ฝึกวินัยเชิงบวกกับเด็กเล็ก ทำอย่างไรโดยไม่ตีและไม่ตะคอก

วินัยเชิงบวกคือการสอนให้ลูกรู้ว่าควรทำอะไร แทนการเอาแต่ห้ามและลงโทษสิ่งที่ลูกทำผิด ได้ผลกับเด็กตั้งแต่ราว 1 ขวบขึ้นไป หัวใจมีสามอย่าง คือให้ความสนใจกับพฤติกรรมดี ตั้งกฎสั้น ๆ ที่ใช้ซ้ำเหมือนเดิมทุกครั้ง และเมื่อลูกเสียอารมณ์ ให้ปลอดภัยและรอให้สงบก่อนค่อยสอน ไม่ต้องตี ไม่ต้องตะคอก และไม่ต้องรอให้ลูกโตจึงเริ่มค่ะ

วินัยเชิงบวกต่างจากการตามใจตรงไหน

พ่อแม่หลายท่านกลัวว่าไม่ตีแล้วลูกจะเสียคน ความเข้าใจที่ต้องแก้คือ วินัยเชิงบวกยังมีกฎ มีขอบเขต และมีผลที่ตามมา ต่างจากการตามใจตรงที่ผู้ใหญ่เป็นคนคุมกฎอย่างสงบ ไม่ใช่คุมด้วยความกลัว

	ตามใจ	ตะคอกหรือตี	วินัยเชิงบวก
กฎ	ไม่ชัด เปลี่ยนตามอารมณ์	ชัดแต่ใช้ความกลัวบังคับ	ชัด สั้น ใช้เหมือนเดิมทุกครั้ง
ตอนลูกทำผิด	ปล่อยหรือยอม	ตี ตะคอก ประจาน	บอกกฎสั้น ๆ ใช้ผลที่บอกไว้ล่วงหน้า
ตอนลูกทำถูก	มักไม่สังเกต	ถือเป็นเรื่องปกติ	ชมเจาะจงทันที
สิ่งที่ลูกได้เรียน	ต่อรองแล้วชนะ	เลี่ยงไม่ให้ถูกจับได้	ทำอะไรแล้วเกิดอะไร

AAP ระบุว่าการตีมีความเชื่อมโยงกับความก้าวร้าวและความโกรธที่เพิ่มขึ้น ไม่ได้ทำให้ควบคุมตัวเองได้ดีขึ้น และเป็นวงจรที่ยิ่งตียิ่งดื้อ ยิ่งดื้อยิ่งถูกตี นอกจากนี้การตีเพิ่มความเสี่ยงบาดเจ็บในเด็กต่ำกว่า 18 เดือนและสัมพันธ์กับความเครียดเรื้อรังต่อพัฒนาการสมอง คำพูดที่ตะคอก ประจาน หรือทำให้อาย ก็เพิ่มปัญหาพฤติกรรมและภาวะซึมเศร้าได้แม้พ่อแม่จะรักลูกมาก

เครื่องมือที่ 1: ความสนใจของพ่อแม่

AAP เรียกว่าความสนใจคือเครื่องมือวินัยที่ทรงพลังที่สุด เด็กอยากได้ความสนใจจากพ่อแม่มากจนยอมเป็นฝ่ายที่โดนดุถ้าไม่มีทางอื่น กฎคือให้ความสนใจกับพฤติกรรมที่อยากเห็นมากกว่าพฤติกรรมที่อยากลด

• ชมเจาะจงทันที เช่น "ว้าว หนูเก็บของเล่นลงตะกร้าเอง" ดีกว่า "เก่งมาก"
• พฤติกรรมเล็กน้อยที่ไม่อันตราย เช่น งอแงเพื่อเรียกร้อง ให้เมินได้ ถ้าลูกได้รับความสนใจพอในเวลาที่ทำดี
• ใช้เวลาหนึ่งต่อหนึ่งทุกวัน 5 ถึง 10 นาทีที่ลูกเป็นคนเลือกว่าจะเล่นอะไร ไม่แก้ ไม่สอน ไม่ถามคำถามรัว เรียกกันว่า time-in
• ผลที่ตามมาจากธรรมชาติใช้ได้ดี เช่น ถ้าเด็กขว้างของเล่น ก็เสียโอกาสเล่นชิ้นนั้น

เรื่องนี้ใช้ได้ในบ้านที่ทั้งพ่อแม่ต้องทำงาน ไม่ต้องเป็นชั่วโมงยาว 5 นาทีที่ใส่ใจจริงมีผลมากกว่า 1 ชั่วโมงที่นั่งใกล้ ๆ ด้วยมือถือในมือ

เครื่องมือที่ 2: กฎและกิจวัตรที่คาดเดาได้

CDC ให้หลักสามข้อสำหรับเด็กเล็ก คือสม่ำเสมอ คาดเดาได้ และทำตามที่พูด

1. สม่ำเสมอ: ตอบสนองพฤติกรรมเหมือนกันทุกครั้ง ไม่ว่าวันนั้นอารมณ์เป็นอย่างไร ชมพฤติกรรมที่อยากเห็นทุกครั้ง และใช้ผลที่ตามมาแบบเดียวกันทุกครั้งที่ทำผิด
2. คาดเดาได้: กิจวัตรประจำวันและกฎคงที่ ลูกรู้ล่วงหน้าว่าพ่อแม่จะทำอย่างไร
3. ทำตามที่พูด: CDC ใช้ประโยคว่า "say what you mean and mean what you say" อย่าขู่ถ้าไม่ได้จะทำจริง

ตัวอย่างกิจวัตรเช้าสำหรับเด็ก 3 ขวบที่ทำให้ลดการเถียง

ลำดับ	สิ่งที่ทำ	เวลาโดยประมาณ
1	ตื่น เข้าห้องน้ำ	5 นาที
2	แต่งตัว เลือกเสื้อ 2 ตัวที่แม่เลือกไว้	10 นาที
3	กินข้าว ไม่มีจอ	20 นาที
4	แปรงฟัน ใส่รองเท้า	10 นาที
5	ออกจากบ้าน

CDC แนะนำให้สร้างกิจวัตรจากความสามารถของเด็ก เริ่มจากกิจกรรมที่สำคัญที่สุด ให้งานที่ปลอดภัยและเหมาะกับทักษะ ทำให้สนุกขึ้นด้วยสิ่งเล็ก ๆ เช่น ของเล่นกันน้ำตอนอาบน้ำ และสั้นพอสำหรับสมาธิของเด็กเล็ก ถ้าต้องเปลี่ยนกิจวัตร ให้อธิบายตอนที่ลูกสงบ บอกเหตุผล และบอกว่าเปลี่ยนถาวรหรือชั่วคราว

กฎ 3 ข้อสำหรับบ้านที่มีเด็กเล็ก

กฎมากเกินไปทำให้ไม่มีกฎ เริ่มต้นด้วยสามข้อและพูดเป็นข้อความบอกให้ทำ ไม่ใช่บอกให้หยุด เช่น

• "เดินในบ้าน" แทน "อย่าวิ่ง"
• "มือเบา ๆ กับน้อง" แทน "ห้ามตีน้อง"
• "ของเล่นกลับบ้านตอนเลิกเล่น" แทน "ทำไมไม่เก็บ"

AAP แนะนำให้ใช้ภาษาเชิงบวก เช่น "ถึงเวลานั่ง" แทน "อย่ายืน" และเก็บคำว่า "ไม่" ไว้ใช้เรื่องความปลอดภัย

เครื่องมือที่ 3: ตั้งชื่ออารมณ์ก่อนแก้พฤติกรรม

เด็กเล็กยังไม่มีคำพูดพอจะบอกว่าโกรธหรือผิดหวัง จึงแสดงออกด้วยการทุบ ปา ร้อง CDC เสนอห้าขั้นของการโค้ชอารมณ์ ที่ใช้ได้ตั้งแต่วัยเตาะแตะ

1. สังเกตอารมณ์ตั้งแต่ยังเบา เรียนรู้หน้าตาและท่าทางของลูกตอนเริ่มหงุดหงิด
2. เชื่อมต่อ ด้วยการสบตา ยิ้มสั้น ๆ หรือลูบหลัง
3. ฟัง ใช้คำพูด น้ำเสียง และท่าทางแสดงความเข้าใจ ไม่ตัดสินหรือวิจารณ์ความรู้สึก
4. ตั้งชื่อ เช่น "หนูโกรธใช่ไหม" เดาผิดก็ไม่เป็นไร ลูกจะแก้ให้
5. หาทางออก ยอมรับความรู้สึกก่อน แล้วจึงตั้งขอบเขตกับการกระทำที่ทำร้ายผู้อื่น และเสนอทางเลือกง่าย ๆ

ตัวอย่างจริง ลูกโกรธที่น้องหยิบของเล่นไป แล้วตี แม่พูดว่า "หนูโกรธที่น้องเอาไป แม่เข้าใจ แต่ตีไม่ได้ ขอมือเบา ๆ หรือบอกน้องว่า 'ขอคืน' ก็ได้" ความโกรธได้รับการยอมรับ แต่การตีถูกหยุด

ตอนลูกอาละวาด: ลำดับที่ทำได้

CDC ให้ลำดับรับมืออาละวาดไว้ว่า ให้ปลอดภัยก่อน หลีกเลี่ยงสิ่งรบกวน ให้ความสนใจกับลูก อยู่ใกล้ ๆ ให้เวลาและพื้นที่สงบ และรอจนทั้งแม่และลูกสงบก่อนจึงเริ่มโค้ชอารมณ์ ข้อที่พ่อแม่มักลืมคือ "หยุดหายใจลึก 3 ครั้งให้ตัวเองสงบก่อน"

AAP ระบุว่าอาละวาดเป็นเรื่องปกติของเด็กเตาะแตะที่กำลังเรียนทักษะใหม่ ให้ป้องกันตัวกระตุ้น เช่น ง่วงหรือหิว ด้วยการจัดเวลางีบและมื้ออาหารให้ตรงเวลา พาออกจากบ้านตอนที่ลูกพร้อม ไม่ใช่ตอนใกล้เวลานอน

ไทม์เอาต์: ใช้เมื่อไร และทำกี่ขั้น

ไทม์เอาต์เป็นเครื่องมือสำหรับพฤติกรรมที่เลือกแล้วว่ารุนแรงพอ ไม่ใช่ใช้ทุกครั้งที่ลูกไม่ฟัง CDC ระบุว่าใช้เมื่อเด็กทำสิ่งที่อันตราย เช่น วิ่งออกถนน ทำร้ายผู้อื่น ฝ่าฝืนกฎของบ้าน หรือไม่ทำตามคำสั่งหลังเตือนหนึ่งครั้ง

ขั้น	สิ่งที่ทำ
1. เตือน	บอกสงบ ๆ ว่าจะเข้าไทม์เอาต์ถ้ายังทำต่อ แล้วรอราว 5 วินาที ชมถ้าเด็กหยุด
2. อธิบาย	บอกครั้งเดียวด้วยเสียงสงบแต่หนักแน่นว่าทำไมต้องไทม์เอาต์ ไม่เทศนา ไม่เถียง ไม่คุยตอนพาไป
3. นั่ง	พาไปที่นั่งไทม์เอาต์ ไม่พูด ไม่เล่น ถ้าลูกลุกให้พากลับโดยไม่คุย
4. จบ	ลูกต้องเงียบ 5 วินาทีก่อนออก แล้วย้ำสิ่งที่ต้องทำ ถ้ายังไม่ทำให้กลับเข้าไทม์เอาต์
5. ติดตาม	ชมทันทีเมื่อลูกทำสิ่งดีครั้งต่อไป

ระยะเวลาใช้กฎ 1 นาทีต่อ 1 ปีของอายุ เด็ก 2 ขวบ 2 นาที เด็ก 3 ขวบ 3 นาที AAP เสริมว่าเด็กตั้งแต่ 3 ขวบขึ้นไปอาจเลือกเองว่าจะกลับมาเมื่อพร้อม เช่น "กลับมาเมื่อหนูรู้สึกว่าควบคุมตัวเองได้แล้วนะ" ซึ่งช่วยสร้างทักษะจัดการตัวเอง

ผลที่ตามมา ต้องบอกก่อนและทำทันที

AAP แนะนำให้อธิบายผลที่ตามมาอย่างสงบและหนักแน่นก่อนเกิดพฤติกรรม และทำทันที ไม่ใช่คืนของหลังผ่านไปไม่กี่นาที ไม่ควรเอาสิ่งที่เด็กจำเป็นต้องมีไป เช่น อาหาร และควรวางแผนล่วงหน้าสำหรับสถานการณ์ที่มักมีปัญหา โดยบอกลูกก่อนว่าคาดหวังพฤติกรรมอย่างไร

6 สถานการณ์ที่เจอบ่อย พร้อมสคริปต์

สถานการณ์	ทำอย่างไร	ประโยคที่ใช้ได้
ลูกตีน้อง	แยกออกมา ดูว่าน้องปลอดภัยก่อน อย่าตีกลับ	"มือเบา ๆ ตีไม่ได้ ถ้าตีอีกแม่พาไปนั่งนะ"
ไม่ยอมอาบน้ำ	ให้ทางเลือกในกรอบ เตือนล่วงหน้า	"อีก 5 นาทีอาบน้ำ จะเอาเป็ดหรือเรือ"
ไม่ยอมออกจากสนามเด็กเล่น	เตือน 2 ครั้ง อุ้มออกถ้าไม่ไป ไม่ต่อรองซ้ำ	"เล่นอีกครั้งเดียวแล้วกลับ" แล้วทำตามนั้น
ปาของ	เก็บของนั้น ไม่ต้องดุยาว	"ปาของไม่ได้ ของเล่นเก็บก่อน จะเล่นต่อให้เอาเบา ๆ"
ขอซื้อของในร้าน	บอกล่วงหน้าก่อนเข้าร้านว่าวันนี้ไม่ซื้ออะไร	"วันนี้เราซื้อแค่ของในลิสต์ หนูช่วยหยิบนมนะ"
ไม่ยอมนอน	ใช้กิจวัตรเดิมทุกคืน ไม่ต่อรองเวลา	"อ่านนิทาน 2 เรื่อง ร้องเพลง แล้วปิดไฟ"

สำหรับพี่น้องทะเลาะกัน AAP แนะนำไม่ตัดสินว่าใครผิด ถ้าทะเลาะกันเรื่องของเล่น ให้เก็บของเล่นชิ้นนั้นไว้

เรื่องที่เกี่ยวกับการกินยากมักถูกเข้าใจว่าเป็นปัญหาวินัย ลองดูที่ ลูกไม่ยอมกินข้าว ก่อนใช้ผลที่ตามมา และเรื่องการฝึกเข้าห้องน้ำควรเข้าใจว่าเป็นเรื่องพัฒนาการ ไม่ใช่เรื่องดื้อ ดูที่ ฝึกเข้าห้องน้ำ

ข้อผิดพลาดของพ่อแม่ที่ทำให้แผนล้ม

• พูดซ้ำหลายครั้งแล้วค่อยลงมือ ลูกเรียนรู้ว่าต้องรอครั้งที่ 5 จึงต้องฟัง
• อธิบายยาวตอนลูกกำลังโกรธ ซึ่งสมองลูกรับไม่ไหว ให้รอสงบก่อนแล้วคุยสั้น ๆ
• ขู่ที่ทำไม่ได้ เช่น "จะทิ้งไว้ที่นี่" ลูกกลัวและเรียนรู้ว่าพ่อแม่พูดไม่จริง
• ลงโทษด้วยการเอาสิ่งที่ลูกจำเป็น เช่น อาหาร หรือการกอด ออกไป
• ผู้ใหญ่ในบ้านใช้กฎไม่ตรงกัน คนหนึ่งห้าม อีกคนยอม
• เปลี่ยนวิธีทุกสัปดาห์ เด็กต้องการเวลาราว 2 สัปดาห์ในการเรียนรู้กฎใหม่ ตัวเลขนี้เป็นประสบการณ์ ไม่ใช่เกณฑ์ทางการ

เมื่อพ่อแม่เสียอารมณ์เอง

ทุกคนเสียอารมณ์ได้ AAP แนะนำให้ถ้าเกือบเสียการควบคุม ให้ตรวจว่าลูกปลอดภัยแล้วแยกตัวสงบอารมณ์สักสองสามนาที แล้วกลับไปเริ่มใหม่ ถ้าทำผิดพลาดให้ขอโทษ อธิบายว่าคราวหน้าจะทำอย่างไรและทำตามนั้น การทำเช่นนี้สอนลูกว่าคนเราแก้ไขความผิดพลาดได้

ถ้าคุณพ่อคุณแม่รู้สึกว่าควบคุมอารมณ์ไม่ไหวบ่อย ๆ เหนื่อยจนไม่มีแรงเลี้ยง หรือมีความคิดจะทำร้ายลูก ให้พูดคุยกับแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญโดยเร็ว โดยเฉพาะคุณแม่หลังคลอด ซึ่งอาการอาจมาจากภาวะซึมเศร้าหลังคลอด ดู ภาวะซึมเศร้าหลังคลอด

เมื่อพฤติกรรมของลูกเกินกว่าเรื่องวินัย

เรื่องส่วนใหญ่แก้ได้ด้วยวิธีข้างต้น แต่ควรปรึกษากุมารแพทย์หรือแพทย์พัฒนาการเด็กถ้า

• ทำร้ายผู้อื่นหรือทำร้ายตัวเองบ่อย
• อาละวาดรุนแรงและยาวนานเกือบทุกวัน หลังใช้กฎสม่ำเสมอมา 1 ถึง 2 เดือน
• ไม่สบตา ไม่ตอบสนองเมื่อเรียกชื่อ พูดช้า หรือเคยทำได้แล้วหยุดทำ ดูเกณฑ์ที่ เด็กพูดได้กี่ขวบ
• ไม่ยอมไปโรงเรียนจนกระทบการเรียน ดูแนวทางที่ ลูกร้องไห้ไม่ยอมไปโรงเรียน

แผนสัปดาห์แรก

ไม่ต้องเปลี่ยนทุกอย่างพร้อมกัน เลือกอย่างละหนึ่งอย่าง

1. เลือกพฤติกรรมที่อยากเห็นเพิ่ม 1 อย่าง เช่น เก็บของเล่น แล้วชมเจาะจงทุกครั้งที่เห็น
2. เลือกกฎ 3 ข้อ เขียนเป็นข้อความบอกให้ทำ พ่อแม่และผู้ดูแลตกลงตรงกัน
3. เลือกเวลา 5 นาทีที่ลูกเป็นคนเลือกเล่นทุกวัน
4. เตรียมที่นั่งไทม์เอาต์และจับเวลาที่เหมาะกับอายุไว้ใช้เฉพาะพฤติกรรมอันตรายหรือทำร้ายผู้อื่น
5. ปลายสัปดาห์ จดว่าสถานการณ์ใดยังยาก แล้วปรับสคริปต์เฉพาะจุดนั้น

หลังผ่านไป 2 สัปดาห์ ถ้าบ้านยังมีเสียงตะโกนทุกวัน ให้ทบทวนว่าผู้ใหญ่ทุกคนใช้กฎเดียวกันไหม และคุยกับกุมารแพทย์ในนัดถัดไป