สรุปสั้นๆ
- ไข่ตกเกิดจากฮอร์โมน LH พุ่งสูงขึ้นกะทันหันกลางรอบเดือน ซึ่งทำให้ผนังฟองไข่ที่โตเต็มที่อ่อนแอลงและแตก
- ตัวเปิดสวิตช์ให้ LH พุ่งคือเอสโตรเจนจากฟองไข่เอง เมื่อระดับสูงถึงจุดหนึ่งและค้างอยู่ราว 2 วัน
- LH เริ่มพุ่งราว 36 ชั่วโมงก่อนไข่ตก และสูงสุดราว 12 ชั่วโมงก่อนไข่ตก ไข่มีอายุหลังตกเพียง 12 ถึง 24 ชั่วโมง
- ไข่ไม่ตกส่วนใหญ่เกี่ยวกับความผิดปกติของการสื่อสารระหว่างสมองกับรังไข่ โดยกลุ่มที่พบมากที่สุดคือถุงน้ำรังไข่หลายใบ (PCOS)
- รอบเดือนสั้นกว่า 24 วันหรือยาวกว่า 38 วัน ควรปรึกษาแพทย์
ไข่ตกเกิดจากฮอร์โมน LH (ลูทีไนซิงฮอร์โมน) ที่พุ่งสูงกะทันหันกลางรอบเดือน LH ทำให้ผนังของฟองไข่ที่โตเต็มที่อ่อนแอลงจนแตก แล้วไข่หนึ่งใบหลุดออกมาให้ปลายท่อนำไข่รับไว้ ส่วนสิ่งที่สั่งให้ LH พุ่งคือเอสโตรเจนที่ฟองไข่ผลิตเองจนถึงระดับหนึ่ง ทั้งหมดเป็นห่วงโซ่ฮอร์โมนที่ต่อกันเป็นขั้นตอน ถ้าขั้นไหนสะดุด ไข่ก็ไม่ตกในรอบนั้น
ห่วงโซ่ฮอร์โมนก่อนไข่ตก ไล่ทีละขั้น
ตามข้อมูลของ StatPearls ที่เป็นตำราอ้างอิงของหอสมุดการแพทย์แห่งชาติสหรัฐฯ ลำดับเหตุการณ์เป็นแบบนี้
- ไฮโปทาลามัสในสมองปล่อยฮอร์โมน GnRH ออกมาเป็นจังหวะ จังหวะช้าจะกระตุ้นให้ต่อมใต้สมองหลั่ง FSH ส่วนจังหวะถี่จะกระตุ้นให้หลั่ง LH
- FSH ไปกระตุ้นให้ฟองไข่ในรังไข่โตขึ้นหลายใบพร้อมกัน เซลล์รอบฟองไข่สร้างเอสโตรเจน
- ฟองไข่ที่แข่งกันส่วนใหญ่ฝ่อไป เหลือใบเด่นหนึ่งใบที่โตต่อ เอสโตรเจนและฮอร์โมนอินฮิบินจากฟองไข่จะกด FSH ให้ลดลง
- ช่วงแรกเอสโตรเจนทำหน้าที่เบรก LH แต่เมื่อระดับสูงถึงจุดวิกฤตและค้างอยู่ราว 2 วัน ผลจะกลับด้านเป็นการเร่ง ทำให้ GnRH ออกถี่ขึ้นและเกิด LH surge
- LH ที่พุ่งขึ้นกระตุ้นเอนไซม์ย่อยโปรตีนในฟองไข่ ผนังจึงบางและแตก ไข่ถูกปล่อยออกมา
ฟองไข่ใบเด่นจึงเป็นฝ่ายบอกสมองว่าพร้อมแล้ว ผ่านเอสโตรเจนที่มันผลิต ส่วนสมองตอบกลับด้วย LH ที่ทำให้ฟองไข่แตก ชุดตรวจ LH ในปัสสาวะใช้ทำนายไข่ตกได้ก็เพราะจับ LH ที่พุ่งขึ้นก่อนฟองไข่แตกไม่นาน
ตารางฮอร์โมนที่เกี่ยวกับการตกไข่
| ฮอร์โมน | ผลิตที่ไหน | หน้าที่ในรอบเดือน |
|---|---|---|
| GnRH | ไฮโปทาลามัส | ปล่อยเป็นจังหวะ จังหวะช้าเน้น FSH จังหวะถี่เน้น LH |
| FSH | ต่อมใต้สมอง | กระตุ้นให้ฟองไข่โต |
| เอสโตรเจน | เซลล์รอบฟองไข่ | เบรก LH ในช่วงแรก แล้วเร่ง LH เมื่อสูงถึงจุดวิกฤต |
| อินฮิบิน | ฟองไข่ | ช่วยกด FSH ไม่ให้ฟองไข่โตหลายใบพร้อมกัน |
| LH | ต่อมใต้สมอง | ทำให้ฟองไข่แตก และเปลี่ยนฟองไข่ที่เหลือเป็นคอร์ปัสลูเทียม |
| โปรเจสเตอโรน | คอร์ปัสลูเทียม | เตรียมเยื่อบุโพรงมดลูกและรักษาการตั้งครรภ์ถ้าไข่ได้รับการผสม |
เวลาจริงรอบไข่ตก
ตามข้อมูลของสำนักงานสุขภาพสตรีสหรัฐฯ (womenshealth.gov) LH เริ่มพุ่งราว 36 ชั่วโมงก่อนไข่ตก และขึ้นสูงสุดราว 12 ชั่วโมงก่อนไข่ตก ไข่ที่ออกมามีอายุเพียง 12 ถึง 24 ชั่วโมง ขณะที่อสุจิอยู่ในระบบสืบพันธุ์หญิงได้ 3 ถึง 5 วัน โอกาสท้องจึงสูงที่สุดเมื่อมีเพศสัมพันธ์ในช่วง 3 วันก่อนไข่ตกหรือวันที่ไข่ตก
ตัวเลขนี้ตอบคำถามที่พบบ่อยคือ ทำไมตรวจ LH พบสองขีดเข้มแล้วควรรีบมีเพศสัมพันธ์ในวันนั้นหรือวันถัดไป เพราะจากจุดนั้นเหลือเวลาอีกไม่ถึงหนึ่งวันครึ่งก่อนไข่หลุด
ตัวอย่างสมมติ (ไม่ใช่ข้อมูลจริงของใคร) ผู้หญิงรอบเดือน 28 วัน ตกไข่ราววันที่ 14 ตามที่ตำราบอกไว้สำหรับรอบมาตรฐาน LH จะเริ่มพุ่งราววันที่ 12 ถึง 13 ช่วงเวลาเหมาะคือประมาณวันที่ 11 ถึง 14 แต่ถ้ารอบของเธอยาว 35 วัน ไข่ไม่ได้ตกวันที่ 14 และการนับตามปฏิทินมาตรฐานจะพลาด เพราะข้อมูลจาก womenshealth.gov ระบุว่าช่วงจากไข่ตกถึงประจำเดือนรอบถัดไปอยู่ที่ 7 ถึง 19 วัน ส่วนที่ผันผวนมากคือช่วงก่อนไข่ตก
อ่านวิธีสังเกตตัวเองได้ในบทความอาการตกไข่ และวิธีวางแผนทั้งรอบในบทความวางแผนมีบุตร
หลังไข่ตก ฟองไข่เก่าทำอะไรต่อ
หลังไข่หลุด LH ยังทำงานต่อ โดยเปลี่ยนเซลล์ที่เหลือในฟองไข่เป็นคอร์ปัสลูเทียมหรือก้อนเหลือง ก้อนนี้ผลิตโปรเจสเตอโรนและเอสโตรเจนบางส่วน ครึ่งหลังของรอบเดือนซึ่งตำราระบุคร่าว ๆ ว่าอยู่ราววันที่ 14 ถึง 28 คือช่วงนี้
ถ้าไข่ไม่ได้รับการผสม คอร์ปัสลูเทียมจะฝ่อและโปรเจสเตอโรนลดลง ประจำเดือนจึงมา และ FSH เริ่มรับฟองไข่ชุดใหม่ ถ้าไข่ได้รับการผสมและฝังตัว ฮอร์โมน hCG จากรกระยะแรกจะคอยพยุงคอร์ปัสลูเทียมไว้ ฮอร์โมนตัวนี้คือสิ่งที่ชุดตรวจครรภ์ตรวจพบ ดูไทม์ไลน์การตรวจได้ที่ประจำเดือนขาดกี่วันถึงตรวจครรภ์ได้
เมื่อไข่ไม่ตก เกิดจากอะไรได้บ้าง
StatPearls ระบุว่าภาวะไข่ไม่ตกเป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุดของภาวะมีบุตรยากในผู้หญิงในสหรัฐฯ และองค์การอนามัยโลกแบ่งความผิดปกติของการตกไข่เป็น 3 กลุ่มตามจุดที่ห่วงโซ่สะดุด
| กลุ่ม | จุดที่สะดุด | สัดส่วนโดยประมาณตามตำรา |
|---|---|---|
| กลุ่ม 1 | สมองส่วนไฮโปทาลามัสหยุดส่งสัญญาณ ฮอร์โมนเพศต่ำ | ราว 10% |
| กลุ่ม 2 | การทำงานของแกนสมอง ต่อมใต้สมอง และรังไข่ผิดปกติ โรคหลักคือ PCOS | ราว 85% |
| กลุ่ม 3 | รังไข่เสื่อมก่อนวัย เช่น ไข่หมดเร็วกว่าปกติ | ส่วนที่เหลือ |
ที่พบบ่อยที่สุดคือกลุ่ม 2 โดยมี PCOS เป็นโรคหลัก ตำราที่ใช้เขียนบทความนี้ไม่ได้ลงรายละเอียดวิธีรักษา การรักษาขึ้นอยู่กับกลุ่มที่เป็น แพทย์สูตินรีเวชจะเป็นผู้วินิจฉัยและเลือกวิธี
รอบเดือนแบบไหนควรไปให้แพทย์ดู
womenshealth.gov ระบุว่ารอบเดือนปกติยาวระหว่าง 24 ถึง 38 วัน และควรปรึกษาแพทย์หรือพยาบาลถ้ารอบสั้นกว่า 24 วัน ยาวกว่า 38 วัน หรือกังวลว่าผิดปกติ ในวัยรุ่นช่วงไม่กี่ปีแรกหลังมีประจำเดือนครั้งแรก รอบยาวกว่า 38 วันพบได้ และมักสม่ำเสมอขึ้นภายในราว 3 ปี ถ้ายังไม่สม่ำเสมอหลังจากนั้น ควรตรวจว่ามี PCOS หรือไม่
คนที่อยากรู้ว่าตัวเองตกไข่หรือเปล่า มี 2 วิธีที่ตำราระบุ คือชุดตรวจ LH ในปัสสาวะซึ่งจับการพุ่งของ LH และการเจาะเลือดตรวจโปรเจสเตอโรนช่วงกลางของครึ่งหลังรอบเดือนซึ่งยืนยันย้อนหลังว่าไข่ตกแล้ว ถ้าพยายามมีลูกแล้วรอบเดือนไม่สม่ำเสมอ ควรปรึกษาสูตินรีแพทย์เพื่อเลือกวิธีตรวจที่เหมาะสมกับรอบของตัวเอง
คำถามที่พบบ่อย
ตกไข่แล้วรู้สึกได้ไหม
บางคนรู้สึกหน่วงท้องน้อยข้างเดียว แต่หลายคนไม่รู้สึกอะไรเลย การไม่รู้สึกไม่ได้แปลว่าไข่ไม่ตก วิธีที่ยืนยันได้ดีกว่าคือชุดตรวจ LH ในปัสสาวะ หรือตรวจโปรเจสเตอโรนช่วงกลางของครึ่งหลังรอบเดือน
ตกไข่ทุกเดือนหรือเปล่า
ผู้หญิงที่รอบเดือนสม่ำเสมอส่วนใหญ่ตกไข่ทุกรอบ แต่บางรอบอาจข้ามไปได้โดยที่ประจำเดือนยังมา ถ้าพยายามมีลูกมาแล้วหลายเดือนโดยรอบเดือนไม่สม่ำเสมอ ควรให้แพทย์ตรวจว่าไข่ตกจริงหรือไม่
แหล่งอ้างอิง
- Physiology, Ovulation | StatPearls, National Library of Medicine (NCBI Bookshelf)
- Your menstrual cycle | Office on Women's Health, U.S. Department of Health and Human Services (womenshealth.gov)
