วิธีเลี้ยงลูกให้ฉลาด สิ่งที่ได้ผลจริงจากงานวิจัยพัฒนาการเด็ก

คำว่าฉลาดในความหมายของพ่อแม่ส่วนใหญ่คือเรียนเก่ง อ่านออกเร็ว คิดเลขได้ไว แต่สิ่งที่ทำให้เด็กคนหนึ่งเรียนรู้ได้ดีไปตลอดชีวิตกว้างกว่านั้น ได้แก่ ภาษาที่แข็งแรง ความอยากรู้ การจดจ่อ การจัดการอารมณ์ และความกล้าลองผิดลองถูก ข่าวดีคือทั้งหมดนี้สร้างได้ที่บ้านด้วยเรื่องธรรมดาทุกวัน และแทบไม่ต้องใช้เงิน

ฐานของสมองสร้างจากการคุยโต้ตอบ

Harvard Center on the Developing Child ใช้คำว่า serve and return อธิบายกลไกนี้ เปรียบเหมือนการตีลูกเทนนิสไปมา เด็กส่งสัญญาณ เช่น ชี้ ส่งเสียง มอง หรือร้อง ผู้ใหญ่รับแล้วตอบกลับ เด็กส่งสัญญาณต่อ การโต้ตอบไปมาแบบนี้ซ้ำๆ ทุกวันคือสิ่งที่สร้างโครงสร้างสมองในช่วงแรกของชีวิต

เมื่อผู้ใหญ่พูดชื่อสิ่งที่เด็กกำลังมอง ทำ หรือรู้สึก สมองของเด็กจะเชื่อมคำกับสิ่งนั้นเข้าด้วยกัน ซึ่งเป็นพื้นฐานของภาษา ในทางกลับกัน Harvard ระบุว่าเมื่อเด็กส่งสัญญาณแล้วไม่ได้รับการตอบกลับอย่างต่อเนื่อง พัฒนาการอาจสะดุด และร่างกายของเด็กจะตอบสนองแบบเครียด

ในชีวิตจริงการโต้ตอบหน้าตาแบบนี้

ลูกทำ	พ่อแม่ตอบ	ลูกได้อะไร
ทารกส่งเสียงอ้อแอ้	ทำเสียงตอบ ยิ้ม แล้วรอให้ลูกส่งเสียงอีก	จังหวะการสนทนา
เด็ก 1 ขวบชี้นกบนต้นไม้	"นก นกสีดำ กำลังบินเลย"	ชื่อสิ่งของ คำคุณศัพท์
เด็ก 2 ขวบโยนของเมื่อต่อบล็อกไม่ได้	"หนูโกรธที่มันล้ม ลองวางอันใหญ่ไว้ข้างล่างไหม"	คำเรียกอารมณ์ วิธีแก้ปัญหา
เด็ก 4 ขวบถามว่าทำไมฝนตก	"หนูคิดว่าทำไมล่ะ" แล้วค่อยเล่าให้ฟัง	การคิดตั้งสมมติฐาน

สิ่งที่ทำลายการโต้ตอบบ่อยที่สุดในบ้านยุคนี้คือโทรศัพท์ในมือผู้ใหญ่ ลูกส่งสัญญาณแล้วได้รับแค่เสียง "อือ" โดยไม่มีสายตา ไม่ต้องเลิกใช้โทรศัพท์ทั้งวัน แค่กำหนดช่วงที่วางโทรศัพท์ไว้ไกลตัว เช่น ช่วงกินข้าวเย็นและก่อนนอน วิธีเล่นกับลูกวัยทารกแบบโต้ตอบมีรายละเอียดเพิ่มที่ เล่นกับลูกวัยทารก

การเล่นคือห้องเรียนที่ดีที่สุดของเด็กเล็ก

สถาบันราชานุกูล กรมสุขภาพจิต อธิบายว่าการเล่นช่วยพัฒนาสมองเด็กในช่วง 0-6 ปี การวิ่ง ปีน ร้องเพลง ฟังนิทานซ้ำ และการเล่นสมมติ ล้วนเสริมการเชื่อมต่อของสมอง โดยเฉพาะการเล่นสมมติที่เป็นฐานของการอ่านและคณิตศาสตร์ในภายหลัง

AAP ให้ข้อมูลคล้ายกัน การเล่นช่วยให้เด็กฝึกการวางแผน การจัดการอารมณ์ ภาษา และคณิตศาสตร์ AAP ยกงานวิจัยหนึ่งที่พบว่าเด็ก 3-4 ขวบที่กังวลเรื่องการไปโรงเรียน มีโอกาสคลายเครียดมากกว่าราวสองเท่าเมื่อได้เล่น 15 นาที เทียบกับการฟังนิทาน การเล่นจึงช่วยทั้งความคิดและอารมณ์ไปพร้อมกัน

ของเล่นที่ช่วยได้มากไม่จำเป็นต้องแพง AAP ระบุว่าของเล่นเรียบง่าย เช่น บล็อก กล่อง ช้อนไม้ กล่องหยอดรูปทรง และจิ๊กซอว์ ได้ผลดีกว่าแกดเจ็ต เพราะเด็กต้องคิดเองว่าจะเล่นอย่างไร

วัย	การเล่นที่ AAP และราชานุกูลแนะนำ
0-1 ปี	เล่นจ๊ะเอ๋ ร้องเพลง คุยตอบเสียงอ้อแอ้ ให้คว้าและเขย่าของ
1-3 ปี	บล็อก กล่องหยอดรูปทรง เกมทำตามคำสั่ง วิ่ง ปีน เล่นสมมติง่ายๆ
4-6 ปี	ร้องเพลง เต้น วาดรูป เล่าเรื่อง เล่นสมมติที่มีบทบาท เกมมีกติกา

เมื่อลูกโตพอเล่นเกมมีกติกา เกมไพ่และเกมขยับตัวช่วยฝึกความจำและการยับยั้งตัวเองได้ดี ตัวอย่างเกมแยกตามวัยอยู่ใน เกมฝึกสมองเด็ก

อ่านด้วยกันทุกวัน

AAP แนะนำให้อ่านหนังสือกับลูกวันละ 15 นาที การอ่านช่วยพัฒนาการภาษา และพัฒนาการด้านอารมณ์และสังคม การอ่านเป็นการโต้ตอบที่ง่ายที่สุดสำหรับพ่อแม่ที่ไม่รู้จะคุยอะไรกับลูก เพราะหนังสือให้หัวข้อมาแล้ว

วิธีอ่านที่ช่วยสมองมากกว่าการอ่านตามตัวหนังสือ

หยุดให้ลูกชี้ภาพหรือเติมคำ
ถามว่าตัวละครรู้สึกอย่างไร และทำไม
ถามว่าลูกคิดว่าหน้าต่อไปจะเกิดอะไร
ทำเสียงตัวละคร แต่งเรื่องต่อจากตอนจบ
พาไปห้องสมุดให้ลูกเลือกเล่มเอง

การวางการอ่านไว้ในกิจวัตรก่อนนอนทำให้เกิดขึ้นทุกวันโดยไม่ต้องจำ วิธีเลือกเล่มและอ่านให้ลูกผ่อนคลายอยู่ใน นิทานก่อนนอนสำหรับเด็ก

ร่างกายที่พร้อม สมองจึงเรียนรู้ได้

สมองที่เหนื่อยจากการนอนไม่พอหรือนั่งนิ่งทั้งวัน เรียนรู้ได้ไม่เต็มที่ องค์การอนามัยโลกวางแนวทางไว้สำหรับเด็กเล็กดังนี้

อายุ	การเคลื่อนไหว	การนอน	หน้าจอ
1-2 ปี	อย่างน้อย 180 นาทีต่อวัน ความหนักระดับใดก็ได้	11-14 ชั่วโมง รวมงีบ	อายุ 1 ขวบไม่แนะนำ อายุ 2 ขวบไม่เกิน 1 ชั่วโมง
3-4 ปี	อย่างน้อย 180 นาที ในนั้นมีระดับปานกลางถึงหนักอย่างน้อย 60 นาที	10-13 ชั่วโมง รวมงีบ	ไม่เกิน 1 ชั่วโมง น้อยกว่านั้นยิ่งดี

WHO ยังแนะนำว่าไม่ควรให้เด็กถูกจำกัดในรถเข็นหรือเก้าอี้นานเกิน 1 ชั่วโมงต่อครั้ง และเมื่อเด็กนั่งนิ่ง ให้ใช้เวลานั้นกับการอ่านหรือเล่านิทานแทนหน้าจอ การจัดเวลาหน้าจอให้เหมาะกับแต่ละวัยอยู่ใน เวลาหน้าจอของเด็ก

สิ่งที่ฟังดูดีแต่ไม่ค่อยช่วย

รายการที่พ่อแม่หลายบ้านลงทุนไป แล้วได้ผลน้อยกว่าที่คาด

แฟลชการ์ดสำหรับทารกและเด็กเล็ก เด็กจำคำได้ แต่ไม่ได้เข้าใจความหมายเท่ากับการเรียนคำจากสิ่งของจริงที่จับได้
วิดีโอและแอปที่โฆษณาว่าเพิ่มไอคิว เด็กเล็กเรียนภาษาจากคนจริงได้ดีกว่าจากหน้าจอ
ตารางเรียนพิเศษเต็มสัปดาห์ตั้งแต่อนุบาล เวลาเล่นอิสระและเวลานอนถูกเบียดหาย
การชมว่า "ฉลาดจัง" บ่อยๆ เด็กบางคนเริ่มเลี่ยงงานยากเพราะกลัวว่าจะไม่ฉลาดอีกต่อไป
การเปรียบเทียบกับลูกบ้านอื่น ราชานุกูลแนะนำว่าไม่ควรเปรียบเทียบ เพราะเด็กแต่ละคนพัฒนาไม่เท่ากัน

ชมความพยายาม ปล่อยให้ลองผิด

เด็กที่เรียนรู้ได้ดีในระยะยาวมักเป็นเด็กที่กล้าลอง ไม่กลัวผิด และพยายามต่อเมื่อเจองานยาก พ่อแม่ส่งเสริมได้ด้วยวิธีพูด

แทนที่จะพูด	ลองพูด
ฉลาดที่สุดเลย	หนูลองหลายวิธีจนได้ เก่งมากที่ไม่ยอมแพ้
ผิดแล้ว ทำใหม่	ตรงนี้ยังไม่ได้ ลองคิดอีกทางไหม
ง่ายนิดเดียว	ข้อนี้ยากนะ แต่หนูทำได้ทีละขั้น
เดี๋ยวแม่ทำให้	หนูอยากให้แม่ช่วยตรงไหน

การปล่อยให้ลูกทำเองแม้ช้าและเลอะ เช่น ใส่รองเท้าเอง เทน้ำเอง แก้ปัญหาของเล่นติดเอง ให้ทั้งทักษะการคิดและความมั่นใจ เมื่อลูกทำผิดกติกา ใช้วิธีสอนที่อธิบายเหตุผลและให้ลูกได้แก้ไข ซึ่งเป็นแนวเดียวกับ วินัยเชิงบวก เด็กที่ถูกตีหรือตะคอกบ่อยจะใช้พลังไปกับความกลัวแทนการเรียนรู้

หนึ่งวันธรรมดาที่ช่วยสมองลูก

ไม่ต้องมีหลักสูตรพิเศษ วันธรรมดาของลูกวัย 3-4 ขวบที่ช่วยการเรียนรู้หน้าตาประมาณนี้

เช้า ให้ลูกช่วยเทนมใส่ถ้วยเอง คุยเรื่องแผนของวันนี้
ระหว่างเดินทาง เล่นทายสีรถ นับป้าย ร้องเพลง
ช่วงเล่น บล็อก เล่นสมมติ ปีนป่ายในสนาม อย่างน้อยหนึ่งชั่วโมงที่ได้วิ่งจนเหนื่อย
ทำกับข้าวด้วยกัน ให้ลูกล้างผัก ตวงข้าว นับไข่
ข้าวเย็น วางโทรศัพท์ ถามว่าวันนี้อะไรสนุกที่สุด อะไรยากที่สุด
ก่อนนอน อ่านนิทาน 15 นาที แล้วเข้านอนเวลาเดิม

สังเกตว่าทุกข้อเป็นเรื่องที่ทำอยู่แล้ว ความต่างคือผู้ใหญ่ตั้งใจคุยโต้ตอบระหว่างทำ

เมื่อลูกเข้าวัยประถม หลักเดิมยังใช้ได้

หลายบ้านเปลี่ยนวิธีทันทีเมื่อลูกขึ้น ป.1 การเล่นหายไป ถูกแทนด้วยแบบฝึกหัดและเรียนพิเศษ จริงๆ แล้วหลักเดียวกันยังใช้ได้ เพียงปรับรูปแบบตามวัย

การคุยโต้ตอบ เปลี่ยนจากการชี้ชื่อสิ่งของเป็นการถามความเห็น เช่น "ถ้าหนูเป็นครู หนูจะแก้ปัญหานี้ยังไง"
การเล่น เปลี่ยนเป็นเกมกระดาน กีฬา งานประดิษฐ์ และการเล่นกับเพื่อนโดยไม่มีผู้ใหญ่กำกับทุกขั้น
การอ่าน ยังอ่านให้ฟังได้ หรือสลับกันอ่านคนละหน้า
การนอนและการเคลื่อนไหว ต้องเป็นสิ่งที่ตารางเรียนพิเศษเบียดไม่ได้
งานบ้าน ให้ลูกรับผิดชอบงานประจำ เช่น จัดโต๊ะกินข้าว ช่วยพับผ้า ฝึกการวางแผนและความรับผิดชอบไปพร้อมกัน

เด็กประถมที่ได้คุยกับพ่อแม่เรื่องที่ตัวเองสนใจทุกวัน จะกล้าถามในห้องเรียนมากขึ้น และบอกพ่อแม่ได้เร็วเมื่อเรียนไม่ทัน

สิ่งที่พ่อแม่ควบคุมไม่ได้ และไม่ต้องรู้สึกผิด

ความสามารถทางสติปัญญาของเด็กมีหลายปัจจัย พันธุกรรมและสิ่งแวดล้อมทำงานร่วมกัน พ่อแม่ไม่สามารถกำหนดให้ลูกเป็นเด็กเก่งที่สุดในห้องได้ และไม่จำเป็นต้องพยายามทำเช่นนั้น สิ่งที่พ่อแม่ทำได้คือให้สมองของลูกได้สิ่งที่ต้องการ คือการนอน การเคลื่อนไหว การเล่น ภาษา และความสัมพันธ์ที่ปลอดภัย แล้วให้ลูกเติบโตตามจังหวะของตัวเอง

เด็กแต่ละคนเก่งไม่เหมือนกัน บางคนเก่งภาษา บางคนเก่งการใช้ร่างกาย บางคนเข้าใจความรู้สึกคนอื่นได้ดี การมองหาจุดแข็งของลูกและให้โอกาสได้ใช้มัน ช่วยให้ลูกรู้สึกว่าตัวเองมีค่ามากกว่าการพยายามแก้จุดอ่อนทุกจุดพร้อมกัน

สัญญาณที่ควรพบแพทย์

ปรึกษากุมารแพทย์เมื่อ

ลูกไม่ตอบสนองเมื่อเรียกชื่อ ไม่สบตา ไม่ชี้บอกความต้องการเมื่ออายุ 1 ขวบครึ่งขึ้นไป พูดช้ากว่าวัยชัดเจน เสียทักษะที่เคยทำได้ ไม่สนใจเล่นกับคน หรือครูสังเกตว่าลูกตามเพื่อนไม่ทันในหลายด้าน การตรวจพัฒนาการตามนัดช่วยจับสัญญาณเหล่านี้ได้เร็ว และการช่วยเหลือที่เริ่มเร็วได้ผลดีกว่า

ลูกที่ยังอ่านไม่ออกตอนอนุบาล หรือนับเลขไม่ได้เท่าเพื่อน ส่วนใหญ่เป็นเด็กปกติที่กำลังไปตามจังหวะของตัวเอง สิ่งที่บอกได้ดีกว่าว่าลูกกำลังเติบโตดีคือ ลูกอยากรู้ อยากถาม อยากลอง และกลับมาหาพ่อแม่เมื่อเจอเรื่องยาก ถ้าเห็นสิ่งเหล่านี้ในบ้าน แปลว่ากำลังทำได้ดีแล้วค่ะ