ตั้งครรภ์ไตรมาสสาม เตรียมตัวช่วงสัปดาห์ 28 จนถึงวันคลอด

ตั้งครรภ์ไตรมาสสามคือช่วงตั้งแต่สัปดาห์ที่ 28 จนถึงคลอดค่ะ ตามการแบ่งของวิทยาลัยสูติแพทย์และนรีแพทย์อเมริกัน (ACOG) ช่วงนี้ไปสิ้นสุดที่ 40 สัปดาห์ 6 วัน ลูกจะเติบโตเร็ว ปอดและสมองพัฒนาต่อจนพร้อมใช้ชีวิตนอกท้อง ส่วนคุณแม่จะรู้สึกตัวหนักขึ้น นอนยากขึ้น และเริ่มนับถอยหลังสู่วันคลอด

งานหลักของไตรมาสนี้มีสามเรื่อง คือไปตามนัดฝากครรภ์ที่ถี่ขึ้น รู้จักการดิ้นของลูกตัวเอง และรู้ว่าอาการไหนแปลว่าถึงเวลาไปโรงพยาบาล ถ้าสามเรื่องนี้ชัด คุณแม่จะเข้าสู่วันคลอดได้อย่างมั่นใจขึ้นมาก

ลูกพัฒนาอะไรบ้างในไตรมาสสาม

ACOG สรุปพัฒนาการของลูกในช่วงท้ายของการตั้งครรภ์ไว้ดังนี้

สัปดาห์	สิ่งที่เกิดขึ้นกับลูก
25 ถึง 28	ปอดเริ่มสร้างสารลดแรงตึงผิว ซึ่งช่วยให้ถุงลมขยายตัวได้หลังคลอด
29 ถึง 32	ตาเริ่มรับรู้แสง ไขกระดูกเริ่มสร้างเม็ดเลือดแดง
33 ถึง 36	กะโหลกยังนิ่มเพื่อให้ผ่านช่องคลอดได้ ลูกหลายคนกลับหัวลงในช่วงนี้
37 ถึง 40	ปอด สมอง และระบบประสาทพัฒนาต่อ ลูกสะสมไขมันใต้ผิวหนังเพิ่ม

แม้ช่วงท้ายดูเหมือนลูกแค่ตัวโตขึ้น แต่อวัยวะสำคัญยังทำงานพัฒนาต่อจนถึงสัปดาห์สุดท้าย นี่คือเหตุผลที่แพทย์ไม่เร่งคลอดก่อนกำหนดโดยไม่มีข้อบ่งชี้ทางการแพทย์

ACOG ระบุด้วยว่าการตั้งครรภ์ใช้เวลาราว 40 สัปดาห์ และมีทารกราว 1 ใน 20 ที่คลอดตรงวันกำหนดพอดี วันกำหนดคลอดจึงเป็นจุดอ้างอิง คุณแม่ควรพร้อมตั้งแต่ก่อนถึงวันนั้นหลายสัปดาห์

ร่างกายคุณแม่ในช่วงท้าย

มดลูกที่โตขึ้นดันอวัยวะรอบข้าง อาการที่พบบ่อยในไตรมาสนี้จึงเกี่ยวกับพื้นที่ที่แคบลง

หายใจเหนื่อยง่ายขึ้นเพราะมดลูกดันกระบังลม
ปัสสาวะบ่อยอีกครั้งเมื่อลูกเคลื่อนต่ำลง
ปวดหลังและปวดหัวหน่าว
เท้าและข้อเท้าบวมช่วงเย็น
นอนหลับยาก หาท่าสบายไม่ได้
แสบร้อนกลางอก
มดลูกบีบตัวเป็นพักๆ แล้วหายไปเอง

อาการเหล่านี้ส่วนใหญ่เป็นเรื่องปกติของช่วงท้าย แต่มีบางอาการที่หน้าตาคล้ายกันและต้องแยกให้ออก เช่น ขาบวมเล็กน้อยช่วงเย็นต่างจากหน้าและมือบวมมากอย่างรวดเร็ว ซึ่งเป็นสัญญาณเตือนตามแนวทางของ CDC วิธีลดอาการบวมทั่วไปอ่านได้ใน เท้าบวมตอนท้อง

เรื่องการนอน การนอนตะแคงพร้อมหมอนรองท้องและหมอนหนีบระหว่างเข่าช่วยให้หลายคนสบายขึ้น ถ้าตื่นกลางดึกบ่อย การงีบสั้นๆ ช่วงบ่ายช่วยชดเชยได้บ้าง

ถ้าลูกยังไม่กลับหัว

ACOG ระบุว่าลูกหลายคนกลับหัวลงในช่วงสัปดาห์ที่ 33 ถึง 36 คำว่าหลายคนแปลว่าไม่ใช่ทุกคน บางคนกลับหัวช้ากว่านั้น และบางคนยังอยู่ในท่าก้นหรือท่าขวางเมื่อใกล้คลอด

ถ้าแพทย์ตรวจพบว่าลูกยังไม่กลับหัวตอนใกล้ครบกำหนด แพทย์จะอธิบายทางเลือกที่เหมาะกับคุณแม่แต่ละคน ซึ่งขึ้นกับอายุครรภ์ ท่าของลูก และสุขภาพของคุณแม่ สิ่งที่ไม่ควรทำคือพยายามนวดหรือดันท้องให้ลูกกลับหัวเองที่บ้าน ให้ถามแพทย์ตรงๆ ว่ามีทางเลือกอะไรและควรตัดสินใจภายในเมื่อไร

เลยกำหนดคลอดแล้วยังไม่เจ็บครรภ์

เพราะมีทารกราว 1 ใน 20 ที่คลอดตรงวันกำหนด การเลยวันกำหนดไปบ้างจึงเกิดขึ้นได้ WHO ใส่การนัดที่ 40 สัปดาห์ไว้ในแนวทางด้วยเหตุนี้ เพื่อให้แพทย์ได้ประเมินคุณแม่และลูกอีกครั้ง

ช่วงนี้คุณแม่ส่วนใหญ่จะได้รับการนัดถี่ขึ้น และแพทย์จะคุยเรื่องแผนหากยังไม่เจ็บครรภ์ภายในเวลาที่เหมาะสม ระหว่างรอ ให้สังเกตการดิ้นของลูกเหมือนเดิมทุกวัน การเลยกำหนดไม่ได้แปลว่าลูกจะดิ้นน้อยลง ถ้าลูกดิ้นเปลี่ยนไปให้โทรหาโรงพยาบาลทันทีเช่นเดิม

นัดฝากครรภ์ที่ถี่ขึ้น

องค์การอนามัยโลก (WHO) แนะนำให้คุณแม่พบบุคลากรทางการแพทย์อย่างน้อย 8 ครั้งตลอดการตั้งครรภ์ โดยห้าครั้งในจำนวนนี้อยู่ในไตรมาสสาม คือที่อายุครรภ์ 30, 34, 36, 38 และ 40 สัปดาห์ หลายโรงพยาบาลนัดถี่กว่านี้ในช่วงท้าย ให้ยึดตามนัดของแพทย์ที่ดูแล

การนัดในช่วงนี้มักตรวจเรื่องเหล่านี้

สิ่งที่ตรวจ	ใช้ดูอะไร
ความดันโลหิตและปัสสาวะ	คัดกรองภาวะครรภ์เป็นพิษ
วัดความสูงยอดมดลูก	ประเมินการเติบโตของลูก
คลำท่าของลูก	ดูว่าลูกกลับหัวแล้วหรือยัง
ฟังเสียงหัวใจลูก	ยืนยันว่าลูกแข็งแรง
ซักถามเรื่องลูกดิ้น	ดูรูปแบบการดิ้นที่เปลี่ยนไป

ครรภ์เป็นพิษเป็นภาวะที่พบได้ในช่วงครึ่งหลังของการตั้งครรภ์ และในช่วงแรกคุณแม่มักไม่รู้สึกผิดปกติเลย การวัดความดันทุกนัดจึงสำคัญ อ่านอาการและปัจจัยเสี่ยงได้ใน ครรภ์เป็นพิษ

รู้จักการดิ้นของลูกตัวเอง

NHS ระบุว่าคุณแม่จะเริ่มรู้สึกลูกดิ้นได้ราวสัปดาห์ที่ 16 ถึง 24 ถ้าเป็นท้องแรกมักรู้สึกหลังสัปดาห์ที่ 20 พอเข้าไตรมาสสาม การดิ้นจะชัดเจนและเป็นรูปแบบมากขึ้น

ข้อที่คุณแม่หลายคนเข้าใจผิดคือคิดว่าลูกดิ้นน้อยลงตอนใกล้คลอดเพราะพื้นที่แคบ NHS ระบุชัดว่าลูกยังดิ้นต่อเนื่องไปจนถึงระหว่างการคลอด ลักษณะการดิ้นเปลี่ยนจากเตะแรงเป็นบิดตัวหรือดันได้ แต่ความถี่ไม่ควรลดลง

NHS ไม่แนะนำให้นับจำนวนครั้งที่ลูกดิ้นตามตัวเลขที่ตั้งไว้ เพราะลูกแต่ละคนมีรูปแบบของตัวเอง สิ่งที่แนะนำคือให้รู้จักรูปแบบปกติของลูก ว่ามักดิ้นช่วงไหนของวันและดิ้นแบบไหน ถ้าโรงพยาบาลที่ฝากครรภ์ให้ใช้วิธีนับลูกดิ้น ให้ทำตามคำแนะนำของแพทย์ที่ดูแล วิธีที่ใช้กันในไทยอ่านได้ใน วิธีนับลูกดิ้น

สัญญาณเจ็บครรภ์จริง

NHS ระบุสัญญาณว่าการคลอดเริ่มต้นแล้วไว้หลายอย่าง ได้แก่ มดลูกบีบตัวเป็นจังหวะ มีมูกปนเลือดออกทางช่องคลอด ปวดหลัง รู้สึกอยากเข้าห้องน้ำเพราะหัวลูกกดลำไส้ และน้ำเดิน

คำแนะนำเรื่องเวลาโทรหาโรงพยาบาลตามแนวทางของ NHS สรุปได้ดังนี้

สถานการณ์	สิ่งที่ควรทำ
มดลูกบีบตัวทุก 5 นาทีหรือถี่กว่า	โทรแจ้งห้องคลอด
น้ำเดิน	โทรแจ้งทันที ใช้ผ้าอนามัย ไม่ใช้ผ้าอนามัยแบบสอด
น้ำคร่ำมีสีหรือมีกลิ่น	แจ้งโรงพยาบาลทันที
มีเลือดออก	โทรแจ้งทันที
ลูกดิ้นน้อยลง	โทรแจ้งทันที
เจ็บครรภ์ก่อน 37 สัปดาห์	โทรแจ้งทันที
มดลูกบีบตัวนานเกิน 2 นาที หรือ 6 ครั้งขึ้นไปใน 10 นาที	โทรแจ้งทันที

ตัวเลขช่วงห่างของการบีบตัวที่แต่ละโรงพยาบาลใช้อาจต่างกันเล็กน้อย ให้ถามตอนนัดช่วงสัปดาห์ที่ 36 ว่าโรงพยาบาลอยากให้มาเมื่อไร และเบอร์ห้องคลอดคือเบอร์อะไร ความต่างระหว่างเจ็บครรภ์จริงกับเจ็บเตือนอ่านได้ใน สัญญาณใกล้คลอด

เตรียมตัวทีละช่วงสัปดาห์

การแบ่งงานเป็นช่วงช่วยให้ไม่ต้องรีบทำทุกอย่างในสัปดาห์สุดท้าย ตารางนี้เป็นแนวทางที่ผมแนะนำ ไม่ได้มาจากแหล่งอ้างอิงใดโดยตรง ปรับได้ตามนัดของโรงพยาบาล

ช่วงอายุครรภ์	สิ่งที่ควรทำ
28 ถึง 31 สัปดาห์	เลือกโรงพยาบาลคลอดให้ชัด ถามเรื่องคลาสเตรียมคลอด วางแผนลาคลอดกับที่ทำงาน
32 ถึง 35 สัปดาห์	จัดกระเป๋าคลอด เตรียมที่นอนลูก ติดตั้งคาร์ซีท
36 สัปดาห์	ถามโรงพยาบาลว่าควรมาเมื่อไร บันทึกเบอร์ห้องคลอด วางแผนการเดินทาง
37 สัปดาห์ขึ้นไป	วางกระเป๋าไว้ใกล้ประตู ให้คนในบ้านรู้แผน

ของที่ควรใส่กระเป๋าคลอดทั้งของคุณแม่และของลูกอ่านได้ใน รายการกระเป๋าคลอด

ตัวอย่างสมมติ คืนที่ไม่แน่ใจ

สมมติว่าคุณแม่อายุครรภ์ 38 สัปดาห์ ตื่นกลางดึกเพราะรู้สึกท้องแข็งเป็นพักๆ ทำอย่างไรดี

จับเวลาการบีบตัวว่าห่างกันกี่นาทีและนานครั้งละกี่วินาที
สังเกตว่ามีน้ำไหล เลือดออก หรือลูกดิ้นน้อยลงหรือไม่
ถ้ามีข้อใดในข้อ 2 ให้โทรหาห้องคลอดทันที
ถ้าไม่มี และการบีบตัวยังห่างและไม่สม่ำเสมอ ลองเปลี่ยนท่า ดื่มน้ำ แล้วจับเวลาต่อ
ถ้าบีบตัวถี่ขึ้นจนถึงทุก 5 นาทีหรือถี่กว่า ให้โทรแจ้งห้องคลอด

ถ้าไม่แน่ใจเลยว่าควรไปหรือไม่ การโทรถามห้องคลอดเป็นเรื่องที่ทำได้เสมอค่ะ พยาบาลห้องคลอดรับสายแบบนี้ทุกคืน ไม่มีใครมองว่าคุณแม่ตื่นตูม

บทบาทของคุณพ่อในช่วงท้าย

คุณพ่อช่วยได้มากในไตรมาสนี้ ทั้งเรื่องที่จับต้องได้และเรื่องใจ เรื่องที่จับต้องได้ เช่น รู้เส้นทางไปโรงพยาบาลและที่จอดรถ เติมน้ำมันรถไว้ บันทึกเบอร์ห้องคลอดในโทรศัพท์ของตัวเอง และรู้ว่ากระเป๋าคลอดวางอยู่ที่ไหน

เรื่องใจก็สำคัญไม่แพ้กัน คุณแม่ช่วงท้ายหลายคนกังวลเรื่องการคลอด นอนไม่พอ และเหนื่อยสะสม การรับฟัง การช่วยนวดหลัง และการรับงานบ้านไปทำ ช่วยให้คุณแม่ได้พักจริง ถ้าสังเกตว่าคุณแม่เศร้าหรือหมดแรงจนผิดปกติ ให้ชวนกันไปคุยกับแพทย์

สัญญาณที่ต้องไปโรงพยาบาลทันที

ไตรมาสสามคือทางตรงสุดท้ายก่อนได้เจอลูกค่ะ อาการหนักตัว นอนยาก และปวดหลังเป็นเรื่องที่คุณแม่ส่วนใหญ่ผ่านไปได้ ให้ไปตามนัด ฟังการดิ้นของลูก และเตรียมของไว้ล่วงหน้า แล้วที่เหลือให้ทีมแพทย์ช่วยดูแล

ศูนย์ควบคุมและป้องกันโรคสหรัฐฯ (CDC) ระบุสัญญาณเตือนที่ต้องรีบพบแพทย์ในช่วงตั้งครรภ์ไว้ ถ้ามีอาการต่อไปนี้ ให้ไปโรงพยาบาลหรือโทรเรียกรถพยาบาลทันที

ปวดหัวรุนแรงที่ไม่หายหรือแย่ลงเรื่อยๆ
ตาพร่า มองเห็นไม่ชัด หรือเห็นแสงวูบวาบ
หน้าหรือมือบวมมาก
หายใจลำบาก หรือเจ็บหน้าอก
ปวดท้องรุนแรง
มีไข้ 38 องศาเซลเซียสขึ้นไป
เวียนศีรษะหรือเป็นลม
ลูกดิ้นน้อยลงหรือหยุดดิ้น
มีเลือดออกหรือมีน้ำไหลจากช่องคลอด
ขาข้างเดียวบวม แดง หรือปวด
มีความคิดทำร้ายตัวเองหรือลูก