัยก็ทำให้ดื่มน้ำมากได้ หมอจึงต้องตรวจเลือดและปัสสาวะแยกโรคก่อน การจดตัวเลขไปแค่ช่วยให้ทุกคนเห็นภาพเดียวกัน

แมวไตเบื่ออาหาร ทำอย่างไรให้ยังกิน

ปัญหาที่เจ้าของแมวไตเจอบ่อยที่สุดคือการทำให้แมวยอมกินอาหารสูตรไต ของเสียที่คั่งในเลือดทำให้แมวคลื่นไส้ และอาหารสูตรไตหลายตัวรสอ่อนกว่าอาหารที่แมวเคยกิน Cornell ย้ำไว้ตรงกันว่าการให้แมวกินได้ต้องมาก่อน

สิ่งที่ลองได้ในบ้าน

• อุ่นอาหารเปียกให้พออุ่นมือ กลิ่นจะออกมากขึ้น แมวที่จมูกไม่ค่อยดีจะสนใจมากขึ้น
• แบ่งเป็นมื้อเล็ก 4-6 มื้อ แทนมื้อใหญ่สองมื้อ แมวที่คลื่นไส้รับมื้อเล็กได้ดีกว่า
• ใช้จานแบนตื้น บางตัวไม่ชอบหนวดชนขอบชามลึก
• ถ้าเปลี่ยนเป็นอาหารสูตรไต ให้ผสมกับอาหารเดิมแล้วเพิ่มสัดส่วนทีละน้อยตลอด 2-3 สัปดาห์ ถ้าแมวเริ่มกินน้อยลง ให้ถอยกลับหนึ่งขั้น
• อย่าเริ่มอาหารใหม่วันที่แมวเพิ่งกลับจากโรงพยาบาลหรือกำลังคลื่นไส้ แมวจะจำว่าอาหารนั้นทำให้ไม่สบาย แล้วปฏิเสธไปอีกนาน

ถ้าแมวไม่กินเกินหนึ่งวัน หรือกินได้ไม่ถึงครึ่งของปกติติดกันหลายวัน ให้บอกหมอ เพราะมีวิธีช่วยเรื่องคลื่นไส้และเรียกความอยากอาหารที่หมอเลือกให้ได้ แมวที่อดอาหารนานเสี่ยงต่อภาวะไขมันพอกตับ ซึ่งซ้ำเติมโรคไตอีกทาง รายละเอียดเรื่องแมวไม่ยอมกินข้าวโดยทั่วไป ดูได้ใน แมวไม่กินข้าว

การให้น้ำใต้ผิวหนังที่บ้าน

ในระยะหลัง หมอหลายคนสอนเจ้าของให้น้ำเกลือใต้ผิวหนังเองที่บ้าน ซึ่ง Cornell กล่าวถึงว่าเป็นส่วนหนึ่งของการดูแล ชนิดของสารน้ำ ปริมาณ และความถี่ต้องมาจากหมอเท่านั้น สิ่งที่เจ้าของเตรียมได้คือมุมที่สงบ ผ้าขนหนูห่อตัว และคนช่วยจับอีกหนึ่งคนในช่วงแรก ขอให้หมอสาธิตให้ดูในคลินิกก่อนกลับบ้าน และถามว่าอาการแบบไหนแปลว่าให้มากเกินไป เช่น หายใจเร็วหรือหนังบวมผิดปกติ

การปรับบ้านให้แมวไตเสื่อมสบายขึ้น

1. วางชามน้ำหลายจุด ใช้น้ำสะอาดและเปลี่ยนทุกวัน
2. เพิ่มอาหารเปียก ตามที่หมอให้ใช้ได้
3. ทำกระบะทรายให้เข้าถึงง่าย เพราะฉี่เยอะ
4. ชั่งน้ำหนักทุกสัปดาห์ จดไว้
5. เสิร์ฟอาหารอุ่นเล็กน้อยช่วยให้กลิ่นดึงดูดขึ้น ถ้าแมวเบื่อ
6. เก็บพืชมีพิษและของเหลวอันตรายให้พ้นมือ

ตารางติดตามอาการ

สิ่งที่จด	บ่อยแค่ไหน
น้ำหนัก	ทุกสัปดาห์
ปริมาณน้ำและอาหารที่กิน	ทุกวัน
จำนวนก้อนฉี่ในกระบะ	ทุกวัน
อาเจียนหรืออุจจาระผิดปกติ	ทุกครั้งที่เกิด
ตรวจเลือดและความดัน	ตามนัดสัตวแพทย์

พาไปหาหมอทันทีถ้า

• แมวไม่กินมากกว่าหนึ่งวัน หรืออาเจียนซ้ำ
• ไม่ถ่ายปัสสาวะเลย หรือพยายามแต่ไม่ออก
• ซึมมาก ตัวเย็น เหงือกซีด
• เดินเซ ชัก หรือมองไม่เห็นกะทันหัน
• สัมผัสลิลลี่ สารป้องกันการแข็งตัว หรือยาแก้ปวดของคน
• น้ำหนักลดต่อเนื่องหรือดื่มน้ำมากขึ้นผิดสังเกต แม้ยังกินได้