ทำไมแฮมสเตอร์ชอบวิ่ง วิ่งคืนละกี่กิโล และแผลที่เท้าที่ต้องเช็ก

คำตอบตรงๆ คือยังไม่มีใครรู้แน่ว่าทำไมแฮมสเตอร์ชอบวิ่ง สิ่งที่รู้แล้วคือมีงานวิจัยที่วางล้อไว้กลางธรรมชาติ แล้วสัตว์ป่าเข้ามาวิ่งเอง และแฮมสเตอร์ซีเรียนที่เจอล้อครั้งแรกวิ่งได้ถึง 9 กิโลเมตรต่อคืนในห้องทดลอง เรื่องที่เจ้าของควรเฝ้าดูจริงๆ คืออุ้งเท้าที่เป็นแผลจากพื้นล้อ ซึ่งการทดลองหนึ่งพบเกือบทุกตัว

วิ่งเพราะเบื่อ หรือเพราะชอบ

คนเลี้ยงจำนวนมากเชื่อว่าน้องวิ่งเพราะเบื่อ หลักฐานที่เปิดอ่านได้ไม่สนับสนุนข้อนี้ชัดนัก Johanna Meijer และ Yuri Robbers จากศูนย์การแพทย์มหาวิทยาลัยไลเดนในเนเธอร์แลนด์ วางล้อวิ่งไว้ในพื้นที่สีเขียวในเมืองกับพื้นที่เนินทราย แล้วบันทึกวิดีโอกว่าสามปี Science News รายงานว่ามีการบันทึกกว่า 200,000 ครั้ง และวิเคราะห์คลิปกว่า 12,000 ช่วง สัตว์ที่มาใช้ล้อมีทั้งหนูป่า หนูใหญ่ หนูผี กบ และทากด้วย

จุดที่น่าสนใจคือบางตัวลงจากล้อแล้วกลับขึ้นมาวิ่งต่อ ซึ่งบ่งว่าไม่ได้เหยียบพลาด และเมื่อผู้วิจัยหยุดวางอาหารในปีสุดท้าย สัตว์ก็ยังมา แม้จะน้อยลง ผลนี้ตัดคำอธิบายว่าวิ่งเพราะอยากได้อาหารออกไปได้ส่วนหนึ่ง Science News สรุปไว้เองว่ายังไม่ทราบเหตุผลที่สัตว์ป่าสมัครใจวิ่งบนล้อ

ข้อควรระวังคือการทดลองนี้ทำกับหนู ผมจึงไม่อ้างว่าแฮมสเตอร์ป่าวิ่งล้อ ที่พูดได้อย่างปลอดภัยคือสัตว์ฟันแทะตัวเล็กหลายชนิดวิ่งล้อเองโดยไม่ต้องมีใครสั่ง และการวิ่งดูจะให้ความพอใจในตัวมันเอง

ตัวเลข 9 กิโลเมตรต่อคืนมาจากไหน

Beaulieu และ Reebs จากมหาวิทยาลัยมองก์ตัน แคนาดา เขียนในรายงานปี 2009 ว่าแฮมสเตอร์ซีเรียนที่ได้อยู่กับล้อเป็นครั้งแรกวิ่งได้ถึง 9 กม. ต่อคืนโดยไม่ต้องฝึก ตัวเลขนี้มีที่มาและเงื่อนไขชัด คือเป็นซีเรียน เป็นห้องทดลอง และเป็นขีดบนสุด ไม่ใช่ค่าเฉลี่ยของน้องทุกตัว

ในการทดลองเดียวกัน ตัวเมียวิ่งน้อยกว่าตัวผู้เฉลี่ย 15% และกลุ่มที่ล้อมีตาข่ายพลาสติกครอบซี่วิ่งน้อยกว่ากลุ่มซี่เปล่าราว 24% แปลว่าระยะที่ได้ขึ้นกับเพศและพื้นล้อด้วย

ลองแปลงเป็นรอบล้อดูให้เห็นภาพ นี่เป็นตัวอย่างคำนวณของผมเอง ไม่ใช่ข้อมูลจากรายงาน ล้อขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 35 ซม. (ขนาดที่ใช้ในการทดลอง) มีเส้นรอบวงราว 1.1 เมตร ถ้าน้องวิ่งเต็ม 9 กม. จะหมุนราว 8,000 รอบต่อคืน ถ้าเป็นล้อเล็ก 20 ซม. จะต้องหมุนราว 14,000 รอบเพื่อระยะเท่ากัน ซึ่งอธิบายว่าทำไมล้อเล็กเสียงถี่และทำให้น้องต้องก้มหลังมากกว่า

ทำไมเสียงล้อดังตอนที่เราจะนอน

เหตุผลง่ายมาก แฮมสเตอร์เป็นสัตว์หากินกลางคืน Merck Veterinary Manual ระบุว่าน้องตื่นตอนกลางคืนและหลับตอนกลางวัน RSPCA อธิบายว่าสายตาของน้องมีเรตินาที่เต็มไปด้วยเซลล์รูปแท่ง ซึ่งเหมาะกับแสงน้อย ช่วงหัวค่ำจนถึงดึกจึงเป็นเวลาที่น้องวิ่งเต็มที่

สิ่งที่ทำได้จริงคือเปลี่ยนที่ตั้งกรง ไม่ใช่เอาล้อออก ห้องนอนเป็นที่ที่แย่ที่สุด ส่วนห้องนั่งเล่นหรือห้องทำงานที่ปิดไฟตอนกลางคืนเหมาะกว่า RSPCA ยังแนะนำให้หาที่เงียบที่น้องพักได้โดยไม่ถูกรบกวน และเตือนว่าแฮมสเตอร์ไวต่อเสียงความถี่สูงที่เราไม่ได้ยิน จึงไม่ควรวางกรงติดอุปกรณ์ที่ส่งเสียงตลอดเวลา

Merck แนะนำให้เล่นหรือทำความสะอาดตอนที่น้องตื่นอยู่แล้ว การปลุกกลางวันเพื่อให้ออกมาเล่นไม่ใช่ทางเลือกที่ดี เรื่องช่วงเวลาตื่น-หลับของน้องมีรายละเอียดเพิ่มในบทความเลี้ยงแฮมสเตอร์สำหรับมือใหม่

วิ่งเท่าไรถึงเรียกว่าปกติ

ไม่มีเกณฑ์ตัวเลขจากแหล่งอ้างอิงที่บอกว่าวิ่งกี่กิโลต่อคืนถึงจะมากเกิน และรายงานที่เปิดอ่านก็ระบุว่าแฮมสเตอร์ในการทดลองยังวิ่งในระดับสูงต่อไปแม้มีแผล ดังนั้นปริมาณการวิ่งจึงบอกอย่างเดียวไม่ได้ว่าน้องสบายดี

สิ่งที่เจ้าของใช้ได้คือเทียบน้องกับตัวเองในสัปดาห์ก่อน ซึ่งเป็นแนวปฏิบัติของผมเอง ไม่มีเกณฑ์จากแหล่งทางการรองรับ

• ดูว่าล้อหมุนและเสียงตอนหัวค่ำเหมือนสัปดาห์ก่อนไหม ถ้าเงียบไปหลายคืนติดกัน ให้สังเกตน้องและอาหารที่เหลือ
• ถ้าน้องเคยวิ่งตอนหัวค่ำแล้วหยุดโดยไม่มีสาเหตุ เช่น ย้ายกรงหรือเปลี่ยนล้อ ให้เช็กอุ้งเท้าและอาหารที่เหลือ
• ถ้าวิ่งมากขึ้นกะทันหันพร้อมแทะซี่กรง มักเป็นสัญญาณว่ากรงเล็กหรือวัสดุรองนอนบางจนขุดไม่ได้ ซึ่งเป็นเรื่องของกรงมากกว่าตัวน้อง

เท้าเป็นแผลจากล้อ เรื่องที่เจ้าของมักไม่เห็น

รายงานของ Beaulieu และ Reebs ติดตามแฮมสเตอร์ซีเรียน 80 ตัว (ผู้ 40 เมีย 40) นาน 60 วัน สังเกตอุ้งเท้าทุก 1 ถึง 3 วัน พบว่ามีเพียง 2 ตัวที่ไม่มีแผลเลย แผลส่วนใหญ่อยู่ที่ฝ่าเท้า (81.1%) และมักเป็นเท้าหลัง รูปร่างตั้งแต่จุดเล็กเท่ารอยเข็ม รอยบาด ยาว 1 ถึง 3 มม. จนถึงสะเก็ดแผล

แผลที่หายในช่วงทดลองใช้เวลาเฉลี่ยราว 11 วันในตัวผู้และราว 14 วันในตัวเมีย แต่แผลที่ยังไม่หายเมื่อจบการทดลองคงอยู่เฉลี่ยกว่า 39 วัน ผู้วิจัยเขียนว่าแฮมสเตอร์ยังวิ่งในระดับสูงและหลายแผลไม่หาย จึงมีแนวโน้มที่ต้องให้สัตวแพทย์ดู

ตัวเมียมีแผลที่เท้าหน้ามากกว่า 19 จาก 40 ตัว เทียบกับตัวผู้เพียง 5 จาก 40 ตัว และแผลของตัวเมียมักใหญ่และอยู่นานกว่า ทั้งที่ตัวเมียวิ่งน้อยกว่า

พื้นล้อมีผล แต่ไม่ได้ทำให้ปัญหาหายไป ล้อที่ใส่ตาข่ายพลาสติกทำให้แผลแรกมาช้ากว่า แต่แผลที่เกิดแล้วใหญ่กว่าและหายช้ากว่า ผู้วิจัยสันนิษฐานว่าตาข่ายสัมผัสฝ่ามือเป็นวงกว้างจึงเสียดสีมากกว่า ล้อในการทดลองเป็นแบบซี่โลหะ ซึ่งต่างจากล้อพื้นทึบที่ใช้กับแฮมสเตอร์เลี้ยงทั่วไป จึงไม่ควรสรุปว่าล้อพื้นทึบจะไม่ทำให้เกิดแผลเลย

สำหรับเจ้าของ ข้อมูลนี้แปลว่าการเช็กอุ้งเท้าเป็นกิจวัตรสั้นๆ ที่ควรมี ควรทำก่อนที่น้องจะเดินกะเผลก

เลือกล้อและตั้งกรงให้น้องวิ่งได้โดยเจ็บน้อยที่สุด

Merck Veterinary Manual ระบุว่าล้อควรมีพื้นวิ่งที่ทึบ ไม่ใช่ลวด เพื่อป้องกันเท้าและนิ้วเท้า และควรใหญ่พอใช้งานสบาย แต่ไม่ได้ให้ตัวเลขเส้นผ่านศูนย์กลาง เกณฑ์ที่เจ้าของใช้กันเพื่อเช็กขนาดคือดูตอนน้องวิ่งว่าหลังตรงหรือโค้งเล็กน้อย ถ้าหลังโก่งเป็นคันศร ล้อเล็กไป นี่เป็นวิธีสังเกตที่ใช้กันทั่วไปแต่ไม่ได้มาจากแหล่งที่ผมเปิดอ่าน

แฮมสเตอร์ไม่ได้ต้องการแค่ล้อ Merck ระบุว่าน้อง "ต้องออกกำลังกายสม่ำเสมอเพื่อสุขภาพ" และการมีท่อ กล่อง และพื้นที่เล่นที่ปลอดภัยช่วยให้น้องขยับตัวมากขึ้น ลูกบอลวิ่งใช้ได้ถ้าขนาดพอดี ระบายอากาศดี และปิดสนิท แต่ต้องมีคนดูตลอด พาน้องกลับกรงหลังเวลาสั้นๆ เพื่อให้ได้กินน้ำและอาหาร

RSPCA ระบุว่าวัสดุรองนอนควรหนาและลึกพอให้น้องขุดได้ เพราะแฮมสเตอร์เป็นสัตว์ขุดโพรงตามธรรมชาติ

ถ้ายังไม่แน่ใจว่าพันธุ์ไหนควรใช้ล้อขนาดเท่าไร ดูขนาดตัวของแต่ละพันธุ์ได้ที่ แฮมสเตอร์พันธุ์ไหนน่าเลี้ยง

เช็กอะไรตอนเช้า และเมื่อไรต้องพาไปหาหมอ

ตอนเช้าหลังน้องหลับ ให้ดูสามอย่างอย่างน้อยทุกสองสามวัน อุ้งเท้าทั้งสี่ว่ามีจุดแดง สะเก็ด หรือรอยแตกไหม พื้นล้อมีเลือดหรือรอยเปื้อนไหม และน้องลงน้ำหนักเท้าทั้งสี่เท่ากันตอนเดินหรือเปล่า

พาไปหาสัตวแพทย์ที่คุ้นกับสัตว์เลี้ยงพิเศษเมื่อ

• แผลที่เท้าอยู่นานเกินสองสัปดาห์หรือใหญ่ขึ้น (เกณฑ์ของผมเอง อิงจากแผลที่หายในการทดลองราว 11 ถึง 14 วัน) เพราะในการทดลองแผลที่ไม่หายคงอยู่ราวหกสัปดาห์
• น้องเดินกะเผลก เลียหรือกัดเท้าตัวเอง หรือเท้าบวมแดง
• เลิกวิ่งกะทันหัน ร่วมกับซึม กินน้อย หรือก้นเปียก (ดูแฮมสเตอร์ท้องเสีย wet tail ซึ่งต้องไปหาหมอเร็ว)

อย่าทายาเองกับแผลที่เท้า น้องเลียได้และยาบางชนิดไม่ปลอดภัยหากกินเข้าไป ให้ถามสัตวแพทย์ว่าควรทำแผลอย่างไรและควรเปลี่ยนล้อหรือไม่ เรื่องอาหารของน้องที่ใช้พลังงานคืนละมาก ดูตารางมื้อได้ที่ แฮมสเตอร์กินอะไรได้บ้าง