สอนลูกให้มีความรับผิดชอบ เริ่มจากเรื่องเล็กในบ้านทุกวัน

ความรับผิดชอบไม่ได้เกิดจากการสอนด้วยคำพูดครั้งเดียว ลูกเรียนรู้จากการได้ถือหน้าที่จริง ได้เห็นผลของสิ่งที่ตัวเองทำ และมีผู้ใหญ่ที่ทำตามกติกาเดิมทุกวัน สิ่งที่พ่อแม่ทำได้คือเลือกหน้าที่ให้พอดีกับวัย ปล่อยให้ลูกรับผลจากการกระทำในเรื่องที่ไม่อันตราย และชมเมื่อลูกทำได้

คุณแม่คุณพ่อหลายบ้านกังวลว่าลูกไม่รับผิดชอบเพราะนิสัย ส่วนใหญ่แล้วเป็นเรื่องของระบบในบ้านมากกว่า เด็กที่มีคนเก็บของให้ เตือนการบ้านให้ และตามหาของหายให้ทุกครั้ง ไม่มีโอกาสได้ฝึกเลย

ความรับผิดชอบของเด็ก แบ่งให้เห็นเป็นสี่เรื่อง

คำว่า "รับผิดชอบ" กว้างจนลูกไม่รู้ว่าต้องทำอะไร การแบ่งเป็นเรื่องย่อยช่วยให้พ่อแม่เห็นว่าลูกทำได้แล้วกี่เรื่อง และเรื่องไหนยังต้องฝึก

1. รับผิดชอบตัวเอง เช่น แปรงฟัน อาบน้ำ แต่งตัว เข้านอนตามเวลา
2. รับผิดชอบของของตัวเอง เช่น เก็บของเล่น จัดกระเป๋านักเรียน ดูแลขวดน้ำ ไม่ทำของคนอื่นเสีย
3. รับผิดชอบหน้าที่ในบ้าน เช่น จัดโต๊ะกินข้าว ให้อาหารสัตว์เลี้ยง พับผ้าของตัวเอง
4. รับผิดชอบผลจากการกระทำ เช่น ขอโทษเมื่อทำให้น้องร้องไห้ เช็ดน้ำที่ตัวเองทำหก บอกความจริงเมื่อทำของแตก

เรื่องที่สี่ยากที่สุด และเป็นเรื่องที่พ่อแม่มักข้ามไป เพราะผู้ใหญ่รีบเข้าไปแก้ให้ก่อนลูกจะได้คิด ถ้าลูกทำน้ำหก แล้วคุณแม่เช็ดเองทุกครั้ง ลูกก็เรียนรู้ว่าความผิดพลาดมีคนจัดการให้

AAP ระบุในบทความเรื่องพัฒนาการด้านอารมณ์ว่า งานบ้านที่เหมาะกับวัยช่วยให้เด็กรู้สึกรับผิดชอบ รู้สึกเป็นส่วนหนึ่ง และรู้ว่าตัวเองมีส่วนช่วยครอบครัว ตรงนี้คือเหตุผลที่ควรเริ่มจากเรื่องในบ้านก่อนเรื่องอื่น รายละเอียดว่าเด็กแต่ละวัยทำงานบ้านอะไรได้บ้าง ดูต่อได้ที่ งานบ้านที่เด็กทำได้ตามวัย

ลูกวัยไหนถือความรับผิดชอบได้แค่ไหน

ตารางนี้เป็นแนวทางคร่าวๆ เพื่อให้พ่อแม่ตั้งความคาดหวังไม่สูงหรือต่ำเกินไป เด็กแต่ละคนพร้อมไม่เท่ากัน ให้ดูจากสิ่งที่ลูกทำได้จริงในตอนนี้ แล้วเพิ่มทีละขั้น

ช่วงวัย	ตัวเอง	ของของตัวเอง	ผลจากการกระทำ	บทบาทพ่อแม่
2 ถึง 3 ปี	ล้างมือ ถอดรองเท้า	ใส่ของเล่นกลับกล่องโดยมีคนทำด้วย	ช่วยเช็ดสิ่งที่ทำหก	ทำไปด้วยกัน พูดบอกทีละขั้น
4 ถึง 5 ปี	แต่งตัวเอง แปรงฟันโดยมีคนตรวจ	เก็บของเล่นเองหลังเล่น	ขอโทษและช่วยซ่อมแซมเท่าที่ทำได้	ใช้ภาพหรือรายการเตือน ชมทันที
6 ถึง 8 ปี	จัดเวลาอาบน้ำ เตรียมชุดนักเรียน	จัดกระเป๋าตามตารางสอน ดูแลของใช้เรียน	รับผลเมื่อลืมของที่ไม่อันตราย	ถอยออกมาเป็นผู้ตรวจ ไม่ทำแทน
9 ถึง 12 ปี	ตั้งนาฬิกาปลุกเอง	ดูแลเงินค่าขนมและของมีค่า	แก้ปัญหาเองก่อน แล้วค่อยขอความช่วยเหลือ	เป็นที่ปรึกษา ช่วยวางแผน

สังเกตคอลัมน์สุดท้าย บทบาทของพ่อแม่เปลี่ยนจากคนทำด้วย เป็นคนตรวจ แล้วเป็นที่ปรึกษา ถ้าพ่อแม่ยังทำแทนในขณะที่ลูกโตพอจะทำเอง ความรับผิดชอบจะไม่ขยับ

สามเครื่องมือที่ AAP แนะนำ และใช้กับความรับผิดชอบได้

บทความของ AAP เรื่องการฝึกวินัยเด็กให้หลักไว้หลายข้อ สามข้อที่ใช้ฝึกความรับผิดชอบได้ตรงที่สุดมีดังนี้

ปล่อยให้ผลเกิดขึ้นเอง

AAP ยกตัวอย่างว่าเด็กที่ทำคุกกี้หล่นซ้ำๆ ทีละชิ้น สุดท้ายก็ไม่เหลือคุกกี้ให้กิน หรือเด็กที่ทำของเล่นพังก็ไม่มีของเล่นนั้นให้เล่น ผลแบบนี้สอนได้ดีกว่าคำพูด เพราะลูกเห็นความเชื่อมโยงด้วยตัวเอง

ใช้ได้เฉพาะเรื่องที่ผลไม่อันตราย ลืมเสื้อกันหนาวไปเที่ยวในห้างแอร์เย็น ลูกหนาวไปครึ่งชั่วโมง ไม่เป็นไร แต่ลืมยาพ่นที่ต้องใช้ประจำ พ่อแม่ต้องเข้าไปจัดการทันที

บอกผลไว้ก่อน แล้วทำตามทันที

เมื่อผลตามธรรมชาติช้าเกินไปหรือไม่เกิด ให้ตั้งผลที่เกี่ยวข้องกับเรื่องนั้นไว้ล่วงหน้า AAP ยกตัวอย่างว่า ถ้าลูกไม่เก็บของเล่น ของเล่นจะถูกเก็บไปจนหมดวัน และให้ทำตามที่บอกทันทีอย่างใจเย็น โดยไม่เอาสิ่งที่ลูกจำเป็นจริงๆ เช่น มื้ออาหาร มาเป็นเงื่อนไข

ผลที่ดีมีลักษณะสามอย่าง คือ เกี่ยวกับเรื่องที่ทำผิด สั้นพอให้ลูกได้ลองใหม่เร็ว และพ่อแม่ทำได้จริงทุกครั้ง ผลที่ขู่ไว้ใหญ่แต่ทำไม่ได้ เช่น "ไม่ต้องไปเที่ยวทะเลแล้ว" สอนลูกว่าคำพูดของพ่อแม่ต่อรองได้

ชมให้เจาะจง

AAP แนะนำให้สังเกตพฤติกรรมดีแล้วพูดออกมาให้ชัด เช่น ชมที่ลูกเก็บของเล่นเข้าที่ได้เรียบร้อย การชมแบบนี้บอกลูกว่าพ่อแม่เห็นอะไร และอยากให้ทำอะไรอีก ต่างจาก "เก่งมาก" ที่ลูกไม่รู้ว่าเก่งเรื่องไหน

ลองเปรียบเทียบประโยค

ชมแบบกว้าง	ชมแบบเจาะจง
เก่งมากลูก	แม่เห็นว่าหนูจัดกระเป๋าเองตั้งแต่เมื่อคืน เช้านี้เลยไม่ต้องรีบ
เป็นเด็กดี	ขอบคุณที่บอกความจริงเรื่องแก้วแตกนะ พ่อรู้ว่าไม่ง่าย
ทำดีแล้ว	วันนี้หนูให้อาหารแมวโดยไม่ต้องมีใครเตือนเลย

ประโยคที่สองในตาราง สำคัญเป็นพิเศษ เพราะชมการยอมรับผิด ถ้าลูกบอกความจริงแล้วโดนดุหนักกว่าเดิม ครั้งหน้าลูกจะเลือกซ่อน

วางระบบให้ลูกทำเองได้ โดยไม่ต้องเตือนทุกห้านาที

ความรับผิดชอบส่วนใหญ่ล้มเพราะพ่อแม่เป็นคนจำแทน ลูกรู้ว่าเดี๋ยวแม่ก็เตือน เลยไม่ต้องจำเอง เป้าหมายคือย้ายหน้าที่จำจากหัวพ่อแม่ไปไว้ที่ระบบที่ลูกมองเห็น

ผูกหน้าที่กับเหตุการณ์ที่เกิดทุกวัน

แทนที่จะบอกว่า "จัดกระเป๋าด้วยนะ" ให้ผูกไว้กับสิ่งที่เกิดเป็นประจำ เช่น "กินข้าวเย็นเสร็จ จัดกระเป๋า แล้วค่อยดูการ์ตูน" เมื่อทำซ้ำทุกวัน ลำดับนี้จะกลายเป็นนิสัย AAP ระบุว่ากิจวัตรที่คาดเดาได้ช่วยให้เด็กรู้สึกมั่นคง ซึ่งช่วยเรื่องนี้โดยตรง

ทำรายการที่ลูกอ่านได้

• เด็กที่ยังอ่านไม่คล่อง ใช้รูปภาพ เช่น รูปแปรงสีฟัน รูปกระเป๋า แปะไว้ที่ประตูห้อง
• เด็กประถมใช้รายการสั้นไม่เกิน 5 ข้อ ติดไว้จุดที่ลูกผ่านทุกเช้า
• เด็กโตให้เขียนรายการเอง จะรู้สึกเป็นเจ้าของมากกว่า

เช็กแบบถาม ไม่ใช่แบบทำให้

เมื่อลูกเริ่มทำเองได้ ให้เปลี่ยนจากการตรวจแล้วแก้ให้ เป็นการถามคำถามสั้นๆ เช่น "พรุ่งนี้มีวิชาพละ ชุดอยู่ในกระเป๋าหรือยัง" ถ้าลูกลืม ให้ลูกเป็นคนแก้เอง

ตัวอย่างสมมติ: เช้าวันจันทร์ที่วุ่นวาย

สมมติว่าลูกวัย 7 ขวบออกจากบ้านสายเกือบทุกเช้า เพราะหาถุงเท้าไม่เจอ ลืมสมุด และไม่ได้เตรียมขวดน้ำ พ่อแม่ลองแก้แบบเป็นขั้น

1. คืนวันอาทิตย์ นั่งคุยกับลูกว่าตอนเช้ามีอะไรต้องทำบ้าง ให้ลูกช่วยนับ
2. ย้ายสามอย่างไปทำตอนกลางคืน คือ จัดกระเป๋า วางชุดกับถุงเท้าไว้บนเก้าอี้ และล้างขวดน้ำวางไว้ข้างตู้เย็น
3. ทำรายการรูปภาพสามช่องแปะที่ประตูห้องนอน
4. สัปดาห์แรกพ่อแม่ทำไปด้วยกัน สัปดาห์ที่สองถามอย่างเดียว สัปดาห์ที่สามปล่อยให้ลูกทำเอง

ถ้าสัปดาห์ที่สามลูกลืมสมุดวาดเขียน พ่อแม่ไม่ต้องขับรถไปส่ง ให้ลูกบอกครูเอง ตอนเย็นคุยกันสั้นๆ ว่ารายการขาดอะไร แล้วให้ลูกเติมเอง

การบ้านเป็นของใคร

การบ้านเป็นจุดที่ความรับผิดชอบของลูกกับของพ่อแม่ปนกันมากที่สุด พ่อแม่หลายบ้านนั่งเฝ้า ตรวจ และแก้ให้จนการบ้านกลายเป็นงานของพ่อแม่ไปครึ่งหนึ่ง

AAP แนะนำให้มีกิจวัตรการทำการบ้าน และวางแผนว่าจะทำเมื่อไรและที่ไหน เพราะเป็นทักษะการจัดการเวลาที่ช่วยลดความเครียด การแบ่งหน้าที่ที่ชัดเจนช่วยได้มาก

หน้าที่ของพ่อแม่	หน้าที่ของลูก
จัดมุมทำการบ้านที่เงียบ มีไฟพอ	หยิบอุปกรณ์มาเองให้ครบ
ตกลงเวลาทำการบ้านประจำ	เริ่มตามเวลาโดยไม่ต้องรอเตือนหลายครั้ง
อยู่ใกล้ๆ ให้ถามได้	ลองทำก่อน แล้วค่อยถามข้อที่ติดจริง
ดูภาพรวมว่าส่งครบ	จดว่าครูสั่งอะไร ส่งวันไหน
คุยกับครูเมื่อการบ้านหนักเกินวัย	บอกพ่อแม่เมื่อไม่เข้าใจหรือทำไม่ทัน

เมื่อลูกทำการบ้านผิด ให้ชี้ว่าข้อไหนน่าลองดูอีกที แทนการบอกคำตอบ ลูกส่งงานที่มีที่ผิดบ้างยังดีกว่าส่งงานที่พ่อแม่ทำให้ถูกหมด เพราะครูจะเห็นว่าลูกติดตรงไหน วิธีนั่งทำการบ้านกับลูกแบบละเอียดขึ้น อ่านได้ที่ ช่วยลูกทำการบ้าน

เมื่อลูกทำพลาด ใช้สามคำถามนี้แทนการดุ

จังหวะที่ลูกทำผิดคือโอกาสฝึกความรับผิดชอบแบบที่สี่ ถ้าคำตอบแรกของพ่อแม่คือการดุ ลูกจะใช้พลังไปกับการป้องกันตัว มากกว่าคิดว่าจะแก้อย่างไร

ลองใช้สามคำถามตามลำดับ

1. "เกิดอะไรขึ้น" ให้ลูกเล่าเอง ฟังให้จบก่อน
2. "ตอนนี้ต้องแก้อะไรบ้าง" ให้ลูกเสนอเองก่อน เช่น เก็บเศษแก้ว ขอโทษเพื่อน เอาเงินค่าขนมมาช่วยซื้อของใหม่บางส่วน
3. "ครั้งหน้าจะทำอะไรต่างไป" เน้นวิธี ไม่ต้องให้สัญญาว่าจะไม่ทำอีก

AAP ระบุว่าเด็กต้องรู้ทั้งเวลาที่ทำผิดและเวลาที่ทำดี และแนะนำให้ตอบสนองอย่างสงบเมื่อพฤติกรรมไม่เหมาะสม ความสงบของพ่อแม่ทำให้ลูกกล้าบอกความจริงในครั้งต่อไป

ความรับผิดชอบเรื่องเงินและเวลา สำหรับเด็กโต

เมื่อลูกเข้าวัยประถมปลาย ความรับผิดชอบขยายไปสู่สิ่งที่มองไม่เห็นด้วยตา คือเงินและเวลา

เรื่องเงิน การให้ค่าขนมเป็นรายสัปดาห์ทำให้ลูกต้องวางแผนให้พอใช้หลายวัน ถ้าใช้หมดก่อน ลูกได้เห็นผลเอง วิธีตั้งตัวเลขค่าขนมจากค่าใช้จ่ายจริง ดูได้ที่ ให้เงินค่าขนมลูกเท่าไหร่ดี

เรื่องเวลา เริ่มจากให้ลูกถือนาฬิกาปลุกของตัวเอง หรือให้ลูกวางแผนเวลาอ่านหนังสือก่อนสอบเองโดยมีพ่อแม่ช่วยดู ลองถามว่า "สอบวันพฤหัส ตอนนี้วันอาทิตย์ จะแบ่งอ่านวันละกี่บท" ลูกจะได้ฝึกมองย้อนจากเป้าหมาย

เรื่องหน้าจอเป็นอีกจุดที่ฝึกได้ ให้ลูกตกลงเวลาใช้เองภายในกรอบที่พ่อแม่ตั้ง แล้วให้ลูกเป็นคนตั้งเวลาเตือน ถ้าเกินบ่อย กรอบก็แคบลง ถ้าทำได้ตามตกลง กรอบก็กว้างขึ้นตามความไว้ใจ

สิ่งที่ทำให้ลูกไม่ยอมรับผิดชอบ โดยพ่อแม่ไม่รู้ตัว

สิ่งที่พ่อแม่ทำ	ลูกเรียนรู้อะไร	ลองเปลี่ยนเป็น
ทำแทนเพราะลูกทำช้า	ไม่ต้องทำก็ได้ เดี๋ยวมีคนทำ	เผื่อเวลาเพิ่ม 10 นาทีในช่วงที่ลูกทำเอง
แก้งานให้เรียบร้อยหลังลูกทำเสร็จ	ที่ทำไปไม่ดีพอ	ยอมรับงานที่ไม่สมบูรณ์ ชมความพยายาม
ขู่แต่ไม่ทำตาม	คำพูดพ่อแม่ต่อรองได้	ตั้งผลที่ทำได้จริง แล้วทำทุกครั้ง
เปลี่ยนกติกาตามอารมณ์	กติกาขึ้นกับว่าวันนี้แม่อารมณ์ดีไหม	เขียนกติกาไว้ให้ทุกคนเห็น
ผู้ใหญ่ในบ้านทำตามคนละแบบ	เลือกขอคนที่ใจอ่อนกว่า	คุยกันระหว่างพ่อแม่ ตายาย ให้ตรงกันก่อน

ข้อสุดท้ายเจอบ่อยในครอบครัวขยาย ถ้าคุณยายเก็บของเล่นให้ทุกครั้ง กติกาที่บ้านจะใช้ไม่ได้ผล ลองบอกผู้ใหญ่ในบ้านว่าตอนนี้กำลังฝึกเรื่องอะไรอยู่ และขอให้ช่วยถามลูกแทนการทำให้ แนวทางฝึกให้ลูกดูแลตัวเองตามวัยอ่านเพิ่มได้ที่ สอนลูกให้ช่วยเหลือตัวเอง

เริ่มสัปดาห์นี้ และเมื่อไรควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ

ไม่ต้องเปลี่ยนทุกอย่างพร้อมกัน เลือกเรื่องเดียวที่ทำให้บ้านวุ่นที่สุดตอนนี้ แล้วเริ่มจากตรงนั้น

1. เลือกหนึ่งหน้าที่ที่ลูกทำได้แต่ยังไม่ทำเอง
2. ผูกหน้าที่นั้นไว้กับกิจวัตรที่เกิดทุกวัน
3. ทำรายการที่ลูกเห็นได้
4. ทำไปด้วยกันหนึ่งสัปดาห์ ถามอย่างเดียวหนึ่งสัปดาห์ แล้วปล่อยให้ทำเอง
5. ชมเจาะจงทุกครั้งที่ลูกทำเองโดยไม่ต้องเตือน
6. เมื่อเรื่องแรกเป็นนิสัยแล้ว ค่อยเพิ่มเรื่องที่สอง

ลูกจะมีวันที่ลืมและวันที่ไม่อยากทำ นั่นเป็นเรื่องปกติของการเรียนรู้ ความคงเส้นคงวาของพ่อแม่สำคัญกว่าความสมบูรณ์แบบของลูก

ควรปรึกษากุมารแพทย์หรือนักจิตวิทยาเด็ก ถ้าลูกจำหน้าที่ง่ายๆ ไม่ได้เลยแม้มีระบบช่วยแล้วหลายเดือน วอกแวกจนกระทบการเรียนอย่างชัดเจน หรือครูสังเกตเห็นปัญหาเดียวกันที่โรงเรียน ให้เล่าพฤติกรรมที่เห็นพร้อมตัวอย่างและระยะเวลา จะช่วยให้แพทย์ประเมินได้ตรงขึ้น