ประตูฝืด แก้ยังไง ไล่หาสาเหตุจากบานพับถึงวงกบ

ประตูห้องนอนที่เปิดปิดสบายมาทั้งหน้าร้อน พอเข้าเดือนกรกฎาคมก็เริ่มต้องใช้ไหล่ดัน นี่คืออาการที่พบได้บ่อยเรื่องประตูในบ้านไทย คำแนะนำที่มักตามมาคือ "เอากบไสออกนิดหนึ่ง" ซึ่งเป็นทางที่เร็วที่สุด แต่บ่อยครั้งเป็นทางที่ผิด เพราะเมื่อไสออกไปแล้ว หน้าแล้งประตูก็หดกลับ เหลือช่องห่างให้แสงและแมลงลอด ส่วนสาเหตุจริงซึ่งอาจเป็นแค่สกรูบานพับหลวมตัวเดียว ก็ยังอยู่ที่เดิม ลองไล่ตามลำดับด้านล่าง ส่วนใหญ่จะจบก่อนถึงขั้นไสบาน

อ่านอาการจากรอยถูก่อนหยิบเครื่องมือ

ประตูที่ฝืดจะทิ้งรอยไว้เสมอ อาจเป็นรอยสีถลอกบนขอบบาน รอยมันวาวบนวงกบ หรือรอยขูดบนพื้น วิธีหาง่ายที่สุดคือปิดไฟในห้อง เปิดไฟด้านนอก แล้วปิดประตู ดูว่าแสงลอดตรงไหนกว้าง ตรงไหนไม่มีแสงเลย อีกวิธีคือสอดกระดาษ A4 ตามแนวขอบบานขณะปิด ตรงไหนกระดาษติดแน่นคือจุดที่บานชิดเกินไป

รอยถูหรืออาการ	สาเหตุที่น่าจะเป็น	เริ่มแก้ที่
มุมบนฝั่งกลอนติดวงกบ ช่องด้านบนฝั่งบานพับกว้าง	บานพับบนหลวม บานตกลงมาทางฝั่งกลอน	ขันสกรูบานพับบน
ขอบล่างขูดพื้น โดยเฉพาะตอนเปิดครึ่งทาง	บานตก หรือพื้นใหม่สูงขึ้น	ขันสกรูบานพับ แล้วดูระดับพื้น
ติดตลอดแนวขอบฝั่งกลอน เฉพาะหน้าฝน	ไม้บวมจากความชื้น	เช็กการเคลือบขอบบาน
ปิดแล้วเด้งกลับ ต้องดันทางฝั่งบานพับ	บานพับฝังลึกเกิน หรือมีสีหนาที่ร่องบานพับ	ร่องบานพับและสีที่วงกบ
ปิดได้แต่ลิ้นไม่ลงรู ต้องยกหรือกดลูกบิด	บานตกเล็กน้อยหรือวงกบขยับ	ปรับตัวรับลิ้นหรือบานพับ
ช่องสองฝั่งไม่ขนาน กว้างบนแคบล่าง	วงกบไม่ได้ดิ่งหรือไม่ได้ฉาก	วัดวงกบ

ตารางนี้ช่วยตัดสาเหตุที่ไม่เกี่ยวออกไปได้เยอะ ถ้ารอยอยู่ที่มุมบนฝั่งกลอน แทบไม่มีเหตุผลที่จะไสขอบล่าง

สกรูบานพับ แก้ก่อนอย่างอื่น

เอกสารของ Steel Door Institute เรื่องการแก้ช่องประตูไม่สม่ำเสมอ ระบุว่าสกรูที่หลวมหรือหายไปเป็นสาเหตุหลักของปัญหาช่องประตู ข้อนี้ใช้ได้กับบ้านไทยเช่นกัน ประตูไม้จริงหรือประตูไม้อัดแกนแน่นหนักราว 20 ถึง 40 กิโลกรัม น้ำหนักทั้งหมดแขวนอยู่บนสกรูไม่กี่ตัว สกรูบานพับบนรับแรงดึงมากที่สุด เมื่อหลวม บานจะเอียงลงทางฝั่งกลอนทันที

ลองเปิดบานครึ่งทาง จับขอบบานฝั่งกลอนแล้วยกขึ้นเบาๆ ถ้าเห็นบานพับบนขยับหรือได้ยินเสียงกึก แปลว่าสกรูหลวม ขันทุกตัวด้วยไขควงมือ ไม่ใช้สว่านไฟฟ้า เพราะแรงบิดของสว่านทำให้รูไม้รูดได้ง่าย

ถ้าสกรูหมุนฟรีเพราะรูหลวม มีสองทางแก้ ทางแรกคือเปลี่ยนสกรูตัวกลางของบานพับบนฝั่งวงกบเป็นสกรูยาวที่ยิงทะลุวงกบเข้าไปถึงโครงผนังด้านหลัง ช่วยดึงบานพับกลับเข้าที่และรับน้ำหนักได้ดีกว่ามาก ทางที่สองคืออุดรูเดิมด้วยเดือยไม้ทากาว รอแห้งแล้วเจาะนำใหม่ ส่วนประตูเหล็ก SDI แนะนำให้ใช้น้ำยากันคลายเกลียวกับสกรูที่ขันไม่แน่น

SDI ยังบอกให้ดูว่าบานพับทุกตัวบนบานเดียวกันมีขนาดเดียวกัน อย่าใช้บานพับรุ่นหนักปนกับรุ่นธรรมดา เรื่องนี้เจอบ่อยในบ้านที่เคยซ่อมมาก่อน ช่างเปลี่ยนบานพับตัวที่เสียตัวเดียวด้วยรุ่นที่หาได้ในร้าน ความหนาใบบานพับต่างกันนิดเดียวก็ทำให้บานเอียงได้

แผ่นรองบานพับ แก้บานตกโดยไม่ต้องไส

ถ้าขันสกรูแล้วบานยังติดมุม ขั้นถัดไปคือการรองแผ่นบางหลังบานพับฝั่งวงกบ เพื่อดันบานพับตัวนั้นออกจากวงกบนิดหนึ่ง แผ่นรองทำจากกระดาษแข็ง แผ่นพลาสติกบาง หรือแผ่นรองสำเร็จรูปก็ได้ ตัดให้ขนาดเท่าใบบานพับ เจาะรูหรือบากให้สกรูผ่าน

SDI สรุปหลักการไว้ดังนี้

อาการ	วิธีรองตาม SDI
มุมบนฝั่งกลอนชิดเกิน	รองหลังบานพับล่างและบานพับกลาง
มุมล่างฝั่งกลอนชิดเกิน	รองหลังบานพับบนและบานพับกลาง
บานทั้งบานเยื้องเข้าหาฝั่งบานพับ ช่องฝั่งบานพับแคบ	รองหลังบานพับทุกตัว
บานทั้งบานเยื้องเข้าหาฝั่งกลอน ช่องฝั่งกลอนแคบ	เซาะร่องบานพับให้ลึกขึ้น

ระหว่างทำ SDI แนะนำให้ใช้ลิ่มหนุนใต้บานเพื่อรับน้ำหนัก ถ้าคลายสกรูบานพับตัวเดียวโดยไม่หนุน บานจะดึงสกรูอีกสองตัวจนรูเสีย ใช้ลิ่มไม้หรือหนังสือเล่มหนาหนุนใต้ขอบล่างฝั่งกลอน

ทำทีละตัว รองครั้งละบางๆ แล้วปิดลองทุกครั้ง การรองหนาเกินทีเดียวทำให้ปัญหาย้ายไปอีกมุม เครื่องมือที่ต้องใช้มีแค่ไขควงสองขนาด คัตเตอร์ และค้อนเล็ก ดูชุดเครื่องมือพื้นฐานที่ควรมีติดบ้านได้ใน เครื่องมือช่างพื้นฐาน

ไม้บวมตามฤดู แก้ที่การเคลือบ

ถ้าประตูฝืดเฉพาะหน้าฝน แล้วกลับมาปกติหน้าแล้ง สาเหตุคือไม้ดูดความชื้นจากอากาศแล้วขยายตัว Wood Handbook ของกรมป่าไม้สหรัฐฯ อธิบายว่าไม้ที่ใช้งานอยู่แลกเปลี่ยนความชื้นกับอากาศตลอดเวลา อากาศชื้นขึ้นไม้ก็บวมเล็กน้อย และในช่วงความชื้นไม้ราว 6 ถึง 14% การยืดหดเปลี่ยนแปลงแบบเกือบเป็นเส้นตรงตามความชื้น ไม้ยืดหดตามแนวขวางเสี้ยนมากกว่าแนวยาวมาก บานประตูจึงกว้างขึ้นมากกว่าสูงขึ้น

ประโยคสำคัญในบทเดียวกันคือ สารเคลือบป้องกันช่วยชะลอการเปลี่ยนขนาดของไม้ได้ แต่ป้องกันไม่ได้ทั้งหมด ความหมายในทางปฏิบัติคือ เราเลิกหวังให้ประตูไม้ไม่ขยับเลย แต่ทำให้มันขยับช้าและน้อยที่สุด

จุดที่มักพลาดคือช่างทาสีเฉพาะสองหน้าบาน แต่ไม่ทาขอบบนและขอบล่าง เพราะมองไม่เห็น ขอบที่เปิดเนื้อไม้ไว้แบบนี้ดูดความชื้นเข้าเนื้อบานได้ตลอด ถอดบานลงมาทาเคลือบขอบบนและขอบล่างสักสองรอบ ช่วยได้มากกว่าที่คิด ดูวิธีเลือกสีหรือสีย้อมไม้ได้ใน สีทาไม้

Wood Handbook ยังแนะนำให้ติดตั้งไม้ที่ความชื้นใกล้กับสภาพที่มันจะใช้งาน ประตูไม้ที่ช่างเอามาติดตั้งทั้งที่ยังชื้นจากโกดังหรือตากฝนมาระหว่างขนส่ง จะหดตัวหลังติดตั้งแล้วบิดได้ ถ้าซื้อประตูใหม่ ให้วางบานไว้ในบ้านสักระยะก่อนติดตั้ง และทาเคลือบให้ครบทุกด้านก่อนแขวน

วงกบไม่ได้ดิ่ง หรือไม่ได้ฉาก

ถ้าแก้บานพับแล้วยังไม่ดีขึ้น ให้ดูวงกบ SDI แนะนำให้ตรวจว่าช่องกว้างของวงกบเท่ากันตั้งแต่บนถึงล่างหรือไม่ ถ้าไม่เท่ากัน แปลว่าติดตั้งวงกบไม่ถูกต้อง

วิธีวัดง่ายๆ คือใช้ตลับเมตรวัดความกว้างภายในวงกบสามจุด บน กลาง และล่าง แล้ววัดเส้นทแยงมุมสองเส้นของช่องประตู ถ้าเส้นทแยงต่างกันเกินราว 3 มม. แปลว่าวงกบไม่ได้ฉาก ใช้ระดับน้ำวางทาบเสาวงกบดูว่าได้ดิ่งหรือไม่

วงกบไม้ที่ติดตั้งผิดตั้งแต่แรกแก้ได้ด้วยการปรับลิ่มหลังวงกบและยิงสกรูยึดใหม่ งานนี้ต้องแกะบัวรอบวงกบออก เป็นงานช่างไม้ที่ใช้เวลาครึ่งวันถึงหนึ่งวัน

เมื่อไรถึงควรไสบาน

ถ้าลองทุกขั้นแล้วบานยังติด หรือไม้บวมจนต่อให้เคลือบดีก็ยังติดทุกหน้าฝน การไสเป็นทางออกที่สมเหตุสมผล แต่มีกติกาที่ควรถือ

ไสในช่วงที่ไม้บวมที่สุด คือกลางหน้าฝน เพื่อให้ได้ขนาดที่ไม่ติดตลอดปี ถ้าไสหน้าแล้ง พอถึงหน้าฝนก็ติดอีก

ไสเฉพาะจุดที่มีรอยถู ไม่ไสทั้งแนวถ้าไม่จำเป็น และไสครั้งละน้อย ลองปิดทุกครั้ง ช่องระหว่างบานกับวงกบที่ดีอยู่ราว 2 ถึง 3 มม. เท่ากันรอบบาน

ถ้าต้องไสขอบฝั่งกลอน ให้ถอดตัวล็อกออกก่อน และระวังว่าการไสมากเกินจะทำให้ลิ้นลูกบิดเข้าไม่ถึงตัวรับลิ้น บานประตูกลวงหรือประตูไม้อัดที่มีกรอบไม้รอบบานบาง ไสได้น้อยมากก่อนจะทะลุถึงแกนใน

ทาเคลือบขอบที่ไสทันทีในวันเดียวกัน ขอบไม้ที่เพิ่งไสเปิดเนื้อไม้ใหม่ ถ้าทิ้งไว้จะดูดความชื้นเร็วกว่าเดิม และกลับมาบวมเร็วกว่าเดิม

ประตูบานเลื่อนและประตูอลูมิเนียมฝืด เป็นอีกเรื่อง

ประตูบานเลื่อนที่ฝืดแทบทุกกรณีมาจากรางและล้อ ไม่ใช่จากตัวบานบวม ฝุ่นและเศษดินในรางล่าง ล้อที่ลูกปืนแตก หรือบานที่ทรุดจนขอบล่างครูดราง แก้ด้วยการทำความสะอาดราง ปรับระดับล้อ หรือเปลี่ยนล้อ ดูโครงสร้างรางและอาการที่พบบ่อยได้ใน ประตูบานเลื่อน

ประตูอลูมิเนียมบานสวิงที่ฝืดมักมาจากบานพับหรือสกรูหลวมเหมือนประตูไม้ วิธีขันและรองบานพับใช้หลักเดียวกัน เพียงแต่สกรูยึดเข้าเนื้ออลูมิเนียมที่บางกว่า ห้ามขันแรงจนเกลียวรูด

ลำดับแก้จากถูกไปแพง

ผมจัดลำดับงานให้คนที่อยากลองแก้เองก่อนเรียกช่างดังนี้

1. ดูรอยถูและสอดกระดาษหาจุดที่ติด
2. ยกขอบบานดูว่าบานพับขยับไหม แล้วขันสกรูบานพับทุกตัวด้วยไขควงมือ
3. เปลี่ยนสกรูกลางของบานพับบนฝั่งวงกบเป็นสกรูยาวที่ยิงถึงโครงผนัง
4. เช็กว่าบานพับทุกตัวเป็นรุ่นและขนาดเดียวกัน
5. รองแผ่นบางหลังบานพับตามตารางของ SDI ทีละตัว
6. ถอดบานทาเคลือบขอบบนและขอบล่าง ถ้าฝืดเฉพาะหน้าฝน
7. วัดวงกบสามจุดและเส้นทแยง ถ้าเบี้ยว เรียกช่างไม้ปรับวงกบ
8. ไสบานเป็นขั้นตอนสุดท้าย ไสในหน้าฝน และเคลือบขอบทันที

ขั้นที่ 1 ถึง 5 ใช้เงินไม่ถึงสองร้อยบาท และแก้ประตูฝืดได้เป็นส่วนใหญ่ ถ้าประตูนอกจากฝืดแล้วยังมีเสียงเอี๊ยดตอนเปิด สาเหตุมักอยู่ที่บานพับตัวเดียวกัน ดูวิธีแก้ต่อได้ใน ประตูเปิดปิดเสียงดัง