โบท็อกคืออะไร ลดริ้วรอยและปรับรูปหน้าได้จริงแค่ไหน พร้อมข้อควรระวัง

โบท็อก (Botox) เป็นชื่อทางการค้าที่คนไทยใช้เรียกการฉีดโบทูลินัมท็อกซินชนิดเอเข้ากล้ามเนื้อมัดที่ต้องการ ให้กล้ามเนื้อคลายตัวชั่วคราว ผลที่เห็นคือรอยขมวดคิ้ว รอยหน้าผาก และรอยตีนกาตื้นลง และใช้ลดกรามที่ใหญ่จากกล้ามเนื้อเคี้ยวได้ ผลกับริ้วรอยอยู่ราว 3 ถึง 4 เดือนตามข้อมูลของ AAD บางคนนานกว่านั้น เป็นยาที่ต้องฉีดโดยแพทย์ ไม่ใช่เครื่องสำอาง

กลไกจริงของโบท็อก ทำไมได้ผลกับรอยบางแบบเท่านั้น

กล้ามเนื้อขยับได้เพราะปลายเส้นประสาทหลั่งสารสื่อประสาทชื่ออะเซทิลโคลีน โบทูลินัมท็อกซินไปขัดการหลั่งสารตัวนี้ กล้ามเนื้อมัดที่ถูกฉีดจึงได้รับสัญญาณน้อยลงและหดตัวได้น้อยลง ผิวที่อยู่เหนือกล้ามเนื้อมัดนั้นเลยไม่ถูกพับซ้ำวันละหลายร้อยครั้ง

ริ้วรอยแบ่งได้สองแบบ ซึ่งเป็นตัวตัดสินว่าโบท็อกจะช่วยคุณได้แค่ไหน

ชนิดริ้วรอย	ลักษณะ	โบท็อกช่วยได้แค่ไหน
รอยที่เกิดตอนขยับหน้า (dynamic)	เห็นชัดตอนขมวดคิ้ว เลิกคิ้ว หรือยิ้มหรี่ตา หน้านิ่งแล้วจางลง	ช่วยได้ดี เป็นงานหลักของโบท็อก
รอยที่ฝังอยู่แม้หน้านิ่ง (static)	เห็นตลอดเวลา เกิดจากผิวบาง คอลลาเจนลด และแดดสะสม	ช่วยได้บางส่วน มักต้องใช้วิธีอื่นร่วม
ร่องจากปริมาตรหาย	ร่องแก้ม แก้มตอบ ใต้ตาลึก	แทบไม่ช่วย ต้องคุยเรื่องฟิลเลอร์
ผิวหย่อนคล้อย	กรอบหน้าไม่คม เหนียงตก	ไม่ช่วย ต้องใช้วิธียกกระชับ

วิธีทดสอบเองง่าย ๆ คือยืนหน้ากระจกแล้วทำหน้านิ่งสนิท ถ้ารอยระหว่างคิ้วยังลึกเท่าตอนขมวด รอยนั้นฝังแล้ว โบท็อกจะทำให้ตื้นลงได้บ้างแต่ไม่หายหมด ถ้ารอยแทบหายตอนหน้านิ่ง โอกาสที่ผลจะออกมาดีสูงกว่า

ตำแหน่งที่นิยมฉีดและสิ่งที่ควรคาดหวัง

ตำแหน่ง	เป้าหมาย	สิ่งที่ต้องรู้ก่อน
ระหว่างคิ้ว (glabella)	ลดรอยขมวดคิ้ว	เป็นข้อบ่งใช้ที่ FDA รับรองสำหรับ BOTOX Cosmetic
หางตา	ลดรอยตีนกา	ได้รับการรับรองเช่นกัน ฉีดพร้อมระหว่างคิ้วได้
หน้าผาก	ลดรอยขวาง	ฉีดมากหรือต่ำเกินไป คิ้วจะหนักหรือตก
กราม (masseter)	ลดความเหลี่ยมจากกล้ามเนื้อเคี้ยว	เห็นผลช้ากว่าริ้วรอย ต้องรอหลายสัปดาห์
รอบปาก	ลดรอยย่นรอบริมฝีปาก	ใช้ปริมาณน้อยมาก มากไปกระทบการพูดและดูดหลอด

กรามเหลี่ยมมีสองสาเหตุ ถ้ากัดฟันแล้วคลำเจอกล้ามเนื้อนูนแข็งที่มุมกราม โบท็อกช่วยได้ แต่ถ้ากรามกว้างจากโครงกระดูก ฉีดเท่าไรหน้าก็ไม่เรียวลง รายละเอียดเรื่องนี้อยู่ใน โบท็อกลดกรามเหมาะกับใคร

เส้นเวลาหลังฉีด วันไหนเห็นอะไร

ใจร้อนกันเยอะในช่วงสัปดาห์แรก เพราะยายังทำงานไม่เต็มที่ DermNet อธิบายเส้นเวลาไว้ประมาณนี้

ช่วงเวลา	สิ่งที่เกิดขึ้น	ควรทำอะไร
วันที่ 0	ตุ่มนูนเล็กตรงจุดฉีด หายในไม่กี่สิบนาที แดงหรือช้ำได้	ห้ามถู ห้ามนวดจุดฉีด
2 ถึง 4 วัน	กล้ามเนื้อเริ่มอ่อนแรง ขมวดคิ้วได้น้อยลง	ใช้ชีวิตปกติ แต่งหน้าได้อย่างเบามือ
ราววันที่ 10	ผลเต็มที่	สังเกตความสมมาตรของคิ้วและรอยยิ้ม
ราว 2 สัปดาห์	นัดตรวจผล	ถ้าจะเติมจุดไหน ให้แพทย์ประเมินตอนนี้
ราว 3 เดือน	เส้นประสาทเริ่มกลับมาเชื่อมกับกล้ามเนื้อ รอยค่อย ๆ กลับ	ตัดสินใจว่าจะฉีดต่อหรือพัก

ช้ำตรงจุดฉีดมักอยู่ราว 1 สัปดาห์ตามข้อมูลของ AAD ถ้ามีงานสำคัญ เช่น งานแต่งหรือถ่ายรูป ให้นัดฉีดล่วงหน้าอย่างน้อย 2 ถึง 3 สัปดาห์ จะได้ทั้งเวลาให้ช้ำหายและเวลาให้แพทย์ปรับแต่ง

ระยะที่ผลอยู่ได้ขึ้นกับตำแหน่ง ขนาดยา และขนาดกล้ามเนื้อของแต่ละคน คนที่กล้ามเนื้อหน้าผากแรงหรือออกกำลังกายหนักบางคนบอกว่าผลหมดเร็วกว่าเพื่อน ส่วนรายละเอียดว่าแต่ละจุดอยู่ได้กี่เดือนถามแพทย์ได้ตั้งแต่วันปรึกษา

ใครไม่ควรฉีด และใครต้องบอกแพทย์ก่อน

เอกสารกำกับยาสำหรับผู้ป่วยที่ FDA อนุมัติแยกไว้สองกลุ่ม กลุ่มแรกคือห้ามฉีด กลุ่มที่สองคือต้องแจ้งแพทย์ให้ประเมินก่อน

ห้ามฉีดถ้าคุณ

• แพ้ส่วนผสมในยา หรือเคยแพ้ผลิตภัณฑ์โบทูลินัมท็อกซินยี่ห้ออื่น
• มีการติดเชื้อที่ผิวตรงจุดที่จะฉีด เช่น สิวอักเสบเป็นหนองหรือแผลติดเชื้อ

ต้องบอกแพทย์ก่อนถ้าคุณ

• มีโรคของกล้ามเนื้อและเส้นประสาท เช่น myasthenia gravis หรือ ALS
• มีปัญหาการหายใจ เช่น หอบหืด หรือเคยกลืนลำบาก
• มีภาวะเลือดออกง่าย หรือกินยาต้านเกล็ดเลือด ยาละลายลิ่มเลือด
• เคยผ่าตัดบริเวณใบหน้า มีหนังตาตกหรือยกคิ้วได้ไม่เต็มที่อยู่เดิม
• ตั้งครรภ์ วางแผนตั้งครรภ์ หรือให้นมบุตร เพราะยังไม่ทราบความปลอดภัยต่อทารก
• เพิ่งได้ยาปฏิชีวนะแบบฉีด กินยาคลายกล้ามเนื้อ ยาแก้แพ้หรือยาแก้หวัด หรือยานอนหลับ
• เคยฉีดโบทูลินัมท็อกซินตัวใดก็ตามในช่วง 4 เดือนที่ผ่านมา

DermNet ระบุเพิ่มว่ายาปฏิชีวนะกลุ่มอะมิโนไกลโคไซด์และเตตราไซคลินเสริมฤทธิ์ของยาได้ และยาอย่างแอสไพรินหรือวาร์ฟารินทำให้ช้ำมากขึ้น ห้ามหยุดยาละลายลิ่มเลือดเองเพื่อจะฉีด ให้แพทย์ที่สั่งยานั้นเป็นคนตัดสิน ส่วนอายุต่ำกว่า 18 ปี เอกสารของ FDA ไม่แนะนำให้ใช้ BOTOX Cosmetic

ขั้นตอนที่ควรเกิดขึ้นในห้องตรวจ

1. แพทย์ให้คุณขมวดคิ้ว เลิกคิ้ว ยิ้ม และหรี่ตา เพื่อดูว่ากล้ามเนื้อมัดไหนแรง และสองข้างหน้าเท่ากันไหม
2. ซักประวัติยา โรคประจำตัว การตั้งครรภ์ และประวัติฉีดครั้งก่อน รวมถึงยี่ห้อที่เคยใช้
3. อธิบายแผน ว่าจะฉีดกี่จุด ใช้ยี่ห้ออะไร ปริมาณประมาณเท่าไร และผลแบบไหนที่คาดได้
4. เปิดกล่องยาและผสมต่อหน้าคุณ ให้เห็นชื่อยา เลขทะเบียน และวันหมดอายุ
5. ทำความสะอาดผิว ฉีดด้วยเข็มขนาดเล็ก ใช้เวลาราว 10 ถึง 20 นาทีสำหรับใบหน้าส่วนบน
6. ให้คำแนะนำหลังฉีด และนัดดูผลราว 2 สัปดาห์

ถ้าขั้นตอนข้อ 1 ถึง 4 หายไป หรือคนที่ฉีดไม่ใช่แพทย์ ให้ลุกออกมาได้เลย AAD เตือนชัดเจนว่าการฉีดในสปาที่ไม่มีแพทย์ดูแล งานปาร์ตี้ ร้านเสริมสวย หรือที่บ้าน มีรายงานผลเสียร้ายแรง เช่น กล้ามเนื้ออ่อนแรงนาน และตาเสียหายถาวร

หลังฉีด ทำอะไรได้และอะไรต้องรอ

เรื่อง	คำแนะนำ
ถู นวด กดจุดฉีด	งดตามที่ AAD แนะนำ เพื่อไม่ให้ยาเคลื่อนไปกล้ามเนื้อข้างเคียง
ออกกำลังกายหนัก	เลี่ยงอย่างน้อย 2 ชั่วโมงแรก
แต่งหน้า	ทำได้ ลงมืออย่างเบา ไม่ลากแปรงแรงบนจุดฉีด
นวดหน้า ทำทรีตเมนต์ใช้เครื่อง	เลื่อนไปหลังนัดตรวจผล หรือตามที่แพทย์ผู้ฉีดบอก
ปวดศีรษะเล็กน้อย	พบได้หลังฉีดหน้าผาก DermNet ระบุว่าบรรเทาด้วยพาราเซตามอลได้

คำแนะนำอื่นอย่างนอนราบหรือก้มต่ำในช่วงแรก แต่ละคลินิกให้ไม่เหมือนกัน ให้ยึดตามที่แพทย์ผู้ฉีดบอกเป็นหลัก ส่วนการดูแลผิวทั่วไปหลังทำหัตถการอ่านเพิ่มได้ในหมวดดูแลผิวหลังทำหัตถการของเรา

ผลข้างเคียง แยกอาการธรรมดากับอาการที่ต้องไปโรงพยาบาล

อาการที่พบบ่อยและหายเองคือปวด บวม แดง และช้ำตรงจุดฉีด ส่วนอาการที่เกิดจากยาซึมไปกล้ามเนื้อข้างเคียง เช่น คิ้วตก หนังตาตก ยิ้มเบี้ยว DermNet ระบุว่าพบในน้อยกว่า 10% ของการรักษา และอยู่ได้นานถึงราว 12 สัปดาห์จนกว่ายาจะหมดฤทธิ์ อาการเหล่านี้น่ารำคาญแต่ไม่อันตราย แพทย์บางรายใช้ยาหยอดตาช่วยยกหนังตาระหว่างรอ

เอกสารเดียวกันระบุว่าเมื่อใช้ BOTOX Cosmetic ในขนาดที่แนะนำสำหรับรอยขมวดคิ้วและรอยตีนกา ยังไม่มีรายงานยืนยันกรณีร้ายแรงจากการแพร่ของยา ความเสี่ยงจึงผูกกับขนาดยา ตำแหน่ง และคนที่ฉีดเป็นหลัก

ฉีดซ้ำบ่อยแค่ไหนถึงพอดี

DermNet แนะนำว่าไม่ควรฉีดซ้ำถี่กว่าทุก 8 ถึง 12 สัปดาห์ เหตุผลคือร่างกายบางคนสร้างภูมิต้านทานต่อยาได้ และความถี่ในการฉีดเป็นปัจจัยเสี่ยงหลัก เมื่อเกิดขึ้นแล้ว ฉีดครั้งต่อไปจะได้ผลน้อยลงหรือไม่ได้ผล การ "เติมนิดหน่อย" ทุกเดือนจึงเป็นนิสัยที่ควรเลิก

แนวทางที่หลายคนใช้แล้วสบายใจคือ

• ฉีดเมื่อรอยกลับมาจนรบกวนจริง ไม่ฉีดตามปฏิทิน
• จดชื่อยี่ห้อ จำนวนยูนิต และจุดที่ฉีดทุกครั้งเก็บไว้ในโทรศัพท์
• ถ้าเปลี่ยนคลินิก ให้แจ้งประวัตินี้กับแพทย์คนใหม่ FDA ให้แจ้งด้วยว่าเคยได้ผลิตภัณฑ์ตัวไหน

ยูนิตของโบทูลินัมท็อกซินแต่ละยี่ห้อคำนวณต่างกัน เวลาเทียบราคาข้ามคลินิกจึงต้องถามทั้งยี่ห้อและจำนวนยูนิตพร้อมกัน ราคาโดยประมาณและวิธีอ่านใบเสนอราคาอยู่ใน ฉีดโบท็อกราคาเท่าไร

โบท็อก ฟิลเลอร์ หรือวิธีอื่น เลือกจากปัญหาที่เห็นในกระจก

ปัญหาที่เห็น	วิธีที่ตรงกว่า
รอยขมวดคิ้ว รอยตีนกาตอนยิ้ม	โบท็อก
ร่องแก้มลึก ใต้ตาโบ๋ แก้มตอบ	ฟิลเลอร์ ดู ฟิลเลอร์คืออะไร
กรามใหญ่จากกล้ามเนื้อ	โบท็อกที่กราม
ผิวหย่อน กรอบหน้าไม่คม	หัตถการยกกระชับ ไม่ใช่โบท็อก
ผิวหมอง รอยละเอียดทั่วหน้า	สกินแคร์ เรตินอยด์ กันแดด

ถ้ายังลังเลระหว่างสองตัวแรก การเปรียบเทียบแบบละเอียดอยู่ใน โบท็อกกับฟิลเลอร์ต่างกันอย่างไร

ก่อนนัดฉีดครั้งแรก เตรียมคำถามเหล่านี้

• คุณหมอเป็นผู้ฉีดเองไหม ทำหัตถการนี้มานานแค่ไหน AAD แนะนำให้ถามประสบการณ์ เพราะผลขึ้นกับคนฉีดมาก
• ใช้ยี่ห้ออะไร มีเลขทะเบียนตำรับยาของ อย. ไหม ขอดูกล่องก่อนผสม
• จะฉีดกี่จุด กี่ยูนิต และถ้าผลไม่สมมาตรจะแก้อย่างไร มีค่าใช้จ่ายเพิ่มไหม
• สถานที่เป็นสถานพยาบาลที่มีใบอนุญาตไหม ถ้าไม่แน่ใจ ตรวจรายชื่อสถานพยาบาลกับกรมสนับสนุนบริการสุขภาพ และตรวจรายชื่อแพทย์กับแพทยสภาได้

คำตอบที่คลุมเครือ ราคาถูกผิดปกติ หรือการเร่งให้ตัดสินใจวันนั้นเลย เป็นสัญญาณให้หาที่อื่น เกณฑ์อื่นในการเลือกที่ฉีดอยู่ใน เลือกคลินิกความงามอย่างไร

ถ้าคุณเป็นแบบนี้ ให้เริ่มที่

สถานการณ์	ขั้นต่อไป
รอยขมวดคิ้วหรือตีนกาชัดตอนขยับ หน้านิ่งแล้วจาง	ปรึกษาแพทย์ผิวหนังเรื่องโบท็อกขนาดเริ่มต้น นัดดูผล 2 สัปดาห์
รอยฝังลึกแม้หน้านิ่ง	ถามแพทย์เรื่องการรักษาร่วม อย่าเพิ่มยูนิตเพื่อไล่รอย
ตั้งครรภ์ ให้นม หรือมีโรคกล้ามเนื้อ	เลื่อนไปก่อน ดูแลด้วยกันแดดและสกินแคร์
เพิ่งฉีดมาไม่ถึง 8 สัปดาห์แต่อยากเติม	รอให้ครบระยะ ลดความเสี่ยงดื้อยา
อยากชะลอรอยใหม่ระยะยาว	กันแดดทุกวันและเรตินอยด์ตามที่แพทย์แนะนำ