เครื่องกรองน้ำดื่มระบบ RO คืออะไร ทำงานกี่ขั้น ทิ้งน้ำเท่าไร คุ้มกับบ้านแบบไหน

RO ย่อมาจาก Reverse Osmosis หรือออสโมซิสผันกลับ เครื่องจะใช้แรงดันดันน้ำผ่านเยื่อกรองที่ปล่อยให้โมเลกุลน้ำผ่านได้ แต่จำกัดสิ่งที่ใหญ่กว่า ผลคือน้ำสองสาย สายหนึ่งผ่านเยื่อออกมาเป็นน้ำดื่ม อีกสายหนึ่งไหลทิ้งเพราะผ่านเยื่อไม่ได้ ตามที่ EPA สหรัฐฯ อธิบายไว้ นี่คือเหตุผลที่เครื่อง RO มีท่อทิ้งน้ำเสมอ และเป็นเรื่องหลักที่ต้องรู้ก่อนซื้อ

RO ทำงานอย่างไร ในเยื่อกรองเกิดอะไรขึ้น

น้ำที่ผ่านเยื่อกรองธรรมดาจะไหลผ่านทางเดียว ผ่านแล้วหมดเรื่อง เยื่อ RO ทำงานแบบกรองข้ามขวางทาง (crossflow) น้ำที่ไม่ผ่านไม่ติดอยู่หน้าเยื่อ แต่ไหลเลียไปตามผิวเยื่อและถูกพาออกเป็นน้ำทิ้ง กระบวนการนี้ป้องกันเยื่อตันเร็ว และเป็นเหตุผลว่าทำไมเครื่อง RO ต้องมีน้ำทิ้งต่อเนื่อง

ขนาดรูของเยื่อ RO เล็กกว่าอัลตราฟิลเตรชันและนาโนฟิลเตรชัน ผู้ผลิตและตำราทั่วไปมักระบุขนาดอยู่ในระดับราว 0.0001 ไมครอน (ตัวเลขนี้ต่างกันตามแหล่งและเยื่อแต่ละชนิด จึงใช้เป็นภาพรวม) เล็กพอที่จะกันแบคทีเรีย ไวรัส และไอออนของเกลือส่วนใหญ่ CDC สรุปว่า RO ลดทั้งปรสิต แบคทีเรีย และไวรัสได้ ซึ่งต่างจากเหยือกกรองคาร์บอนที่ไม่ได้ออกแบบมาเพื่อกำจัดเชื้อ

เครื่อง RO ในบ้านมีกี่ขั้น และแต่ละขั้นทำอะไร

เยื่อ RO ไม่ได้ใช้ลำพัง ถ้าส่งน้ำที่มีตะกอนและคลอรีนเข้าเยื่อโดยตรง เยื่อจะตันและเสื่อมเร็ว เครื่องในบ้านจึงมีไส้กรองก่อนหน้าและหลังเยื่อ รุ่นทั่วไปที่เรียกว่า 5 ขั้นมีลักษณะประมาณนี้ ลำดับและชนิดของไส้กรองต่างกันตามรุ่น ให้ดูที่คู่มือเครื่องของคุณ

ขั้น	ไส้กรอง	ทำหน้าที่	ถ้าไม่มีหรือเสื่อมแล้ว
1	ไส้กรองตะกอน (sediment)	ดักทราย สนิม ตะกอน	เยื่อ RO ตันเร็วและเสียก่อนกำหนด
2	ไส้กรองคาร์บอนเม็ดหรือ GAC	ลดคลอรีนและสารอินทรีย์บางชนิด	คลอรีนทำลายเยื่อ RO บางชนิด
3	ไส้กรองคาร์บอนบล็อก	ดักละเอียดกว่า ลดกลิ่นและรส	คุณภาพน้ำเข้าเยื่อแย่ลง
4	เยื่อ RO	ลดสารละลายส่วนใหญ่	น้ำดื่มมีสารละลายสูงกว่าที่ควร
5	คาร์บอนหลังเยื่อ (post carbon)	ปรับรสก่อนเข้าก๊อก	น้ำที่เก็บในถังมีกลิ่นหรือรสแปลก

หลายรุ่นเพิ่มปั๊มเพิ่มแรงดัน ถังเก็บน้ำ และไฟแสดงสถานะ บางรุ่นเพิ่มไส้เติมแร่ธาตุหลังเยื่อ ซึ่งผู้ผลิตแต่ละรายกำหนดปริมาณต่างกัน ถ้าสนใจฟังก์ชันนี้ให้ขอแผ่นข้อมูลว่าเติมอะไรและเท่าไร อย่าเชื่อชื่อรุ่นอย่างเดียว

ปั๊มจำเป็นเพราะเยื่อ RO ต้องการแรงดันน้ำจึงจะดันน้ำผ่านเยื่อได้ แรงดันของน้ำประปาในบ้านที่อ่อนไม่พอสำหรับบางรุ่น ปั๊มเพิ่มแรงดันให้เยื่อทำงานได้ตามที่ออกแบบ ถ้าบ้านน้ำอ่อน ให้ถามร้านว่ารุ่นนี้ต้องการแรงดันน้ำเข้าเท่าไรตามคู่มือ และวัดแรงดันที่บ้านก่อนสั่ง

น้ำทิ้ง ตัวเลขที่ต้องรู้ก่อนติดตั้ง

ข้อมูลของ EPA ระบุว่าระบบ RO ณ จุดใช้น้ำทั่วไปทิ้งน้ำอย่างน้อย 5 แกลลอนต่อน้ำที่ผลิต 1 แกลลอน และบางรุ่นที่ไม่มีประสิทธิภาพทิ้งสูงถึง 10 แกลลอน รุ่นที่ได้ฉลาก WaterSense ทิ้งไม่เกิน 2.3 แกลลอนต่อ 1 แกลลอน และเยื่อต้องใช้ได้อย่างน้อยหนึ่งปีตามเกณฑ์ ผู้ใช้ที่เปลี่ยนจากรุ่นทั่วไปมาเป็นรุ่นฉลากนี้ประหยัดน้ำได้ราว 3,100 แกลลอนต่อปี

เปลี่ยนอัตราส่วนเป็นลิตรจะเห็นภาพกว่า ตารางนี้ใช้ตัวเลขของ EPA คำนวณสำหรับครอบครัวที่ใช้น้ำดื่มและปรุงอาหาร 10 ลิตรต่อวัน

อัตราน้ำทิ้งต่อน้ำดี	น้ำดี 10 ลิตร ทิ้งเท่าไร	ต่อเดือน (30 วัน)	สัดส่วนน้ำที่ได้เป็นน้ำดื่ม
10 ต่อ 1 (รุ่นที่ไม่มีประสิทธิภาพ)	100 ลิตร	3,000 ลิตร (3 ลบ.ม.)	ราว 9%
5 ต่อ 1 (RO ทั่วไป)	50 ลิตร	1,500 ลิตร (1.5 ลบ.ม.)	ราว 17%
2.3 ต่อ 1 (ฉลาก WaterSense)	23 ลิตร	690 ลิตร	ราว 30%

ตัวอย่างค่าน้ำ ถ้าน้ำประปาคิดราว 15 ถึง 20 บาทต่อลูกบาศก์เมตร (ประมาณ ดูอัตราจริงที่ใบแจ้งหนี้) น้ำทิ้ง 1.5 ลูกบาศก์เมตรต่อเดือนคิดเป็นราว 20 ถึง 30 บาท ค่านี้ไม่แพง แต่ถ้าบ้านใช้น้ำบาดาลที่ปั๊มขึ้นมาเอง หรืออยู่ในพื้นที่ที่น้ำมีจำกัด การทิ้งน้ำ 5 เท่าเป็นประเด็นจริง ถามผู้ผลิตว่ารุ่นนี้ทิ้งน้ำต่อน้ำดีเท่าไร และมีท่อเก็บน้ำทิ้งไปรดต้นไม้หรือถูพื้นได้ไหม น้ำทิ้งมีแร่ธาตุเข้มข้นกว่าน้ำเดิม จึงไม่เหมาะกับการดื่มหรือรดต้นไม้ที่ไวต่อเกลือ

RO ลดอะไรได้ และลดอะไรไม่ได้

CDC ระบุว่า RO ลดตะกั่ว ทองแดง โครเมียม คลอไรด์ และโซเดียมได้อย่างน่าเชื่อถือ และอาจลดสารหนู ฟลูออไรด์ เรเดียม ซัลเฟต แคลเซียม แมกนีเซียม โพแทสเซียม ไนเตรต และฟอสฟอรัส ให้ดูฉลากหรือแผ่นข้อมูลว่ารุ่นนั้นลดสารใดตามที่ผ่านการทดสอบ ส่วน EPA เตือนว่า RO ไม่ลดสารปนเปื้อนอนินทรีย์และอินทรีย์ทุกชนิด และตัดแร่ธาตุที่มีประโยชน์ เช่น แคลเซียม ออกไปพร้อมกัน

ประเด็น	RO จัดการได้	RO จัดการไม่ได้เต็มที่
โลหะและเกลือที่ละลาย	ลดได้ชัด เช่น ตะกั่ว ทองแดง โซเดียม	ต้องดูใบรับรองของรุ่นต่อสารแต่ละตัว
เชื้อโรค	ลดปรสิต แบคทีเรีย ไวรัสตามที่ CDC ระบุ	เยื่อที่ชำรุดหรือซีลรั่วทำให้เชื้อผ่านได้
สารอินทรีย์บางชนิด	บางชนิดลดได้	EPA ว่าไม่ลดทุกชนิด
แร่ธาตุที่ดี	ตัดออกด้วย	ต้องเติมแร่กลับหรือรับจากอาหาร
ความขุ่นและตะกอน	ไส้กรองด้านหน้าจัดการ	เยื่อ RO ไม่ใช่ตัวกรองตะกอน

ข้อควรระวังเรื่องเชื้อโรคคือ น้ำที่ผ่าน RO ใหม่ๆ สะอาด แต่ถ้าถังเก็บน้ำไม่ได้ล้างหรือก๊อกสกปรก น้ำอาจปนเปื้อนหลังผ่านเครื่อง CDC ระบุว่าการบำรุงรักษาช่วยกันไม่ให้เชื้อเติบโตในไส้กรอง ดูรอบเปลี่ยนไส้และล้างระบบในเรื่องไส้กรองน้ำควรเปลี่ยนเมื่อไหร่

ค่า TDS ที่ต่ำ หมายความว่าอะไรกันแน่

หลายคนใช้เครื่องวัด TDS (Total Dissolved Solids) วัดน้ำก่อนและหลังเครื่อง เครื่องวัดนี้ประมาณปริมาณสารที่ละลายจากความนำไฟฟ้าของน้ำ ใช้ตรวจว่าเยื่อ RO ยังทำงานได้ดีหรือเปล่า เช่น น้ำเข้า 180 มก./ลิตร น้ำออก 10 มก./ลิตร แปลว่าเยื่อลดสารละลายได้ราว 94% ถ้าน้ำออกเพิ่มเป็น 40 ถึง 50 มก./ลิตรโดยน้ำเข้าเท่าเดิม เยื่อเริ่มเสื่อมหรือถึงเวลาตรวจ

แต่ตัวเลขนี้ไม่ได้บอกว่าน้ำปลอดภัย WHO ระบุว่าไม่มีข้อมูลเชื่อถือได้เรื่องผลต่อสุขภาพของ TDS จึงไม่มีค่าแนะนำด้านสุขภาพ และเอกสารเดียวกันบอกว่าน้ำที่มีของแข็งละลายต่ำมากรสจืดไม่น่ากิน และมักกัดกร่อนท่อส่งน้ำ ส่วนในแง่รส WHO ให้คะแนนจากคณะผู้ชิม โดยต่ำกว่า 300 มก./ลิตรถือว่าดีมาก 300 ถึง 600 ดี 600 ถึง 900 พอใช้ 900 ถึง 1,200 ไม่ดี และเกิน 1,200 รับไม่ได้ เครื่องวัด TDS ตรวจเชื้อโรค สารอินทรีย์ และสารเคมีที่ไม่แตกตัวเป็นไอออนไม่ได้ น้ำที่ TDS ต่ำมากจึงยังอาจมีสิ่งเหล่านี้ได้

บ้านแบบไหนควรใช้ RO และบ้านแบบไหนข้ามได้

EPA แนะนำให้ตั้งเป้าหมายจากผลตรวจน้ำก่อน และระบุว่าระบบกรองที่ใช้น้ำน้อยหรือไม่ใช้น้ำเพิ่ม เช่น ไส้กรองคาร์บอน อาจเพียงพอสำหรับหลายบ้าน

สถานการณ์	RO เหมาะไหม	เหตุผล
ประปาในเมือง ปัญหาแค่กลิ่นคลอรีนและตะกอน	ไม่จำเป็น	ไส้กรองตะกอนและคาร์บอนที่มี NSF 42 ก็พอ
น้ำบาดาลที่ตรวจพบไนเตรต สารหนู หรือเค็ม	เหมาะ	RO ลดสารละลายเหล่านี้ได้ ต้องดูใบรับรองต่อสาร
ท่อเก่า กังวลตะกั่วและทองแดง	เหมาะ หรือใช้ไส้ที่ผ่าน NSF 53	CDC ระบุว่า RO ลดตะกั่วและทองแดง
ต้องการความมั่นใจเรื่องเชื้อโรคในน้ำใส	RO ใช้ได้ แต่ UF ก็ลดแบคทีเรียได้	ดูเปรียบเทียบในUF กับ RO
เช่าห้อง ย้ายบ่อย น้ำใช้ไม่มาก	ไม่คุ้ม	ติดตั้งถาวรและทิ้งน้ำ เหยือกกรองเหมาะกว่า
บ้านน้ำน้อยหรือต้องซื้อน้ำ	ต้องคิดหนัก	น้ำทิ้ง 2.3 ถึง 10 เท่าของน้ำดี

ถ้าไม่แน่ใจว่าตัวเองอยู่ข้อไหน ส่งตรวจน้ำก่อน แล้วค่อยดูเปรียบเทียบเครื่องกรองแต่ละแบบในเรื่องเครื่องกรองน้ำยี่ห้อไหนดี ซึ่งเรียงเกณฑ์ตามปัญหาน้ำและต้นทุนไส้กรองต่อปี

ดูแลเครื่อง RO ให้ได้น้ำดีต่อเนื่อง

ตามเกณฑ์ WaterSense เยื่อ RO ต้องใช้ได้อย่างน้อยหนึ่งปี ส่วนอายุจริงขึ้นกับคุณภาพน้ำเข้าและรอบการใช้ ไส้กรองด้านหน้าเปลี่ยนก่อนเยื่อเสมอ เพราะตะกอนและคลอรีนที่ผ่านเข้าไปเร่งให้เยื่อเสื่อม

ตารางนี้ช่วยตั้งรอบการดูแล ระยะเวลาเป็นช่วงที่ผู้ผลิตหลายรายระบุ ให้ใช้ตามคู่มือรุ่นของคุณ

งาน	ความถี่โดยทั่วไป	หมายเหตุ
ไส้กรองตะกอน	ราว 3 ถึง 6 เดือน	เร็วขึ้นถ้าน้ำขุ่น
ไส้กรองคาร์บอน	ราว 6 ถึง 12 เดือน	ปกป้องเยื่อและคุมรส
เยื่อ RO	ตามคู่มือ มักเป็นปี	ใช้ TDS ก่อนและหลังช่วยประเมิน
ล้างถังเก็บน้ำและฆ่าเชื้อระบบ	ตามคู่มือ มักปีละครั้ง	ทำพร้อมเปลี่ยนไส้
เช็กรอยรั่วที่ข้อต่อ	ทุกเดือน	รอยเปียกใต้ซิงค์บอกปัญหา

เวลาเปลี่ยนไส้ ให้สวมถุงมือและล้างมือหลังเสร็จ ตามคำแนะนำของ CDC ผู้ที่ภูมิคุ้มกันบกพร่องไม่ควรเปลี่ยนไส้เอง เพราะอาจสัมผัสเชื้อหรือสารที่ไส้กรองดักไว้

ก่อนซื้อเครื่อง RO ตรวจรายการนี้

ข้อ	ถามหรือเช็ก	ทำไม
ใบรับรอง	ผ่าน NSF/ANSI 58 หรือไม่ และลดสารใดตามแผ่นข้อมูล	ยืนยันว่าอ้างผลจริง
อัตราน้ำทิ้ง	น้ำทิ้งต่อน้ำดีกี่ส่วน	คำนวณน้ำที่เสียต่อเดือน
แรงดันน้ำเข้า	ต้องการเท่าไร ที่บ้านมีเท่าไร	เลือกรุ่นมีปั๊มหรือไม่
ต้นทุนไส้และเยื่อ	ราคาต่อรอบและรอบเปลี่ยน	คิดต้นทุน 5 ปี
ที่ว่างใต้ซิงค์	วัดขนาดตู้และท่อทิ้ง	ถังและกระบอกกินที่
บริการหลังการขาย	ช่างออกเปลี่ยนไส้ในพื้นที่ไหม	RO ที่ไม่มีคนดูแลแย่กว่าไม่มี

ถ้าบ้านไม่มีปัญหาน้ำจากผลตรวจ ข้าม RO ได้ ถ้ามี ให้เลือกรุ่นที่ได้ NSF/ANSI 58 และอัตราน้ำทิ้งต่ำ แล้วอย่าลืมว่าเครื่องที่ดีที่สุดคือเครื่องที่เปลี่ยนไส้ตรงเวลา ต้มน้ำใช้เองก็ยังสะดวกในกรณีฉุกเฉิน เช่น ที่กล่าวไว้ในเรื่องกาต้มน้ำไฟฟ้า แต่การต้มฆ่าเชื้อโรคได้อย่างเดียว ไม่ลดโลหะหนักหรือสารละลาย