ย้อมสีไม้งานภายในให้สวยเห็นลายไม้: เลือกชนิดน้ำมัน น้ำ เจล และวิธีทา

สีย้อมไม้ต่างจากสีทาไม้ตรงที่ตั้งใจให้เห็นลายไม้ ไม่ได้ปิดทับ ผลลัพธ์จึงขึ้นกับตัวไม้พอ ๆ กับตัวสี ไม้ชนิดเดียวกันแต่คนละท่อนย้อมแล้วได้เฉดต่างกันได้ งานย้อมที่ออกมาไม่สวยมักพลาดที่ขั้นก่อนเปิดกระป๋อง คือเลือกสีย้อมไม่ตรงกับเนื้อไม้ ขัดผิวไม่ทั่ว หรือข้ามการทำแผ่นทดสอบ ส่วนตัวสีแทบไม่เคยเป็นต้นเหตุ

ด้านล่างเราไล่ตั้งแต่ชนิดสีย้อม เนื้อไม้ การเตรียมผิว ขั้นตอนทา จนถึงการเคลือบทับ ค่าใช้จ่าย และคำถามที่ควรถามช่างก่อนตกลงราคา ใช้ได้ทั้งกับคนที่ย้อมเองและคนที่จ้างช่างไม้มาทำ

สีย้อมไม้ทำงานอย่างไร

สีย้อมประกอบด้วยเม็ดสีหรือสีย้อมละลายในตัวทำละลาย ซึ่งเป็นน้ำมัน น้ำ หรือแอลกอฮอล์ เมื่อทาลงบนไม้ สีจะซึมเข้าเนื้อไม้ตามความพรุนและตามลายเสี้ยน ไม้ส่วนที่พรุนมากดูดสีเข้มกว่า ลายจึงชัดขึ้น สีย้อมส่วนใหญ่ไม่สร้างฟิล์มป้องกันผิว เมื่อใช้งานจริงจึงต้องเคลือบทับเสมอ

คู่มือไม้ของ Forest Products Laboratory กระทรวงเกษตรสหรัฐฯ อธิบายหน้าที่ของงานเก็บผิวไม้ (สี วานิช และสีย้อม) ไว้สามข้อ คือให้รูปลักษณ์ ปกป้องผิว และทำให้ผิวทำความสะอาดได้ ไม้ภายในบ้านเน้นรูปลักษณ์กับความสะอาด ไม้ภายนอกเน้นการกันน้ำและแดด สีย้อมทำได้ดีแค่ข้อแรก อีกสองข้อเป็นงานของชั้นเคลือบ

เวลาเดินร้านวัสดุ ให้แยกสินค้าสี่กลุ่มนี้ออกจากกันก่อน

• สีย้อม (stain) เน้นเปลี่ยนสีและโชว์ลายไม้ ไม่กันรอย
• น้ำยาเคลือบใส เน้นป้องกันผิวและให้ความเงา รายละเอียดอยู่ใน แล็กเกอร์และวานิช
• สีทาไม้ทึบ ปิดสีและปิดลายไม้ทั้งหมด ดู สีทาไม้
• ผลิตภัณฑ์รวมสีย้อมกับเคลือบในกระป๋องเดียว ใช้สะดวกแต่คุมเฉดยาก ทาซ้ำหลายรอบแล้วเฉดเข้มขึ้นทุกรอบ

ชนิดของสีย้อมไม้เปรียบเทียบ

ชนิด	ข้อดี	ข้อจำกัด	เหมาะกับ
ย้อมน้ำมัน	ซึมลึก สีสม่ำเสมอ เวลาทำงานนาน	กลิ่นแรง แห้งช้า ล้างอุปกรณ์ด้วยทินเนอร์	เฟอร์นิเจอร์ บานประตู งานชิ้นใหญ่ที่ต้องเลี่ยงรอยต่อ
ย้อมน้ำ	กลิ่นอ่อน แห้งเร็ว ล้างด้วยน้ำ	ทำให้เสี้ยนไม้ฟู ต้องขัดเบาหลังย้อม แห้งเร็วจนเกิดรอยต่อ	ห้องนอน คอนโด งานที่ต้องการกลิ่นต่ำ
เจลย้อมไม้ (gel stain)	ข้น ไม่หยด คุมเฉดง่ายบนผิวตั้ง	ซึมตื้น ลายไม้เด่นน้อยลง	ไม้ที่ด่างง่าย บานตู้ ผิวตั้ง
ย้อมแอลกอฮอล์	แห้งเร็วมาก สีสด	ทาต่อเนื่องยาก เกิดรอยต่อง่าย	งานเล็ก งานแต้มซ่อมสี

ผลิตภัณฑ์ต่างยี่ห้อมีสูตรและเวลาแห้งต่างกันมาก ตัวเลขเวลาในส่วนต่อไปเป็นแนวทางจากหน้างาน ให้ยึดฉลากและเอกสารข้อมูลของรุ่นที่ซื้อเป็นหลักเสมอ ถ้าลังเลระหว่างสูตรน้ำมันกับสูตรน้ำ หลักคิดเรื่องกลิ่น เวลาแห้ง และการล้างอุปกรณ์เหมือนกับที่เราอธิบายใน สีน้ำมันกับสีน้ำ

ไม้แต่ละประเภทดูดสีไม่เหมือนกัน

เนื้อไม้เป็นตัวกำหนดเฉดสุดท้ายมากกว่าชื่อเฉดบนกระป๋อง ตารางนี้สรุปไม้ที่เจอบ่อยในงานบ้านเมืองไทย

ไม้	พฤติกรรมตอนย้อม	สิ่งที่ควรทำ
ไม้สัก	มีน้ำมันในเนื้อ ดูดสีน้อยและช้า สีมักอ่อนกว่าที่คิด	เช็ดผิวด้วยตัวทำละลายตามคำแนะนำผู้ผลิตก่อนย้อม และทดสอบหลายรอบ
ไม้ยางพารา	เนื้อไม่สม่ำเสมอ ด่างง่ายมาก	ทาน้ำยารองพื้นไม้ หรือใช้เจลย้อม
ไม้สน	ลายปีอ่อนและแก่ดูดสีต่างกันชัด	น้ำยารองพื้นไม้ และเลือกเฉดกลางถึงอ่อน
ไม้แดง ไม้ประดู่	เนื้อแน่น สีเดิมเข้มอยู่แล้ว	ย้อมแค่ปรับโทน ไม่ต้องหวังเปลี่ยนสีมาก
ไม้อัดผิววีเนียร์	ชั้นผิวบางไม่ถึงมิลลิเมตร	ขัดเบามือ ห้ามใช้เครื่องขัดหยาบ
MDF	ไม่มีลาย ขอบดูดสีมาก	ไม่เหมาะกับการย้อม ใช้วีเนียร์หรือสีทึบแทน

ไม้เก่าที่มีน้ำมัน เคลือบเดิม หรือคราบกาว ต้องลอกให้ถึงเนื้อไม้ก่อน สีย้อมซึมผ่านชั้นเคลือบไม่ได้ ตรงไหนที่ลอกไม่หมดจะออกมาเป็นปื้นสีอ่อนทันที เรื่องการดูแลเนื้อไม้จริงแต่ละชนิดมีรายละเอียดเพิ่มใน เฟอร์นิเจอร์ไม้จริง

เตรียมผิวไม้ก่อนย้อม

ผิวที่เตรียมไม่ดีทำให้งานย้อมไม่สวยแม้ใช้สีราคาแพง ลำดับงานกับเฟอร์นิเจอร์และบานประตูเป็นแบบนี้

1. ลอกเคลือบหรือสีเดิมด้วยน้ำยาลอกสีหรือขัด จนเห็นเนื้อไม้สะอาดทั่วทั้งผิว
2. ขัดตามเสี้ยนไล่จากกระดาษทรายหยาบไปละเอียด ห้ามข้ามเบอร์ เพราะรอยขัดหยาบจะดูดสีเข้มเป็นเส้น
3. อุดรอยและรูด้วยวัสดุอุดไม้ที่ระบุว่าย้อมได้ หรือเลือกสีที่ใกล้กับเฉดสุดท้าย เพราะวัสดุอุดหลายชนิดไม่ดูดสีย้อมเลย
4. เช็ดฝุ่นให้หมดด้วยผ้าหมาดหรือผ้าเก็บฝุ่น แล้วส่องไฟเฉียงดูรอยขัดวน
5. สำหรับสีย้อมน้ำ ให้เช็ดผิวด้วยน้ำสะอาดบาง ๆ ปล่อยแห้ง แล้วขัดเสี้ยนที่ฟูขึ้นด้วยกระดาษทรายละเอียดหนึ่งรอบ เสี้ยนจะไม่ฟูซ้ำตอนย้อมจริง
6. ทาน้ำยารองพื้นไม้ (wood conditioner) กับไม้เนื้ออ่อนหรือไม้ที่เสี่ยงด่าง และย้อมภายในเวลาที่ฉลากกำหนด
7. ปิดเทปส่วนที่ไม่ต้องการย้อม เช่น ขอบกระจก มือจับ หรือหัวสกรู

ขั้นงาน	เบอร์กระดาษทรายที่ช่างนิยม	หมายเหตุ
ลอกรอยเก่า ปรับผิวไม่เรียบ	80-100	ใช้เฉพาะไม้เนื้อตัน ไม่ใช้กับวีเนียร์
ขัดเรียบ	120-150	ขัดตามเสี้ยนเสมอ
ขัดจบก่อนย้อม	150-180	ขัดละเอียดเกินไปผิวจะปิดและดูดสีน้อยลง
ขัดระหว่างชั้นเคลือบ	240-320	ขัดเบาแค่ให้ผิวด้าน

ตัวเลขในตารางเป็นแนวทางที่ช่างไม้ใช้กันทั่วไป ไม่ใช่สเปกของผู้ผลิตรายใด ข้อสำคัญคือขัดจบทุกชิ้นด้วยเบอร์เดียวกัน ถ้าบานตู้ขัดจบ 180 แต่โครงตู้ขัดจบ 120 สีจะออกมาคนละเฉดแม้ใช้กระป๋องเดียวกัน

ทดสอบสีก่อนลงมือจริง

ฉลากและแผ่นตัวอย่างในร้านไม่ได้บอกเฉดบนไม้ของคุณ ผมให้ทุกงานทำแผ่นทดสอบแบบนี้ก่อน

1. หาเศษไม้ชนิดเดียวกัน หรือใช้ด้านหลังของชิ้นงานที่มองไม่เห็น
2. เตรียมผิวด้วยวิธีเดียวกับงานจริงทุกขั้น รวมถึงเบอร์กระดาษทรายสุดท้าย
3. แบ่งแผ่นเป็นสามช่อง ช่องแรกย้อมหนึ่งรอบ ช่องที่สองสองรอบ ช่องที่สามย้อมหนึ่งรอบแต่ทิ้งไว้นานขึ้นก่อนเช็ด
4. ปล่อยแห้ง แล้วเคลือบทับด้วยน้ำยาที่จะใช้จริง เพราะเฉดเข้มและอุ่นขึ้นหลังเคลือบ
5. ดูแผ่นในห้องจริงทั้งแสงกลางวันและแสงไฟตอนกลางคืน

เขียนรายละเอียดหลังแผ่นทดสอบไว้ เช่น ยี่ห้อ เฉด จำนวนรอบ และเวลาก่อนเช็ด แล้วเก็บแผ่นไว้จนงานจบ ถ้าวันหนึ่งต้องย้อมซ่อมหรือทำชิ้นเพิ่ม แผ่นนี้คือสูตรที่ใช้ได้ทันที

ขั้นตอนย้อมไม้ให้เนียน

1. คนสีให้เข้ากันจากก้นกระป๋อง อย่าเขย่าแรงจนเกิดฟอง และคนซ้ำทุกครั้งระหว่างทำงานเพราะเม็ดสีจมตัว
2. ทาตามเสี้ยนด้วยแปรง ผ้า หรือฟองน้ำ เป็นแนวยาวต่อเนื่อง ไม่หยุดกลางแผ่น
3. ปล่อยให้ซึมตามเวลาบนฉลาก สีย้อมหลายรุ่นยิ่งทิ้งไว้นานยิ่งเข้ม
4. เช็ดส่วนเกินด้วยผ้าสะอาดตามเสี้ยน อย่าปล่อยให้สีค้างเป็นแอ่งแห้งบนผิว
5. ทิ้งให้แห้งสนิทตามเวลาบนฉลาก ห้ามเคลือบทับขณะสียังหมาด
6. ถ้าต้องการเข้มขึ้น ย้อมรอบสองหลังรอบแรกแห้ง
7. เคลือบทับด้วยแล็กเกอร์ วานิช หรือโพลียูรีเทน ทาบางหลายรอบ ขัดเบาระหว่างรอบ

ชิ้นงานใหญ่อย่างบานตู้เสื้อผ้าหรือท็อปโต๊ะยาว ให้ทำทีละแผ่นจบในรอบเดียว ทำจากด้านที่มองเห็นน้อยไปด้านที่เห็นชัด และถ้ามีสองคน ให้คนหนึ่งทาอีกคนเช็ดตามหลัง วิธีนี้ลดรอยเปียกซ้อนซึ่งเป็นปัญหาหลักของสีย้อมน้ำที่แห้งเร็ว

เคลือบทับอะไรได้บ้าง

สีย้อม	เคลือบทับที่เข้ากันง่าย	ข้อควรระวัง
ย้อมน้ำมัน	วานิชหรือโพลียูรีเทนสูตรน้ำมัน	ถ้าจะใช้เคลือบสูตรน้ำ ต้องรอให้แห้งนานตามที่ผู้ผลิตทั้งสองฝั่งระบุ ไม่อย่างนั้นเคลือบหลุดลอก
ย้อมน้ำ	เคลือบสูตรน้ำ หรือแล็กเกอร์	รอบแรกปาดบาง ๆ เพื่อไม่ให้สีย้อมละลายขึ้นมาเป็นริ้ว
เจลย้อม	ได้ทั้งสองสูตรตามฉลาก	เจลแห้งช้ากว่าที่ผิวสัมผัสบอก
ย้อมแอลกอฮอล์	แล็กเกอร์หรือเคลือบที่ฉลากระบุว่าใช้ทับได้	แปรงลากซ้ำแรงจะลากสีย้อมให้เคลื่อน

ถ้าไม่แน่ใจ ให้เลือกสีย้อมและเคลือบจากระบบเดียวกันของผู้ผลิตรายเดียว และทดลองบนแผ่นทดสอบก่อนเสมอ

ค่าใช้จ่ายโดยประมาณ

ตัวเลขนี้เป็นช่วงราคาที่เราเห็นจากใบเสนอราคาของช่างไม้และร้านวัสดุในกรุงเทพฯ ราคาจริงขึ้นกับยี่ห้อ ขนาดงาน และสภาพไม้เดิม ใช้เป็นกรอบตั้งงบเท่านั้น

รายการ	ช่วงราคาโดยประมาณ	หมายเหตุ
สีย้อมไม้ กระป๋องเล็กประมาณ 1 ลิตร	250-800 บาท	ทาได้หลายตารางเมตรต่อรอบ ตามความดูดของไม้
น้ำยารองพื้นไม้	300-700 บาท	จำเป็นกับไม้ยางพาราและไม้สน
น้ำยาเคลือบใส 1 ลิตร	300-1,200 บาท	โพลียูรีเทนสองส่วนราคาสูงสุด
ค่าแรงย้อมและเคลือบเก้าอี้ไม้หนึ่งตัว	500-1,500 บาท	รวมขัดลอกถ้าสภาพเดิมไม่แย่
ค่าแรงย้อมและเคลือบบานประตูหนึ่งบาน สองด้าน	1,500-4,000 บาท	ลอกสีเก่าหนาคิดเพิ่ม
ค่าแรงงานผิวไม้ตามตารางเมตร	250-800 บาท ต่อ ตร.ม.	ขึ้นกับจำนวนชั้นเคลือบ

ค่าวัสดุมักเป็นส่วนน้อยของงบ เงินส่วนใหญ่จ่ายให้เวลาขัดลอกและเวลารอแห้งระหว่างชั้น งานที่เสนอราคาต่ำผิดปกติมักลดจำนวนรอบขัดหรือเคลือบแค่ชั้นเดียว

ก่อนจ้างช่างถามสิ่งนี้

• ใช้สีย้อมและเคลือบยี่ห้อไหน รุ่นอะไร ขอดูฉลากหรือเอกสารข้อมูล
• จะทำแผ่นทดสอบบนไม้ของเราให้ดูก่อนหรือไม่ และเคลือบทับแผ่นทดสอบด้วยหรือเปล่า
• ขัดจบที่เบอร์อะไร และขัดทุกชิ้นเท่ากันหรือไม่
• เคลือบกี่ชั้น ขัดระหว่างชั้นไหม และรอแห้งระหว่างชั้นนานเท่าไร
• ทำในบ้านหรือยกชิ้นงานไปทำที่โรงงาน ถ้าทำในบ้านจะกันฝุ่นและระบายอากาศอย่างไร
• ผ้าและกระดาษที่เปื้อนสีจะเก็บและทิ้งอย่างไร
• รับประกันการลอกหรือด่างกี่เดือน

ช่างที่ตอบข้อเหล่านี้ได้ชัดโดยไม่อ้อมมักเป็นช่างที่ทำงานผิวไม้จริงจัง ส่วนช่างที่บอกว่าเฉดสีเห็นตอนเสร็จเอง ให้ระวังไว้ก่อน

ความปลอดภัยและการทิ้งวัสดุเปื้อนสี

สีย้อม น้ำยาลอกสี และน้ำยาเคลือบหลายชนิดปล่อยสารอินทรีย์ระเหยง่าย (VOC) สำนักงานปกป้องสิ่งแวดล้อมสหรัฐฯ (EPA) จัดสีและน้ำยาลอกสีไว้ในกลุ่มผลิตภัณฑ์ที่ปล่อย VOC และแนะนำให้เพิ่มการระบายอากาศเมื่อใช้งาน ทำตามข้อควรระวังบนฉลาก ไม่เก็บกระป๋องที่เปิดแล้วไว้ในอาคาร และซื้อในปริมาณที่จะใช้หมดเร็ว ในทางปฏิบัติคือเปิดหน้าต่างให้ลมผ่าน ใช้พัดลมดูดออก ใส่ถุงมือและหน้ากากกรองไอระเหย และให้เด็กกับผู้สูงอายุอยู่ห่างจากห้องจนกลิ่นจาง

นอกจากนั้น เก็บกระป๋องสีให้ห่างความร้อน ปลั๊กไฟ และเปลวไฟ ปิดฝาให้แน่นหลังใช้ และไม่เทสีหรือน้ำล้างแปรงลงท่อระบายน้ำ ให้ทิ้งตามระเบียบของท้องถิ่น

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

ข้อผิดพลาด	ผลที่เกิด	วิธีแก้หรือป้องกัน
ขัดไม่ทั่วหรือเหลือรอยกาวเก่า	สีด่างเป็นหย่อม	ขัดและทำความสะอาดทั่วผิว ส่องไฟเฉียงตรวจ
ไม่ใช้น้ำยารองพื้นกับไม้เนื้ออ่อน	ด่างและเข้มเป็นจุด	ใช้ conditioner หรือเจลย้อม
เช็ดส่วนเกินไม่ทัน	สีค้างเหนียวเหนอะ	ทำทีละแผ่น เช็ดตามเวลาบนฉลาก
เคลือบทับก่อนสีแห้ง	เคลือบไม่ติด หรือสีย้อมละลายเป็นริ้ว	รอตามเวลาที่ระบุ ห้องชื้นให้รอนานขึ้น
ขัดจบคนละเบอร์ในชิ้นเดียวกัน	เฉดต่างกันระหว่างชิ้น	ขัดจบเบอร์เดียวกันทุกชิ้น
ใช้สีย้อมภายในกับไม้กลางแจ้ง	ซีดและเปื่อยเร็ว	เลือกระบบสีสำหรับภายนอก

ซ่อมและย้อมซ้ำงานเก่า

งานย้อมเก่าที่ซีดหรือเป็นรอยไม่จำเป็นต้องลอกทั้งหมดเสมอไป ให้ประเมินตามลำดับนี้

1. ทำความสะอาดผิวด้วยน้ำสบู่อ่อน ปล่อยให้แห้ง
2. ทดลองขัดเบาตรงจุดที่มองไม่เห็น ถ้าชั้นเคลือบเดิมยังติดแน่นและเรียบ ขัดให้ด้านแล้วเคลือบทับใหม่ได้เลย
3. ถ้าต้องการเฉดเข้มขึ้น ย้อมทับได้ในบางกรณี โดยใช้เจลย้อมที่เกาะบนผิวเคลือบที่ขัดด้านแล้ว แต่ถ้าต้องการเฉดอ่อนลง ต้องลอกสีและเคลือบเก่าออกทั้งหมด
4. รอยลึกให้ขัดเฉพาะจุด ย้อมแต้มทีละน้อยจนเฉดใกล้เคียง แล้วเคลือบทั้งชิ้นเพื่อให้ความเงาเท่ากัน

พื้นไม้จริงที่ย้อมสีแล้วเป็นรอยขีดข่วน มีวิธีซ่อมเฉพาะซึ่งต่างจากเฟอร์นิเจอร์ ผมแยกไว้ใน ซ่อมรอยขีดข่วนพื้นไม้ ส่วนไม้ที่เปียกน้ำนานหรือมีรา ต้องแก้ต้นเหตุความชื้นก่อนย้อมใหม่ ไม่อย่างนั้นเคลือบจะพองซ้ำในไม่กี่เดือน

งานภายนอกต้องคิดอีกแบบ

ทั้งหมดข้างต้นเขียนสำหรับงานภายใน ไม้ภายนอกเจอแดดและฝนโดยตรง คู่มือไม้ของ Forest Products Laboratory ระบุว่าไม้ภายนอกต้องการการปกป้องจากน้ำ แสงแดด และสภาพอากาศเป็นหลัก ซึ่งสีย้อมภายในพร้อมเคลือบภายในทำไม่ได้ เคลือบภายในหลายชนิดเหลืองและแตกลอกเมื่อโดนแดดบ่ายต่อเนื่อง ประตูหน้าบ้าน ระแนงระเบียง และเฟอร์นิเจอร์สนามจึงควรใช้สีย้อมและเคลือบที่ฉลากระบุว่าใช้ภายนอก และวางแผนทาซ้ำตามรอบที่ผู้ผลิตแนะนำ

สรุป

งานย้อมสีไม้ที่สวยเริ่มจากเลือกชนิดสีย้อมให้ตรงกับเนื้อไม้ เตรียมผิวด้วยการขัดให้ทั่วและจบที่เบอร์เดียวกัน ทำแผ่นทดสอบที่เคลือบทับจริงก่อนเสมอ แล้วย้อมตามเสี้ยน เช็ดส่วนเกินให้ทัน รอแห้งตามฉลาก และเคลือบทับหลายชั้นบาง ๆ ระหว่างทำงานให้ระบายอากาศดี และจัดการผ้าเปื้อนสีน้ำมันให้ถูกวิธี ถ้าจ้างช่าง ใช้รายการคำถามข้างบนคุยก่อนตกลงราคา จะเห็นว่าใครทำงานผิวไม้เป็นจริง