ตั้งใจมีลูก ไม่ท้องสักที ควรตรวจอะไร เรียงตามลำดับขั้น

ถ้าตั้งใจมีลูกแล้วไม่ท้องสักที ลำดับการตรวจที่คุ้มเวลาที่สุดคือ เริ่มจากตรวจเลือดพื้นฐานของทั้งคู่และตรวจน้ำเชื้อของคุณพ่อ ต่อด้วยตรวจว่าคุณแม่ตกไข่หรือไม่ อัลตราซาวด์ดูมดลูกและรังไข่ แล้วจึงตรวจว่าท่อนำไข่เปิดดีหรือไม่ การส่องกล้องในช่องท้องเก็บไว้เป็นขั้นท้ายสำหรับคู่ที่แพทย์สงสัยว่ามีปัญหาเท่านั้น

ลำดับนี้เรียงจากการตรวจที่ง่ายและไม่เจ็บ ไปหาการตรวจที่ยุ่งยากกว่า ถ้าเจอคำตอบตั้งแต่ขั้นต้น ก็ไม่ต้องทำขั้นที่เหลือทั้งหมดค่ะ

ถึงเวลาตรวจหรือยัง

เกณฑ์เวลาขึ้นกับอายุของฝ่ายหญิงเป็นหลัก

อายุฝ่ายหญิง	เริ่มประเมินเมื่อไร	แหล่งที่ระบุ
ต่ำกว่า 35 ปี	พยายามครบหนึ่งปีแล้วยังไม่ท้อง	NHS
35 ถึง 40 ปี	พยายามครบหกเดือน	ACOG
มากกว่า 40 ปี	ประเมินก่อนเริ่มพยายามได้เลย	ACOG
ทุกอายุ ที่มีปัญหาที่รู้อยู่แล้ว	ปรึกษาแพทย์ได้ทันที	NHS

NHS ระบุว่าผู้หญิงอายุ 36 ปีขึ้นไป หรือคนที่รู้ว่ามีปัญหาที่ส่งผลต่อการมีลูก ควรพบแพทย์เร็วกว่าเกณฑ์หนึ่งปี ตัวอย่างของปัญหาที่รู้อยู่แล้ว เช่น ประจำเดือนไม่มาหรือมาห่างมาก เคยผ่าตัดในอุ้งเชิงกราน หรือฝ่ายชายเคยได้รับเคมีบำบัด ถ้าคุณอยู่ในกลุ่มอายุเกิน 35 ปี อ่านเรื่องความเสี่ยงเพิ่มเติมได้ที่ ตั้งครรภ์หลัง 35 ปี

เตรียมข้อมูลก่อนนัดแรก

นัดแรกจะเป็นการซักประวัติของทั้งคู่ ข้อมูลที่ช่วยให้แพทย์สั่งตรวจได้ตรงจุดคือ

• วันแรกของประจำเดือนย้อนหลังอย่างน้อยสามถึงหกรอบ
• ความยาวของรอบเดือนโดยประมาณ และมาสม่ำเสมอหรือไม่
• เริ่มพยายามมีลูกตั้งแต่เดือนไหน มีเพศสัมพันธ์บ่อยแค่ไหน
• ประวัติการตั้งครรภ์ แท้ง หรือการผ่าตัดในอุ้งเชิงกรานของฝ่ายหญิง
• ประวัติผ่าตัดบริเวณขาหนีบ อัณฑะ หรือโรคคางทูมในวัยผู้ใหญ่ของฝ่ายชาย
• ยาและอาหารเสริมที่ใช้ทั้งคู่
• การสูบบุหรี่ การดื่มแอลกอฮอล์ และงานที่ทำ

ถ้าใช้แอปบันทึกรอบเดือนอยู่แล้ว ให้เปิดหน้าประวัติย้อนหลังให้แพทย์ดูได้เลย ถ้ายังไม่เคยจด เริ่มตั้งแต่รอบนี้ วิธีสังเกตการตกไข่ด้วยตัวเองอ่านได้ใน อาการไข่ตก

ขั้นที่ 1 ตรวจเลือดพื้นฐานของทั้งคู่

ถ้ายังไม่เคยตรวจสุขภาพก่อนตั้งครรภ์ แพทย์มักให้ตรวจรายการพื้นฐานไปพร้อมกัน เอกสารของคณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร ระบุรายการหลักไว้ ได้แก่ หมู่เลือดและ Rh ธาลัสซีเมีย ไวรัสตับอักเสบบี ซิฟิลิส HIV และภูมิคุ้มกันหัดเยอรมันของฝ่ายหญิง

รายการเหล่านี้ไม่ได้หาสาเหตุของการมีลูกยากโดยตรง แต่ต้องรู้ก่อนตั้งครรภ์อยู่แล้ว การตรวจพร้อมกันตั้งแต่ขั้นแรกช่วยประหยัดการนัดหลายครั้ง

NHS ระบุว่าการตรวจหาเชื้อคลามัยเดียเป็นการตรวจหลักของทั้งสองฝ่าย ฝ่ายหญิงตรวจจากการป้ายหรือปัสสาวะ ฝ่ายชายตรวจจากปัสสาวะ การติดเชื้อนี้หลายคนไม่มีอาการ และเกี่ยวข้องกับปัญหาท่อนำไข่อุดตันในฝ่ายหญิง

ขั้นที่ 2 ตรวจน้ำเชื้อของคุณพ่อ

การตรวจวิเคราะห์น้ำเชื้อเป็นการตรวจหลักของฝ่ายชายตามที่ NHS ระบุ ใช้เวลาไม่นาน ไม่เจ็บ และได้ข้อมูลหลายอย่างพร้อมกัน ได้แก่ ปริมาณน้ำเชื้อ จำนวนอสุจิ การเคลื่อนที่ และรูปร่าง

ผมแนะนำให้ทำขั้นนี้เร็วที่สุด อย่างช้าพร้อมกับการตรวจขั้นแรกของฝ่ายหญิง เพราะถ้าผลน้ำเชื้อผิดปกติชัดเจน แผนการรักษาจะเปลี่ยนไปทั้งหมด และคุณแม่อาจไม่ต้องตรวจขั้นที่ยุ่งยากกว่าบางขั้นเลย

ผลครั้งเดียวที่ต่ำกว่าเกณฑ์ยังสรุปไม่ได้ แพทย์มักให้ตรวจซ้ำก่อนตัดสินใจเรื่องการรักษา ความหมายของค่าแต่ละตัวในใบผลอ่านได้ที่ ผู้ชายมีลูกยาก เกิดจากอะไร

ขั้นที่ 3 ตรวจว่าคุณแม่ตกไข่หรือไม่

NHS ระบุว่าการตรวจเลือดดูฮอร์โมนโปรเจสเตอโรนใช้บอกว่าตกไข่หรือไม่ ระดับฮอร์โมนนี้จะสูงขึ้นหลังไข่ตก แพทย์จึงต้องนัดเจาะเลือดในช่วงหลังไข่ตก ซึ่งคำนวณจากความยาวรอบเดือนของแต่ละคน นี่คือเหตุผลที่ข้อมูลรอบเดือนย้อนหลังสำคัญมาก

ถ้ารอบเดือนไม่สม่ำเสมอ NHS ระบุว่าแพทย์จะตรวจฮอร์โมนกลุ่มโกนาโดโทรฟินเพิ่ม ซึ่งเป็นฮอร์โมนที่กระตุ้นให้รังไข่สร้างไข่ ผลนี้ช่วยแยกว่าปัญหาการตกไข่มาจากรังไข่เองหรือจากต่อมที่สั่งการ

บางโรงพยาบาลส่งตรวจฮอร์โมนอื่นเพิ่ม เช่น ฮอร์โมนไทรอยด์ หรือ AMH ซึ่งบอกจำนวนไข่ที่เหลือในรังไข่ ค่า AMH มีประโยชน์ตอนวางแผนกระตุ้นไข่ แต่ไม่ได้ทำนายโอกาสท้องเองตามธรรมชาติ อ่านรายละเอียดได้ที่ ตรวจ AMH คืออะไร

ขั้นที่ 4 อัลตราซาวด์ทางช่องคลอด

NHS ระบุว่าอัลตราซาวด์ทางช่องคลอดใช้ตรวจหาปัญหาของมดลูกและรังไข่ เช่น เนื้องอกมดลูก ถุงน้ำรังไข่ หรือลักษณะของรังไข่ที่เข้าได้กับกลุ่มอาการถุงน้ำรังไข่หลายใบ การตรวจใช้หัวตรวจขนาดเล็กสอดเข้าช่องคลอด ใช้เวลาไม่นาน ส่วนใหญ่รู้สึกแค่อึดอัดเล็กน้อย

บางคลินิกใช้อัลตราซาวด์ช่วงต้นรอบเดือนนับจำนวนฟองไข่เล็กๆ ในรังไข่ไปพร้อมกัน ถ้าแพทย์นัดวันที่เฉพาะ ให้จดวันแรกของประจำเดือนรอบนั้นไว้แจ้งคลินิก

ขั้นที่ 5 ตรวจว่าท่อนำไข่เปิดดีหรือไม่

ท่อนำไข่ที่อุดตันทำให้ไข่กับอสุจิพบกันไม่ได้ NHS ระบุวิธีตรวจหลักสองแบบ

วิธีตรวจ	ทำอย่างไร	จุดเด่น
HSG (Hysterosalpingogram)	ฉีดสารทึบรังสีผ่านปากมดลูก แล้วถ่ายเอกซเรย์	เห็นภาพท่อนำไข่ชัด
HyCoSy	ฉีดสารผ่านปากมดลูก แล้วดูด้วยอัลตราซาวด์	ไม่ใช้รังสีเอกซ์

บางคนรู้สึกปวดเกร็งท้องน้อยระหว่างหรือหลังตรวจ ให้ถามแพทย์ก่อนว่ากินยาแก้ปวดล่วงหน้าได้หรือไม่ และควรมีคนไปรับกลับบ้าน

ขั้นที่ 6 ส่องกล้องในช่องท้อง เฉพาะบางคู่

NHS ระบุว่าการส่องกล้องในช่องท้องจะทำเฉพาะเมื่อแพทย์คิดว่าน่าจะมีปัญหา เช่น สงสัยเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่หรือพังผืดในอุ้งเชิงกราน เพราะเป็นการผ่าตัดเล็กที่ต้องดมยาสลบ ข้อดีคือแพทย์เห็นอวัยวะในอุ้งเชิงกรานโดยตรง และบางครั้งรักษาไปพร้อมกันได้

ขั้นนี้ไม่ใช่การตรวจของทุกคู่ ถ้าผลขั้นก่อนหน้าปกติและไม่มีอาการชวนสงสัย แพทย์มักพิจารณาทางเลือกการรักษาอื่นก่อน

ตารางสรุปลำดับการตรวจ

ขั้น	ใครตรวจ	ช่วงเวลาในรอบเดือน	สิ่งที่หา
1 ตรวจเลือดพื้นฐานและคลามัยเดีย	ทั้งคู่	วันไหนก็ได้	การติดเชื้อ ธาลัสซีเมีย หมู่เลือด ภูมิหัดเยอรมัน
2 ตรวจน้ำเชื้อ	ฝ่ายชาย	ไม่เกี่ยวกับรอบเดือน	จำนวน การเคลื่อนที่ รูปร่างของอสุจิ
3 ฮอร์โมนโปรเจสเตอโรน	ฝ่ายหญิง	ช่วงหลังไข่ตก ตามที่แพทย์คำนวณ	ตกไข่หรือไม่
4 อัลตราซาวด์ทางช่องคลอด	ฝ่ายหญิง	ตามที่แพทย์นัด	มดลูกและรังไข่
5 HSG หรือ HyCoSy	ฝ่ายหญิง	ช่วงที่แน่ใจว่าไม่ได้ตั้งครรภ์	ท่อนำไข่เปิดหรือไม่
6 ส่องกล้อง	ฝ่ายหญิงบางราย	ตามที่แพทย์นัด	ปัญหาในอุ้งเชิงกรานที่ตรวจวิธีอื่นไม่เห็น

ตัวอย่างสมมติ คู่ที่ตรวจตามลำดับ

สมมติว่าคุณแม่อายุ 33 ปี รอบเดือนสม่ำเสมอ 30 วัน พยายามมาครบหนึ่งปี คุณพ่ออายุ 35 ปี ทั้งคู่ไปนัดแรกพร้อมกัน แพทย์ซักประวัติแล้วส่งตรวจขั้นที่ 1 และ 2 ในวันเดียวกัน และนัดเจาะเลือดโปรเจสเตอโรนช่วงหลังไข่ตกของรอบเดือนนั้น

ถ้าผลน้ำเชื้อออกมาผิดปกติชัดเจน คู่นี้จะได้คุยเรื่องแผนการรักษาฝ่ายชายต่อ และอาจไม่ต้องตรวจท่อนำไข่ในทันที ถ้าผลทุกอย่างปกติ แพทย์จะนัดอัลตราซาวด์และตรวจท่อนำไข่ในรอบเดือนถัดไป การไปพร้อมกันตั้งแต่ต้นทำให้คู่นี้ได้คำตอบเร็วกว่าการตรวจทีละคน

อีกตัวอย่างสมมติ คุณแม่อายุ 41 ปี ยังไม่เริ่มพยายาม แต่อยากรู้ว่าควรเตรียมอะไร ตามคำแนะนำของ ACOG กลุ่มอายุเกิน 40 ปีควรได้รับการประเมินก่อนเริ่มพยายามเลย คู่นี้จึงไม่ต้องรอหกเดือนหรือหนึ่งปี ให้นัดแพทย์ได้ทันที และใช้การนัดนั้นตรวจขั้นที่ 1 ถึง 3 ไปพร้อมกับการวางแผนตั้งครรภ์ ข้อมูลที่ได้ช่วยให้ตัดสินใจได้เร็วว่าจะพยายามเองต่อสักระยะหรือเริ่มคุยเรื่องการรักษาตั้งแต่แรก

คำถามที่ควรถามแพทย์ในแต่ละขั้น

การตรวจหลายขั้นทำให้สับสนได้ง่าย ผมแนะนำให้จดคำถามเหล่านี้ไว้ในโทรศัพท์ แล้วถามทุกครั้งที่ได้รับนัดตรวจใหม่

• การตรวจนี้หาอะไร และถ้าผลผิดปกติ จะเปลี่ยนแผนอย่างไร
• ต้องนัดวันที่เท่าไรของรอบเดือน ถ้าประจำเดือนมาไม่ตรงนัด ต้องทำอย่างไร
• ต้องงดอาหาร งดเพศสัมพันธ์ หรือคุมกำเนิดในรอบนั้นหรือไม่
• ผลออกเมื่อไร ต้องกลับมาฟังผลด้วยตัวเองหรือดูทางออนไลน์ได้
• ค่าใช้จ่ายโดยประมาณ และสิทธิการรักษาที่มีอยู่ครอบคลุมหรือไม่

คำถามข้อแรกสำคัญที่สุด ถ้าผลของการตรวจใดไม่เปลี่ยนแผนการรักษาเลย ให้ถามแพทย์ว่าจำเป็นต้องตรวจในตอนนี้หรือไม่ การตรวจที่ไม่จำเป็นเพิ่มทั้งค่าใช้จ่ายและเวลารอ

หลังได้ผลครบ ขั้นต่อไปคืออะไร

เมื่อตรวจครบตามที่แพทย์สั่ง ผลจะออกมาได้สามแบบ คือ พบสาเหตุที่รักษาได้ตรงจุด พบหลายสาเหตุร่วมกัน หรือไม่พบสาเหตุ NHS ระบุว่าการรักษามีทั้งยา การผ่าตัด และเทคโนโลยีช่วยการเจริญพันธุ์อย่าง IUI และ IVF ภาพรวมของสาเหตุและทางรักษาอ่านได้ที่ ภาวะมีบุตรยาก

การเริ่มตรวจเป็นก้าวที่ใช้ความกล้าค่ะ ไม่ว่าผลจะออกมาแบบไหน คู่ที่รู้สาเหตุจะวางแผนได้ชัดเจนกว่าการรอต่อไปโดยไม่มีข้อมูล ระหว่างที่อยู่ในขั้นตอนตรวจ ให้ติดต่อแพทย์ทันทีถ้ามีอาการเหล่านี้

• ปวดท้องน้อยรุนแรง มีไข้ หรือตกขาวมีกลิ่นหลังตรวจท่อนำไข่หรือส่องกล้อง
• ประจำเดือนเลื่อนแล้วมีเลือดออกร่วมกับปวดท้องด้านใดด้านหนึ่ง
• ฝ่ายชายมีอาการปวด บวม หรือคลำพบก้อนที่อัณฑะ