วิธีจัดระเบียบห้องครัว เริ่มจากเส้นทางทำอาหาร ไม่ใช่กล่องสวย

ครัวที่เป็นระเบียบคือครัวที่มือหยิบของได้โดยไม่ต้องคิด จัดตามลำดับงานจริง 5 จุด ได้แก่ เก็บของสด เตรียม ปรุง เสิร์ฟ และล้าง แล้วให้ของแต่ละชิ้นอยู่ใกล้จุดที่ใช้มันมากที่สุด กล่องสวยช่วยได้ทีหลัง ถ้าลำดับผิด ซื้อกล่องมาสิบใบก็ยังต้องเดินวนหาพริกไทยอยู่ดี

เราจัดครัวมาหลายแบบ ทั้งครัวคอนโดที่มีเคาน์เตอร์ยาวเมตรเดียว และครัวไทยหลังบ้านที่มีเตาถ่าน สิ่งที่ใช้ได้กับทุกแบบคือเริ่มจากสังเกตก่อนว่าตอนนี้ติดขัดตรงไหน แล้วค่อยย้ายของ

เดินในครัวหนึ่งรอบ จดว่าติดตรงไหน

ใช้เวลา 15 นาทีในวันที่ทำกับข้าวตามปกติ ถือกระดาษหนึ่งแผ่นไว้ แล้วจดทุกครั้งที่เกิดเรื่องต่อไปนี้

1. ต้องเดินเกินสองก้าวเพื่อหยิบของที่ใช้ทุกวัน เช่น น้ำปลา ทัพพี เขียง
2. ต้องยกของชิ้นอื่นออกก่อนถึงจะหยิบของที่ต้องการได้ เช่น กระทะอยู่ใต้หม้อสามใบ
3. วางของไม่ได้เพราะเคาน์เตอร์เต็ม ต้องถือจานรอ
4. หาของไม่เจอ หรือเจอของซ้ำ เช่น ซอสหอยนางรมสองขวดที่เปิดแล้วทั้งคู่

จดเสร็จแล้วจะเห็นรูปแบบเอง ส่วนใหญ่ครัวบ้านเรามีปัญหาซ้ำกันอยู่ไม่กี่จุด คือของใช้บ่อยอยู่ไกลเตา เคาน์เตอร์ถูกยึดด้วยเครื่องใช้ไฟฟ้าที่ใช้สัปดาห์ละครั้ง และใต้ซิงก์กลายเป็นที่กองทุกอย่างที่ไม่รู้จะไว้ไหน

ต่อด้วยการรื้อทีละโซน ไม่ต้องรื้อทั้งครัวในวันเดียว ตู้หนึ่งบานใช้เวลาราว 20 ถึง 40 นาที ระหว่างรื้อให้แยกของเป็นสี่กอง ใช้ทุกวัน ใช้ทุกสัปดาห์ ใช้ไม่กี่ครั้งต่อปี และทิ้งหรือบริจาค ของที่ไม่ได้แตะเลยในหนึ่งปีและไม่ใช่ของใช้ตามเทศกาล เช่น หม้อนึ่งขนมเทศกาลสารทจีน ให้พิจารณาเอาออกจากครัว

แบ่งครัวเป็น 5 โซนตามลำดับงาน

ลำดับงานในครัวแทบทุกบ้านเหมือนกัน คือ หยิบวัตถุดิบ ล้างและหั่น ปรุง ตักใส่จาน และล้างเก็บ ถ้าจัดโซนเรียงตามนี้ มือจะเคลื่อนไปทางเดียวกันตลอด ไม่ต้องย้อนไปมา

โซน	อยู่ตรงไหน	ของที่ควรอยู่ในโซนนี้	ของที่ไม่ควรอยู่
เก็บของสด	ตู้เย็นและตู้ของแห้งข้างตู้เย็น	ข้าวสาร เส้น ของแห้ง กระเทียม หอมแดง	หม้อ กระทะ
เตรียม	เคาน์เตอร์ระหว่างซิงก์กับเตา	เขียง มีด ชามผสม ที่ขูด ตะกร้าสะเด็ดน้ำ	เครื่องใช้ไฟฟ้าที่ไม่ได้ใช้ทุกวัน
ปรุง	รอบเตา ระยะเอื้อมไม่เกินหนึ่งช่วงแขน	ตะหลิว ทัพพี น้ำมัน น้ำปลา ซีอิ๊ว น้ำตาล เกลือ ฝาหม้อ	ผ้าขี้ริ้ว ถุงพลาสติก ม้วนกระดาษ
เสิร์ฟ	ตู้ใกล้โต๊ะกินข้าวหรือปลายเคาน์เตอร์	จาน ชาม ช้อนส้อม แก้ว ถาด	ของดิบ
ล้าง	ซิงก์และตู้ใต้ซิงก์	น้ำยาล้างจาน ฟองน้ำ ถุงขยะ ตะกร้าคว่ำจาน	อาหาร ของแห้ง สารเคมีแรง เมื่อมีเด็กเล็ก

กฎที่ใช้วัดว่าจัดถูกหรือยังคือ ยืนอยู่หน้าเตาแล้วหยิบของที่ใช้ทุกมื้อได้ครบโดยไม่ต้องขยับเท้า ถ้ายังต้องเดินไปหยิบน้ำปลาที่อีกฝั่งของครัว แปลว่าโซนปรุงยังไม่ครบ

ครัวที่ซิงก์กับเตาอยู่คนละฝั่ง เช่น ครัวตัวแอลหรือครัวสองฝั่งขนาน ยิ่งต้องยึดหลักนี้ เพราะระยะเดินระหว่างจุดเพิ่มขึ้น ให้เขียงกับมีดอยู่ฝั่งเดียวกับเตา แล้วใช้ชามล้างผักยกข้ามมาทีเดียว ดีกว่าหั่นที่ซิงก์แล้วเดินถือเขียงเปียกข้ามไป

ความสูงของชั้นตัดสินว่าของไหนจะถูกใช้

ตู้บนกับตู้ล่างมีพื้นที่พอ ๆ กัน แต่คนใช้ไม่เท่ากัน พื้นที่ที่หยิบง่ายที่สุดคือช่วงระหว่างเอวถึงไหล่ ให้ใช้ช่วงนี้กับของที่จับทุกวัน

ระดับ	ความสูงโดยประมาณ (คนสูง 155 ถึง 170 ซม.)	ของที่เหมาะ
ชั้นบนสุดของตู้บน	เกิน 180 ซม.	ของใช้ปีละไม่กี่ครั้ง หม้อใบใหญ่สำหรับงานบุญ ถาดขนมเทศกาล
ชั้นล่างของตู้บน	140 ถึง 170 ซม.	แก้ว จานชามที่ใช้ทุกวัน ของแห้งน้ำหนักเบา
ผนังเหนือเคาน์เตอร์	100 ถึง 140 ซม.	ราวแขวนตะหลิว ชั้นเครื่องปรุง ที่เสียบมีดแบบแม่เหล็ก
ลิ้นชักบนของตู้ล่าง	70 ถึง 90 ซม.	ช้อนส้อม มีดเล็ก ที่เปิดขวด ฟอยล์ ถุงซิปล็อก
ตู้ล่างด้านหน้า	20 ถึง 70 ซม.	หม้อ กระทะ ชามผสม ของหนัก
ตู้ล่างด้านในลึก	ต้องก้มและเอื้อม	ของสำรองที่ยังไม่เปิด เช่น น้ำมันขวดใหม่

ของหนักต้องอยู่ต่ำเสมอ หม้อหุงข้าวสำรอง ขวดน้ำมัน 1 ลิตร และครกหินไม่ควรขึ้นตู้บน เพราะตอนยกลงมือจะอยู่สูงกว่าไหล่ ข้อมือรับน้ำหนักไม่ดี และถ้าหลุดก็ตกลงมาโดนหน้า

ตู้ล่างที่ลึก 55 ถึง 60 ซม. มีปัญหาประจำคือของด้านในถูกลืม วิธีแก้ที่ได้ผลและไม่แพงคือใส่ตะกร้าหรือกล่องทรงยาวที่ดึงออกมาได้ทั้งใบ เหมือนทำลิ้นชักเอง กระทะกับฝาหม้อให้ตั้งในที่กั้นแบบแนวตั้ง จะดึงใบล่างออกได้โดยไม่ต้องยกใบบน

ใต้ซิงก์คือที่ของงานล้าง ไม่ใช่ที่กองสารเคมีทุกชนิด

ตู้ใต้ซิงก์ชื้นกว่าตู้อื่นเสมอ เพราะมีท่อน้ำและท่อน้ำทิ้งผ่าน และถ้ามีรอยรั่วเล็ก ๆ ของที่วางอยู่จะเปียกก่อนที่เราจะรู้ตัว ของที่เหมาะกับตู้นี้จึงมีแค่ของงานล้าง ได้แก่ น้ำยาล้างจานขวดสำรอง ฟองน้ำใหม่ ถุงมือยาง ถุงขยะ และแปรงล้างขวด

ของที่ไม่ควรอยู่ตรงนี้คืออาหารทุกชนิด รวมถึงน้ำปลาขวดสำรองและข้าวสารถุงใหม่ ศูนย์พิษวิทยาของรัฐเท็กซัสวางกฎไว้ชัดว่าอย่าเก็บอาหารรวมกับน้ำยาทำความสะอาด และให้เก็บผลิตภัณฑ์ทุกชนิดไว้ในภาชนะเดิมที่มีฉลาก เหตุผลง่ายมาก ขวดน้ำยาที่รั่วซึมไหลไปโดนถุงอาหารได้ และในความรีบ มือจะหยิบขวดที่หน้าตาคล้ายกันผิดได้เสมอ

จัดใต้ซิงก์ให้ใช้ได้จริงใช้อุปกรณ์แค่สองอย่าง ถาดพลาสติกขอบสูงรองพื้นตู้หนึ่งใบเพื่อรับน้ำหยด และชั้นวางแบบตัวยูที่คร่อมท่อ เพื่อแบ่งเป็นสองชั้น ราวแขวนผ้าที่ติดด้านในบานประตูใช้แขวนถุงมือยางให้แห้งได้ด้วย ถ้าเปิดตู้แล้วได้กลิ่นอับหรือพื้นตู้บวม ให้เช็กข้อต่อท่อก่อนจัดของกลับ ถ้ากลิ่นขึ้นมาจากท่อเอง ให้แก้ที่ท่อก่อน จัดของใหม่ไปก็ไม่หาย

รอบเตา: ของที่ห้ามวางในระยะเปลวไฟ

ข้อมูลจาก NFPA ที่สำนักงานดับเพลิงรัฐเคนทักกีนำมาเผยแพร่ระบุว่าการทำอาหารเป็นสาเหตุอันดับหนึ่งของไฟไหม้บ้านและการบาดเจ็บในบ้าน และให้กันของที่ติดไฟได้ออกจากเตา ได้แก่ ถุงมือจับของร้อน ทัพพีไม้ บรรจุภัณฑ์อาหาร ผ้าเช็ดมือ และผ้าม่าน

แปลเป็นครัวบ้านเราได้ดังนี้

• ม้วนกระดาษอเนกประสงค์ห้ามแขวนเหนือหรือข้างเตา ย้ายไปไว้ข้างซิงก์
• ผ้าเช็ดมืออย่าพาดหูหม้อหรือที่จับเตาอบที่อยู่ใต้เตา
• ถุงพลาสติกใส่ผัก กล่องโฟม และถุงขนมปัง อย่าวางพักบนเคาน์เตอร์ติดเตา
• ขวดน้ำมันพืชวางห่างจากหัวเตาพอที่ความร้อนจากกระทะจะไม่ทำให้ขวดอุ่น วางไว้ฝั่งตรงข้ามกับด้ามกระทะ
• ด้ามกระทะหันเข้าด้านในเสมอ ไม่ยื่นออกมานอกขอบเคาน์เตอร์

บ้านที่มีเด็ก เอกสารเดียวกันแนะนำให้กันพื้นที่ปลอดเด็กรอบเตาอย่างน้อย 3 ฟุต หรือราว 1 เมตร ถ้าใช้ถังแก๊สหุงต้ม ระยะและการวางถังมีรายละเอียดเฉพาะ อ่านต่อได้ที่ความปลอดภัยของถังแก๊ส LPG

ข้อนี้ต้องคิดตอนจัดราวแขวนด้วย หลายบ้านติดราวแขวนตะหลิวเหนือเตาตรง ๆ เพราะสะดวก แต่ไอน้ำมันจะเกาะของที่แขวนจนเหนียวภายในไม่กี่สัปดาห์ ให้ติดราวเยื้องไปด้านข้างเตาประมาณ 30 ถึง 40 ซม. ยังหยิบได้ในหนึ่งช่วงแขน และไม่โดนไอร้อนตรง

เครื่องปรุงไทยมีหลายขวด จัดให้อยู่ในถาดเดียว

ครัวไทยมีเครื่องปรุงที่ใช้ทุกวันเยอะกว่าครัวฝรั่ง น้ำปลา ซีอิ๊วขาว ซอสหอยนางรม น้ำตาลทราย น้ำตาลปี๊บ ผงปรุงรส พริกป่น น้ำมัน รวมแล้วเกินสิบขวดได้ง่าย ๆ วิธีที่เราใช้แล้วได้ผลคือแบ่งเป็นสองชุด

ชุดแรกคือถาดหลักข้างเตา ใส่เฉพาะ 6 ถึง 8 อย่างที่ใช้แทบทุกมื้อ ถาดขอบสูงช่วยรับคราบที่หยดจากปากขวด เช็ดล้างได้ทั้งถาดทีเดียว ไม่ต้องเช็ดเคาน์เตอร์ทีละจุด ชุดที่สองคือเครื่องปรุงที่ใช้สัปดาห์ละครั้งหรือน้อยกว่า เช่น ซอสพริกศรีราชา น้ำส้มสายชูหมัก ผงกะหรี่ ให้เข้าตู้หรือชั้นที่อยู่ห่างออกไป

ขวดเครื่องปรุงบางชนิดฉลากบอกให้แช่เย็นหลังเปิด เช่น ซอสหอยนางรมบางยี่ห้อและน้ำพริกเผา ให้ทำตามฉลาก ไม่ใช่ทุกขวดที่วางนอกตู้เย็นได้ ส่วนของที่ไม่ต้องแช่และแช่แล้วกลับเสีย ดูได้ในรายการอาหารที่ไม่ควรแช่ตู้เย็น

ตู้ของแห้ง: เห็นปริมาณ เห็นวันที่ และกันมอด

ข้าวสาร แป้ง เส้นหมี่ ถั่ว และงา เป็นของที่ซื้อทีละมากและใช้ช้า จึงเจอปัญหามอดและมดบ่อยที่สุด ทำตามนี้

1. เทใส่ภาชนะที่ปิดสนิท ถ้าฝาเป็นแบบกดล็อกหรือมียางกันอากาศจะกันมดได้ดีกว่าฝาครอบธรรมดา
2. ติดฉลากเทปกระดาษ เขียนชื่อและวันที่ซื้อ ปากกาเมจิกเขียนบนเทปลอกออกง่ายตอนเปลี่ยนรอบ
3. ของเก่าอยู่หน้า ของใหม่อยู่หลัง ถ้าภาชนะเดียวกัน ให้ใช้ของเก่าให้หมดก่อนเทของใหม่ลงไป อย่าเติมทับ เพราะของก้นภาชนะจะค้างไปเรื่อย ๆ
4. ภาชนะใสช่วยให้เห็นว่าเหลือเท่าไร ลดการซื้อซ้ำ ถ้าใช้ภาชนะทึบ ให้เขียนขนาดบรรจุบนฉลากด้วย

ภาชนะทรงสี่เหลี่ยมวางชิดกันได้โดยไม่เหลือช่อง ประหยัดที่กว่าทรงกลมราวหนึ่งในห้าในชั้นเดียวกัน ถ้าจะซื้อใหม่ เลือกขนาดที่ความสูงพอดีกับระยะชั้น เหลือช่องด้านบนไว้ประมาณหนึ่งฝ่ามือสำหรับเปิดฝา

เขียงกับผ้าเช็ด แยกให้ชัดว่าอันไหนแตะของดิบ

การจัดครัวไม่ได้มีไว้แค่หยิบของง่าย มันช่วยกันอาหารเป็นพิษด้วย FDA ให้หลักว่าให้แยกเนื้อสัตว์ดิบ สัตว์ปีก อาหารทะเล และไข่ ออกจากอาหารอื่นทั้งตอนซื้อและตอนเก็บ และให้มีเขียงหนึ่งอันสำหรับผักผลไม้ อีกอันสำหรับเนื้อสัตว์ดิบ

ในทางปฏิบัติ ให้เขียงสองอันมีสีหรือวัสดุต่างกันจนจำได้ทันที เช่น เขียงพลาสติกสีแดงสำหรับเนื้อดิบ เขียงไม้สำหรับผักและของสุก แล้วเก็บแยกช่องในที่ตั้งเขียง ไม่ซ้อนกันตอนยังเปียก ผ้าเช็ดก็ใช้หลักเดียวกัน ผ้าเช็ดมือกับผ้าเช็ดเคาน์เตอร์เป็นคนละผืน แขวนคนละที่ FDA แนะนำให้ใช้กระดาษเช็ดสำหรับพื้นผิวในครัว ถ้าใช้ผ้าให้ซักน้ำร้อนบ่อย ๆ ส่วนฟองน้ำล้างจานมีรอบเปลี่ยนของมัน ดูได้ที่ฟองน้ำล้างจานควรเปลี่ยนบ่อยแค่ไหน

เคาน์เตอร์ต้องว่างพอให้หั่นได้หนึ่งเขียง

พื้นที่เตรียมอาหารที่ใช้งานได้จริงควรว่างต่อเนื่องอย่างน้อยประมาณ 60 ซม. พอวางเขียงหนึ่งอันกับชามสองใบ ถ้าวัดแล้วไม่ถึง ให้ไล่ดูว่าอะไรยึดเคาน์เตอร์อยู่ ส่วนใหญ่คือเครื่องใช้ไฟฟ้า

ใช้กฎง่าย ๆ ว่าเครื่องที่ใช้ทุกวันอยู่บนเคาน์เตอร์ได้ เช่น หม้อหุงข้าวและกาต้มน้ำ เครื่องที่ใช้สัปดาห์ละครั้งหรือน้อยกว่า เช่น เครื่องปั่น เครื่องทำวาฟเฟิล หม้อทอดไร้น้ำมันในบ้านที่ไม่ได้ทอดทุกวัน ให้เข้าตู้ล่าง ไมโครเวฟที่กินพื้นที่เคาน์เตอร์ 50 ซม. ย้ายขึ้นชั้นวางเหนือตู้เย็นหรือชั้นติดผนังที่รับน้ำหนักได้ ถ้าเลือกไม่ถูกว่าเครื่องไหนจำเป็นจริง ดูรายการของใช้ในครัวสำหรับมือใหม่ก่อนซื้อเพิ่ม

ถ้ารื้อแล้วยังไม่พอ ทางเสริมที่ใช้ได้มีสามแบบ เขียงพาดซิงก์ที่วางคร่อมอ่างแล้วได้พื้นที่หั่นเพิ่มทันที รถเข็นสามชั้นหน้ากว้าง 40 ซม. ที่เข็นออกมาใช้เป็นโต๊ะเสริมแล้วเข็นเก็บได้ และโต๊ะพับติดผนังสำหรับครัวที่ไม่มีที่วางรถเข็น

ครัวคอนโดเล็กกับครัวไทยหลังบ้าน จัดต่างกันตรงไหน

ครัวคอนโดเคาน์เตอร์ยาว 1 ถึง 1.5 เมตร

พื้นที่แนวนอนน้อย จึงต้องใช้แนวตั้งให้มากที่สุด ชั้นวางแบบแม่เหล็กหรือแบบเสียบข้างตู้เย็นใส่เครื่องปรุง ราวแขวนหนึ่งเส้นเหนือเคาน์เตอร์ และชั้นสองชั้นในตู้ล่างเพื่อแบ่งความสูง ครัวคอนโดส่วนมากมีตู้บนตื้น ให้ใช้กับแก้วและจานเท่านั้น หม้อกระทะลงตู้ล่างทั้งหมด จำนวนหม้อก็ควรจำกัด กระทะหนึ่งใบ หม้อแกงหนึ่งใบ หม้อต้มเล็กหนึ่งใบ ใช้ได้กับมื้อปกติเกือบทั้งหมด ถ้าห้องเล็กทั้งห้อง ดูหลักที่ใช้ได้ทั้งห้องที่วิธีเก็บของในห้องเล็ก

ครัวไทยหลังบ้านหรือครัวนอก

ครัวแบบนี้มีพื้นที่ แต่ปัญหาคือฝุ่น ความชื้น และสัตว์ ของแห้งต้องอยู่ในภาชนะปิดสนิทเท่านั้น ห้ามเปิดถุงทิ้งไว้บนชั้นเปิด ครกกับสากวางบนชั้นต่ำที่มั่นคง ชั้นวางเหล็กควรยกสูงจากพื้นอย่างน้อย 15 ซม. เพื่อให้กวาดถูใต้ชั้นได้และไม่เป็นที่หลบของแมลงสาบ ถ้าใช้เตาถ่านหรือเตาแก๊สแรงสูงในครัวนอก กฎกันของติดไฟรอบเตายิ่งเข้มขึ้น เพราะลมพัดเปลวไฟไปได้ไกลกว่าครัวในบ้าน

ระบบที่ทำให้ครัวไม่กลับไปรกภายในสองสัปดาห์

ครัวที่เพิ่งจัดเสร็จจะกลับไปรกในไม่ช้าถ้าไม่มีรอบดูแล เราใช้ตารางนี้ และให้ทุกคนในบ้านรู้ว่าของอะไรอยู่โซนไหน การติดฉลากชื่อโซนด้านในบานตู้ช่วยได้มากในช่วงเดือนแรก

ความถี่	ทำอะไร	ใช้เวลาโดยประมาณ
ทุกวันหลังมื้อเย็น	เคาน์เตอร์ต้องว่าง เก็บเครื่องปรุงกลับถาด จานแห้งเข้าตู้	10 นาที
สัปดาห์ละครั้ง	ไล่ดูตู้ของแห้งและเครื่องปรุงที่ใกล้หมด เขียนรายการซื้อจากของที่หมดจริง	15 นาที
สัปดาห์ละครั้ง	เช็ดถาดเครื่องปรุงและถาดรองใต้ซิงก์	10 นาที
เดือนละครั้ง	ดูวันที่บนฉลากของแห้ง ของเก่าย้ายมาด้านหน้า ทิ้งของที่มีมอดหรือกลิ่นหืน	20 ถึง 30 นาที
เดือนละครั้ง	เปิดตู้ใต้ซิงก์ ดูรอยน้ำซึมและข้อต่อท่อ	5 นาที
ทุก 3 ถึง 6 เดือน	ถามว่าเครื่องใช้ไฟฟ้าชิ้นไหนไม่ได้ใช้เลย ย้ายออกจากเคาน์เตอร์หรือออกจากครัว	30 นาที

ของใหม่ที่ซื้อเข้าบ้านต้องมีที่อยู่ก่อนวางลง ถ้ามันไม่มีที่ ให้ถามว่าจะเอาอะไรออกแทน กฎข้อนี้ข้อเดียวกันรกได้มากกว่ากล่องจัดระเบียบทุกแบบ และถ้าจะซื้อกล่อง ให้ซื้อหลังจากจัดโซนเสร็จแล้วและวัดขนาดชั้นจริงแล้วเท่านั้น