เกมฝึกสมองเด็ก เลือกเกมไพ่ บอร์ดเกม และเกมขยับตัวตามวัย

เกมฝึกสมองเด็กที่ได้ผลส่วนใหญ่ไม่ต้องใช้แอปหรือชุดเกมราคาแพง สำรับไพ่หนึ่งชุด กระดาษกับดินสอ และเพลงหนึ่งเพลงก็พอ สิ่งที่ทำให้เกมหนึ่งฝึกสมองได้คือกติกาที่บังคับให้เด็กต้องจำ ต้องรอ และต้องเปลี่ยนแผน ส่วนการกดหน้าจอให้ถูกเร็วๆ ฝึกได้เพียงทักษะแคบๆ ในเกมนั้น

เกมแบบไหนนับว่าฝึกสมอง

นักวิจัยพัฒนาการเด็กเรียกทักษะชุดนี้ว่าทักษะบริหารจัดการตนเอง หรือ EF ซึ่งมีพื้นฐานอธิบายไว้แล้วใน ทักษะ EF สำหรับลูกวัย 3-5 ขวบ สำหรับการเลือกเกม ให้ใช้คำถามสามข้อนี้ตรวจดู

คำถาม	ถ้าตอบว่าใช่ เกมนี้ฝึก	ตัวอย่าง
ลูกต้องจำอะไรไว้ในหัวระหว่างเล่นไหม	ความจำใช้งาน	จำว่าไพ่ใบไหนคว่ำอยู่ตรงไหน
ลูกต้องหยุดตัวเองไม่ให้ทำสิ่งที่อยากทำไหม	การยับยั้งชั่งใจ	ห้ามขยับเมื่อเพลงหยุด ห้ามตบไพ่ผิดใบ
กติกาเปลี่ยนกลางเกม หรือต้องคิดหาทางใหม่ไหม	ความยืดหยุ่นทางความคิด	Uno ที่สีเปลี่ยนตลอด เกมกลับกติกา

เกมที่ตอบใช่ได้สองหรือสามข้อถือว่าคุ้มเวลา เกมที่แค่ต้องกดเร็วหรือท่องคำตอบได้คะแนนน้อยกว่า คู่มือของ Harvard Center on the Developing Child ย้ำอีกข้อว่าเกมควรท้าทายพอดี ยากจนเด็กหงุดหงิดทุกตาก็ไม่ช่วย ง่ายจนไม่ต้องคิดก็ไม่ช่วยเช่นกัน

เกมไพ่ สำรับเดียวเล่นได้หลายปี

ไพ่เป็นเครื่องมือที่คุ้มที่สุดในบ้าน คู่มือของ Harvard สำหรับเด็ก 5-7 ขวบระบุเกมไพ่หลายเกมไว้ชัดเจน เด็กเล็กกว่านั้นเริ่มจากเวอร์ชันง่ายได้

เกม	วัยที่เริ่มได้ (ปรับง่ายลง)	สิ่งที่ฝึก	วิธีปรับให้ง่าย
จับคู่ไพ่คว่ำ (Concentration)	3-4 ขวบ	ความจำตำแหน่ง	เริ่มจาก 6 คู่ วางเป็นแถวตรง
Go Fish	4-5 ขวบ	จำว่าใครมีไพ่อะไร ถามและรอคิว	เปิดไพ่ในมือให้กันดูรอบแรก
Old Maid หรือไพ่อีแก่	4-5 ขวบ	ควบคุมสีหน้า จับคู่	ใช้ไพ่ภาพแทนตัวเลข
Snap และ Slapjack	5 ขวบ	ยับยั้งมือ ตัดสินใจเร็ว	ตกลงว่าตบเฉพาะไพ่ J ก่อน
Uno	5-6 ขวบ	เปลี่ยนกติกาตามสีและเลข	เอาการ์ดพิเศษออกในรอบแรกๆ
Crazy Eights	6-7 ขวบ	วางแผน เลือกเปลี่ยนสี	เล่นสองคนก่อน

เกม Snap หรือ Slapjack เป็นเกมที่เด็กหลายคนชอบมากเพราะได้ตบไพ่ แต่สาระจริงอยู่ที่ตอนที่ต้องห้ามมือไว้เมื่อไพ่ไม่ตรงเงื่อนไข เด็ก 5 ขวบจะตบผิดบ่อยในช่วงแรก ไม่ต้องลงโทษ ให้หัวเราะด้วยกันแล้วเล่นต่อ

การนับแต้มและเรียงเลขในเกมไพ่ยังช่วยเรื่องตัวเลขโดยไม่ต้องนั่งทำแบบฝึกหัด ถ้าลูกยังนับไม่คล่อง ดูวิธีปูพื้นที่ สอนลูกนับเลข

บอร์ดเกม เริ่มจากเดินตามช่องไปสู่เกมวางแผน

บอร์ดเกมแบ่งได้เป็นสองระดับ ระดับแรกคือเกมโชค ทอยลูกเต๋าแล้วเดินตามช่อง เช่น บันไดงู เกมแบบนี้ไม่ต้องคิดกลยุทธ์ แต่ฝึกการรอคิว การนับช่อง และการรับมือเมื่อแพ้ ซึ่งสำหรับเด็ก 3-4 ขวบเป็นบทเรียนที่ยากอยู่แล้ว

ระดับที่สองคือเกมวางแผน คู่มือของ Harvard สำหรับเด็ก 5-7 ขวบยกตัวอย่างหมากฮอส หมากหลุม (mancala) และเกมทายตำแหน่งเรือ (Battleship) เกมเหล่านี้ให้เด็กต้องคิดล่วงหน้าหนึ่งหรือสองตา และจำว่าคู่เล่นทำอะไรไปแล้ว

วิธีพาเข้าเกมวางแผนให้ไม่เครียด

เล่นแบบเปิดใจ พ่อแม่พูดออกเสียงว่ากำลังคิดอะไร เช่น "ถ้าแม่เดินตรงนี้ หนูจะกินตัวแม่ได้ไหมนะ"
ให้ลูกย้อนตาได้หนึ่งครั้งต่อเกมในช่วงแรก
ตั้งเป้าเล็ก เช่น รอบนี้ลองกินให้ได้สองตัว แทนการต้องชนะ
เมื่อลูกเริ่มชนะบ้าง ค่อยเลิกย้อนตา

ไม่ต้องยอมแพ้ให้ลูกทุกเกม เด็กรู้ทัน และเสียโอกาสฝึกการแพ้อย่างใจเย็น

เกมขยับตัว ฝึกสมองได้โดยไม่ต้องนั่งนิ่ง

เด็กเล็กเรียนรู้ผ่านร่างกาย องค์การอนามัยโลกแนะนำให้เด็ก 3-4 ขวบเคลื่อนไหวรวมอย่างน้อย 180 นาทีต่อวัน ในนั้นมีกิจกรรมระดับปานกลางถึงหนักอย่างน้อย 60 นาที เกมต่อไปนี้ได้ทั้งการเคลื่อนไหวและการฝึกยับยั้งตัวเอง

เต้นแล้วหยุดนิ่งเมื่อเพลงหยุด เริ่มได้ตั้งแต่ราว 2 ขวบ
เต้นเร็วเมื่อเพลงเร็ว เต้นช้าเมื่อเพลงช้า
ไฟแดงไฟเขียว วิ่งเมื่อได้ยินไฟเขียว หยุดเมื่อไฟแดง
Simon Says ทำตามเฉพาะคำสั่งที่ขึ้นต้นด้วย "ไซมอนบอกว่า" เหมาะกับ 5 ขวบขึ้นไป
เก้าอี้ดนตรี
คำวิเศษ ตกลงคำหนึ่งคำ เมื่อได้ยินคำนี้ทุกคนต้องทำท่าที่ตกลงไว้

เวอร์ชันยากขึ้นที่คู่มือ Harvard แนะนำคือกลับกติกา เช่น ไฟแดงแปลว่าวิ่ง ไฟเขียวแปลว่าหยุด หรือเพลงเร็วต้องเต้นช้า เด็กต้องสู้กับความเคยชินของตัวเอง ซึ่งเป็นการฝึกที่ตรงจุดมาก

เพลง เล่าเรื่อง และเกมคำ

กลุ่มนี้ฝึกความจำใช้งานได้ดีและเล่นได้ในรถหรือระหว่างรอคิว

เพลงสะสมคำ แต่ละท่อนเพิ่มของหนึ่งอย่าง แล้วต้องร้องย้อนทั้งหมด เหมือนเพลงต่อของในตลาด
นับถอยหลังจากสิบในเพลง ทำให้เด็ก 3-5 ขวบต้องจำลำดับกลับด้าน
ตบมือตามจังหวะ พ่อแม่ตบรูปแบบหนึ่ง ลูกตบตาม แล้วเพิ่มความยาวทีละครั้ง
เล่าเรื่องต่อกัน คนละประโยค ต้องให้เรื่องต่อจากประโยคก่อนหน้าได้
ฉันไปตลาดแล้วซื้อ... แต่ละคนเพิ่มของหนึ่งอย่างและต้องพูดของเดิมทั้งหมดก่อน

คู่มือ Harvard สำหรับเด็ก 3-5 ขวบให้ความสำคัญกับการเล่าเรื่องและการเล่นสมมติที่มีแผนการเล่น เช่น ก่อนเล่นร้านอาหาร ให้ลูกบอกก่อนว่าใครเป็นคนทำอาหาร ใครเป็นลูกค้า แล้วจะเกิดอะไรบ้าง การวางแผนก่อนเล่นนี้ฝึกให้เด็กคิดล่วงหน้าและทำตามแผน

ปริศนา เขาวงกต และการคัดแยก

อายุ	ปริศนาที่เหมาะ	วิธีเพิ่มความยาก
2-3 ขวบ	จิ๊กซอว์ 2-6 ชิ้น คัดแยกของตามสี	เพิ่มเกณฑ์ที่สอง เช่น สีและขนาด
3-5 ขวบ	จิ๊กซอว์ 12-24 ชิ้น คัดแยกแล้วเปลี่ยนเกณฑ์กลางเกม	แยกตามสี แล้วเปลี่ยนเป็นแยกตามรูปร่าง
5-7 ขวบ	เขาวงกตบนกระดาษ ปริศนาตรรกะง่ายๆ หาภาพที่ต่าง	เขาวงกตใหญ่ขึ้น จับเวลาแบบไม่กดดัน

การคัดแยกแล้วเปลี่ยนเกณฑ์กลางเกมเป็นกิจกรรมที่คู่มือของ Harvard ใช้กับเด็ก 3-5 ขวบ ลูกแยกบล็อกตามสีอยู่ดีๆ พ่อแม่บอกว่า "ตอนนี้แยกตามรูปร่างนะ" เด็กวัยนี้มักติดกฎเดิม ทำผิดสองสามชิ้นแล้วจึงปรับได้ ช่วงที่ลูกต้องหยุดคิดนั่นแหละคือส่วนที่ฝึกสมอง

AAP ระบุว่าของเล่นเรียบง่าย เช่น บล็อก กล่องหยอดรูปทรง และจิ๊กซอว์ ช่วยพัฒนาการได้ดีกว่าของเล่นอิเล็กทรอนิกส์ เพราะเด็กต้องคิดเองว่าจะเล่นอย่างไร

ทำเกมเองจากของในบ้าน

ไม่ต้องซื้อชุดเกมใหม่ทุกเดือน ของต่อไปนี้ทำเป็นเกมได้ในสิบนาที

ฝาขวดน้ำหลายสี ใช้เล่นจับคู่สี คัดแยก หรือเป็นตัวเดินในบอร์ดเกมที่วาดเอง
กระดาษลังกับปากกาเมจิก วาดช่องเป็นเส้นทางจากบ้านไปโรงเรียน ใส่ช่องพิเศษ เช่น "ถอยหลังสองช่อง" ให้ลูกช่วยคิดว่าช่องไหนทำอะไร
ถ้วยกระดาษสามใบกับลูกปิงปอง เล่นทายว่าลูกบอลอยู่ใต้ถ้วยไหน ฝึกการติดตามด้วยสายตาและความจำ
รูปถ่ายครอบครัวที่ปริ้นซ้ำสองชุด ใช้แทนไพ่จับคู่คว่ำ เด็กเล็กชอบเพราะเห็นหน้าคนที่รู้จัก
ถาดใส่ของเล็กห้าชิ้น ให้ลูกดูสิบวินาที คลุมผ้า แอบเอาออกหนึ่งชิ้น แล้วถามว่าอะไรหายไป

การให้ลูกช่วยออกแบบกติกาเกมเองก็เป็นการฝึกคิดอีกแบบหนึ่ง ลูกต้องคิดว่ากติกาไหนยุติธรรม และต้องทำตามกติกาที่ตัวเองตั้ง

แอปและเกมบนหน้าจอที่โฆษณาว่าฝึกสมอง

แอปหลายตัวขายตัวเองว่าเพิ่มไอคิวหรือฝึกสมองเด็ก เด็กจะเก่งเกมนั้นขึ้นได้จริง แต่หลักฐานว่าทักษะจากแอปถ่ายโอนไปช่วยการเรียนหรือชีวิตประจำวันยังไม่ชัด ขณะที่เกมบนโต๊ะมีข้อได้เปรียบที่แอปให้ไม่ได้ คือมีคนจริงนั่งตรงข้าม ต้องรอคิว อ่านสีหน้า และรับมือเมื่อแพ้ต่อหน้าคนอื่น

องค์การอนามัยโลกแนะนำให้เด็ก 2-4 ขวบดูจอไม่เกิน 1 ชั่วโมงต่อวัน AAP แนะนำให้แต่ละบ้านทำแผนการใช้สื่อของครอบครัว ถ้าจะให้ลูกเล่นแอปบ้าง ให้นับเป็นส่วนหนึ่งของเวลาหน้าจอ เลือกแอปที่ไม่มีโฆษณาและไม่มีระบบรางวัลกระตุ้นให้เล่นต่อไม่หยุด และเล่นด้วยกันเป็นบางครั้ง ถ้าเริ่มกังวลว่าลูกติดเกมบนจอ ดูสัญญาณและวิธีปรับได้ที่ ลูกติดเกม

เล่นอย่างไรให้เกมทำงาน

เกมเดียวกันให้ผลต่างกันมากขึ้นกับวิธีเล่นของผู้ใหญ่ หลักจากคู่มือของ Harvard และประสบการณ์ที่ใช้ได้จริงในบ้าน

ช่วงแรกผู้ใหญ่ช่วยมาก อธิบายกติกาทีละข้อ เล่นให้ดูหนึ่งรอบ
เมื่อลูกจำกติกาได้ ถอยบทบาทลง ให้ลูกเป็นคนแจกไพ่ คุมกติกา หรือเป็นผู้นำเกม
เพิ่มความยากทีละอย่าง อย่าเพิ่มสองอย่างพร้อมกัน
เล่นสั้นและบ่อย วันละ 10-15 นาทีหลายวันดีกว่าครั้งละสองชั่วโมงสัปดาห์ละครั้ง
พูดถึงความพยายาม เช่น "หนูรอจนถึงตาตัวเองได้ทั้งเกมเลย" มากกว่าพูดถึงการชนะ
หยุดก่อนลูกเบื่อหรือร้องไห้ จะได้อยากเล่นอีกในวันต่อไป

การแพ้เป็นส่วนหนึ่งของเกม เด็ก 4-5 ขวบหลายคนร้องไห้ โยนไพ่ หรือขอเปลี่ยนกติกากลางทาง ให้รับรู้ความรู้สึกก่อน แล้วชวนเล่นอีกตาเมื่อสงบ ทักษะการแพ้แบบนี้ใช้ได้ทั้งในห้องเรียนและสนามเด็กเล่น ภาพรวมของการเลี้ยงลูกให้คิดเป็นจากหลายด้านอยู่ที่ วิธีเลี้ยงลูกให้ฉลาด

เมื่อไรควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ

เกมช่วยฝึกทักษะได้ แต่ไม่ได้ใช้คัดกรองหรือรักษาปัญหาพัฒนาการ

ปรึกษากุมารแพทย์หรือจิตแพทย์เด็กเมื่อ

ลูกจดจ่อกับอะไรไม่ได้เลยแม้กิจกรรมที่ชอบ หุนหันมากจนเป็นอันตรายต่อตัวเองบ่อย ทำตามกติกาง่ายๆ ไม่ได้ทั้งที่เด็กวัยเดียวกันทำได้ หรือครูที่โรงเรียนสังเกตเห็นปัญหาแบบเดียวกันต่อเนื่องหลายเดือน แพทย์จะประเมินว่าเป็นไปตามวัยหรือควรช่วยเพิ่มเติม

ลูกที่ไม่ชอบเกมไพ่ไม่ได้แปลว่าสมองไม่ดี เด็กบางคนชอบเกมขยับตัว บางคนชอบเล่าเรื่อง ลองหลายแบบแล้วเลือกที่ลูกอยากเล่นซ้ำ เกมที่ลูกขอเล่นเองคือเกมที่ฝึกได้นานที่สุด