โบท็อกกรามเหลี่ยม ทำแล้วเป็นอย่างไร ไล่ตั้งแต่สัปดาห์แรก

โบท็อกกรามเหลี่ยมทำให้กล้ามเนื้อเคี้ยวที่มุมกรามอ่อนแรงและค่อยๆ เล็กลง ใบหน้าส่วนล่างจึงเรียวขึ้นเมื่อมองจากด้านหน้า แต่ผลไม่เกิดทันที ในสัปดาห์แรกคุณจะยังไม่เห็นอะไร ชัดสุดราวเดือนที่ 3 แล้วค่อยๆ กลับมา และถ้าความเหลี่ยมมาจากกระดูกหรือไขมัน โบท็อกแทบไม่ช่วย

โบท็อกช่วยกรามแบบไหน ลองคลำก่อนไปคลินิก

กรามกว้างมี 3 สาเหตุหลัก และโบท็อกแก้ได้แค่ข้อแรก

สาเหตุ	ลักษณะที่เห็น	โบท็อกช่วยไหม
กล้ามเนื้อเคี้ยว (masseter) ใหญ่	ก้อนนูนที่มุมกรามเด่นขึ้นเมื่อขบฟัน หน้าดูเหลี่ยมจากด้านหน้า	ช่วยได้
มุมกรามกระดูกกว้าง	มุมกรามยื่นออกด้านข้าง คลำแล้วแข็งแม้ไม่ได้ขบฟัน	ไม่ช่วย ต้องปรึกษาศัลยแพทย์
ไขมันหรือผิวหย่อนบริเวณกรามล่าง	นุ่ม บีบได้ ไม่เปลี่ยนเมื่อขบฟัน	ไม่ช่วย ดูร้อยไหมหรือไฮฟูประกอบ

วิธีเช็กด้วยตัวเอง วางนิ้วที่มุมกรามแล้วขบฟันแน่นสลับคลายสัก 5 ครั้ง ถ้าคลำเจอก้อนแข็งที่นูนขึ้นมาเมื่อขบฟันและยุบเมื่อคลาย แสดงว่ามีกล้ามเนื้อใหญ่ ถ้าไม่เจออะไรเปลี่ยนเลย โบท็อกจะไม่ได้เปลี่ยนรูปหน้าของคุณมาก แพทย์ที่ดีจะคลำเช่นนี้ให้ดูก่อนเสนอยาเสมอ ถ้าอยากรู้พื้นฐานของโบท็อกก่อน อ่านที่ โบท็อกคืออะไร

ไทม์ไลน์ตั้งแต่วันที่ฉีดถึงเดือนที่ 6

อ้างอิงจากงานทบทวนในวารสาร Bioinformation ปี 2023 ซึ่งรวมหลายงานวิจัยเรื่องลดความกว้างกรามด้วยโบท็อก และงานวิจัยแบบสุ่มปี 2024 ในวารสาร Scientific Reports

ช่วงเวลา	สิ่งที่เกิดขึ้นกับกล้ามเนื้อ	สิ่งที่คุณรู้สึก
วันที่ 1-7	ยาเริ่มทำงาน แต่รูปหน้ายังไม่เปลี่ยน	จุดที่ฉีดอาจเจ็บหรือช้ำเล็กน้อย
สัปดาห์ที่ 2-4	เริ่มเคี้ยวอ่อนลง (รายงานว่าเริ่ม 2-4 สัปดาห์ สูงสุดราวสัปดาห์ที่ 3)	เคี้ยวของเหนียวเมื่อยง่าย
เดือนที่ 1	งานวิจัยสุ่มวัดอัลตราซาวด์พบว่าความหนากล้ามเนื้อลดลงอย่างมีนัยสำคัญ	เริ่มเห็นความเรียวขึ้นเล็กน้อย
เดือนที่ 3	งานทบทวนระบุว่าปริมาตรกล้ามเนื้อลดลง 22-31% จากการวัดด้วยอัลตราซาวด์และซีที	ผลชัดสุดสำหรับหลายคน
เดือนที่ 3-6	ฤทธิ์การเคี้ยวอ่อนแรงอยู่ 8-12 สัปดาห์แล้วค่อยๆ กลับมา กล้ามเนื้อกลับมาหนาตามการใช้งาน	ความเหลี่ยมค่อยๆ กลับ

จุดที่ต้องระวังอย่าอ่านผิดคือ งานวิจัยแบบสุ่มของ Scientific Reports ซึ่งฉีดดิสพอร์ต (abobotulinumtoxinA) 75 ยูนิตต่อข้าง ในผู้หญิง 22 คนที่ติดตามจบ พบว่าความหนากล้ามเนื้อลดลงชัดที่ 1 เดือน แต่กลับขึ้นมาใกล้ค่าเดิมที่ 3 เดือนในกลุ่มที่ไม่ได้ฉีดซ้ำ และผู้วิจัยสรุปว่าฉีดครั้งเดียวไม่เปลี่ยนความหนาถาวร ส่วนงานทบทวนก็บอกว่าปริมาตรที่ลดยังคงต่อเนื่องแม้การเคี้ยวฟื้นแล้ว ข้อมูลสองฝั่งจึงไม่ตรงกันทั้งหมด ซึ่งสะท้อนว่างานศึกษากรามส่วนใหญ่เล็ก ใช้ขนาดยาไม่เท่ากัน และแต่ละคนตอบสนองต่างกัน

ขนาดยาและยี่ห้อ คำถามที่ต้องถามก่อนฉีด

งานทบทวนเดียวกันสรุปว่างานส่วนใหญ่ใช้ราว 20-40 ยูนิตต่อข้าง และขนาดต่ำกว่า 20 ยูนิตน้อยเกินไป ผู้เขียนเองฉีดข้างละ 30 ยูนิต แบ่งเป็น 3 จุด จุดละ 10 ยูนิต แต่ตัวเลขเหล่านี้ขึ้นกับชนิดของยา ยาแต่ละยี่ห้อมียูนิตที่เทียบกันตรงๆ ไม่ได้ ดิสพอร์ตต้องใช้ยูนิตมากกว่าราว 3 เท่าตามอัตราคร่าวๆ ที่งานทบทวนระบุ (ABO:INCO:ONA ประมาณ 3:1:1)

สิ่งที่ควรถามแพทย์ให้ได้คำตอบเป็นตัวเลข

1. ยี่ห้อที่ใช้คืออะไร และจำนวนยูนิตต่อข้างเท่าไร
2. ฉีดกี่จุดต่อข้าง และฉีดลึกระดับไหน
3. ถ้าครั้งแรกเบาไป จะนัดดูที่ 2-4 สัปดาห์เพื่อเติมไหม

ถ้าคลินิกขายเป็น "ราคาเหมา" โดยไม่บอกยี่ห้อหรือยูนิต ให้ถือเป็นสัญญาณเตือน เพราะคุณเทียบราคากับที่อื่นไม่ได้ และตรวจไม่ได้ว่าได้ยาเท่าที่จ่าย ขอดูกล่องและเลขทะเบียน อย. ตามที่โรงพยาบาลรามาธิบดีแนะนำให้ตรวจสอบก่อนรับบริการ

เคี้ยวอ่อนแรงและผลข้างเคียงที่ควรคาดไว้

งานทบทวนระบุว่าราว 30% ของผู้ฉีดมีการเคี้ยวอ่อนลง ซึ่งถือเป็นผลที่ตามมาตามธรรมชาติของการลดแรงกล้ามเนื้อ ไม่ใช่เหตุผิดปกติ ส่วนอาการอื่นพบน้อยกว่ามาก

• ช้ำเจ็บที่กล้ามเนื้อกราม ราว 2.5%
• ผลข้างเคียงอื่นต่ำกว่า 1%
• ยิ้มเบี้ยวหรือสีหน้าไม่สมมาตร เมื่อสารซึมไปกล้ามเนื้อมุมปาก (risorius) ซึ่งเลี่ยงได้ด้วยการเลือกจุดฉีดที่เหมาะ
• กล้ามเนื้อนูนไม่เท่ากันเมื่อฉีดลึกหรือผิดตำแหน่ง

ช่วง 2 สัปดาห์แรก เลี่ยงเนื้อเหนียว หมากฝรั่ง อ้อย และอาหารที่ต้องกัดแรง ไม่นวดหรือกดจุดที่ฉีด และไม่นอนราบภายใน 4 ชั่วโมงตามคำแนะนำทั่วไปของการฉีดโบท็อก

ตัวอย่างอ่านใบเสนอราคาให้เป็น

คลินิก A เสนอ "กรามเรียว 50 ยูนิต" โดยไม่บอกว่าเป็นยี่ห้อไหน คลินิก B เสนอ "ข้างละ 25 ยูนิต ยากลุ่มโบท็อกซ์ ฉีด 3 จุด" ตัวเลขรวมใกล้กัน แต่ถ้า A ใช้ยากลุ่มดิสพอร์ต 50 ยูนิตรวมจะเทียบได้กับโบท็อกซ์เพียงราว 17 ยูนิต ซึ่งต่ำกว่าเกณฑ์ 20 ยูนิตที่งานทบทวนมองว่าน้อยไป (คำนวณจากอัตราคร่าว 3:1 ที่ยกมา ใช้ประกอบความเข้าใจเท่านั้น) การถามยี่ห้อกับยูนิตต่อข้างจึงเป็นสิ่งเดียวที่ทำให้เทียบราคาของสองคลินิกได้จริง

วัดผลเองอย่างไรไม่ให้หลอกตา

หน้าที่ดูเรียวขึ้นในกระจกบางครั้งมาจากแสงหรือมุมกล้อง ลองทำแบบนี้เพื่อให้ประเมินได้ตรง

• ถ่ายรูปด้านหน้าและด้านข้างก่อนฉีด ใช้แสงจากหน้าต่างเดียวกัน ระยะเท่ากัน และไม่ยิ้ม
• ถ่ายซ้ำที่สัปดาห์ที่ 4 และเดือนที่ 3 ในท่าเดียวกัน
• คลำกรามขณะขบฟัน เทียบความแข็งและความนูนของก้อนกับก่อนฉีด
• จดว่าเริ่มเคี้ยวเมื่อยเมื่อไร และกลับมาเคี้ยวปกติเมื่อไร เพราะวันที่การเคี้ยวฟื้นเป็นตัวบอกว่ายาเริ่มหมดฤทธิ์

ถ้าที่เดือนที่ 3 คลำแล้วกล้ามเนื้อไม่ต่างจากเดิมเลย แม้เคี้ยวอ่อนลงจริง ให้คุยกับแพทย์เรื่องขนาดยาที่เริ่มต้น อย่าเพิ่งสรุปว่าโบท็อกไม่เหมาะกับคุณ

ฉีดบ่อยแค่ไหน และข้อกังวลเรื่องฉีดซ้ำหลายปี

งานทบทวนแนะนำ 2-4 ครั้งต่อปี งานบางชิ้นฉีด 1-2 ครั้งห่างกัน 5 เดือน และบางกลุ่มฉีดซ้ำ 1-8 ครั้ง ห่างกันตั้งแต่ 1 ถึง 19 เดือน ตามความต้องการของคนไข้ ข้อมูลของ DermNet ชี้ว่าโดยทั่วไปไม่ควรฉีดซ้ำถี่เกิน 8-12 สัปดาห์ เพราะการฉีดถี่เพิ่มโอกาสที่ร่างกายสร้างภูมิต้านทานต่อโบท็อก

มีสองประเด็นที่ควรรู้ไว้ก่อนฉีดระยะยาว

• การทำงานของการเคี้ยว ผู้วิจัย Scientific Reports พบว่าประสิทธิภาพการเคี้ยวแย่กว่าก่อนฉีดตลอดการติดตาม 6 เดือน และสรุปว่าฉีดซ้ำอาจกระทบการใช้งานของกล้ามเนื้อ ถ้าเคี้ยวไม่สบายต่อเนื่อง ควรแจ้งแพทย์
• กระดูก งานทบทวนระบุว่าผลต่อกระดูกพบเป็นหลักในสัตว์ทดลอง และงานนำร่องในคนหนึ่งชิ้นทำให้เกิดข้อกังวลที่ต้องรอข้อมูลขนาดใหญ่ ผู้เขียนระบุว่าไม่มีรายงานผลข้างเคียงถาวร แต่ยอมรับว่าเป็นงานรวมที่ต่างกันและบางชิ้นกลุ่มตัวอย่างน้อย

ผลในระยะยาวจึงยังมีข้อมูลจำกัด แนวทางที่สมเหตุสมผลคือเริ่มด้วยขนาดต่ำ ประเมินที่เดือนที่ 1 และเว้นช่วงให้กล้ามเนื้อได้ทำงานบ้าง แทนที่จะฉีดเต็มขนาดทุก 3 เดือนไปเรื่อยๆ

เตรียมตัวก่อนวันฉีด และข้อห้ามที่ต้องบอก

การฉีดกรามใช้เวลาไม่กี่นาที แต่เรื่องที่ควรแจ้งแพทย์ก่อนมีมากกว่าที่คิด DermNet ระบุข้อห้ามของโบท็อกว่าได้แก่ โรคเซลล์ประสาทสั่งการ (motor neurone disease) หรือ myasthenia gravis การติดเชื้อบริเวณที่จะฉีด ประวัติแพ้โบทูลินัมท็อกซินชนิดเอ และการตั้งครรภ์หรือให้นมบุตร ยาปฏิชีวนะกลุ่มเตตราไซคลินและอะมิโนไกลโคไซด์เสริมฤทธิ์โบท็อกได้ จึงควรบอกชื่อยาทุกตัวที่กินอยู่

ยากันเลือดเป็นก้อนอย่างแอสไพรินและวาร์ฟารินเพิ่มโอกาสช้ำ ซึ่งสำหรับกรามที่ฉีดลึกเข้ากล้ามเนื้อใหญ่ ช้ำอาจเห็นเป็นรอยเขียวที่แก้มข้างหนึ่งได้หลายวัน ถ้าจำเป็นต้องกินยาเหล่านี้ อย่าหยุดเอง ให้ปรึกษาแพทย์ที่สั่งยาก่อน และเผื่อเวลาอย่างน้อย 1-2 สัปดาห์ก่อนงานสำคัญ ตามที่รามาธิบดีแนะนำให้หลีกเลี่ยงการนัดทำหัตถการก่อนงานสำคัญ

อาการกัดฟันกับโบท็อกกราม

ถ้าคุณกัดฟันหรือขบฟันตอนนอน กล้ามเนื้อกรามจะถูกใช้หนักทุกคืน ซึ่งเป็นเหตุผลหนึ่งที่กล้ามเนื้อกรามใหญ่ขึ้น ควรแจ้งแพทย์ถ้ามีอาการปวดกรามเช้าๆ มีเสียงในข้อต่อกราม หรือฟันสึกผิดปกติ เพราะต้องแยกว่าเป็นปัญหาข้อต่อกรามหรือไม่ และทันตแพทย์อาจแนะนำเฝือกสบฟัน (night guard) ร่วมด้วย โบท็อกลดแรงกัดได้ แต่ไม่ได้แก้สาเหตุที่ทำให้กัดฟัน

เมื่อโบท็อกไม่ใช่คำตอบ

มีสามกรณีที่ควรเปลี่ยนแผน

1. กรามเหลี่ยมจากกระดูก การตัดแต่งมุมกรามเป็นงานศัลยกรรม ต้องปรึกษาศัลยแพทย์ตกแต่งหรือศัลยแพทย์ช่องปากและขากรรไกร
2. หน้าล่างหนาด้วยไขมัน น้ำหนักและการลดไขมันเฉพาะที่ให้ผลต่างกัน ต้องให้แพทย์ประเมิน
3. ผิวใต้กรามหย่อน การขยายกรอบหน้าด้วยฟิลเลอร์หรือยกกระชับด้วยไหมหรืออัลตราซาวด์อาจเหมาะกว่า อ่านเปรียบเทียบที่ โบท็อกกับฟิลเลอร์ต่างกันอย่างไร

ถ้าจะลองครั้งแรก ทำตามลำดับนี้

ขั้น	สิ่งที่ทำ	เกณฑ์ตัดสินใจ
1	คลำกรามขณะขบฟันด้วยตัวเอง	เจอก้อนนูนเมื่อขบฟัน จึงเข้าข่ายใช้โบท็อกได้
2	ให้แพทย์คลำและประเมินกระดูกกับไขมัน	แพทย์ควรบอกได้ว่ากรามมาจากอะไร
3	ถามยี่ห้อ ยูนิต จำนวนจุด	ได้เป็นตัวเลขชัดเจน
4	ตกลงเริ่มขนาดต่ำและนัดดูผลที่ 2-4 สัปดาห์	ไม่ต้องเร่งให้เห็นผลในครั้งเดียว
5	ประเมินที่เดือนที่ 3	ถ้าพอใจ ค่อยวางแผนฉีดซ้ำที่ 4-6 เดือน

ระหว่างช่วงฟื้นตัว ดูแลผิวและแต่งหน้าตามคำแนะนำใน ดูแลผิวหลังทำหัตถการ ก่อนตัดสินใจฉีดควรให้แพทย์ผิวหนังหรือแพทย์ด้านความงามที่ผ่านการอบรมประเมินความเหมาะสม โดยเฉพาะผู้ตั้งครรภ์ ให้นมบุตร หรือมีโรคกล้ามเนื้ออ่อนแรง ซึ่ง DermNet ระบุเป็นข้อห้ามของโบท็อก