พ่อมือใหม่ช่วยดูแลแม่หลังคลอดยังไง ใน 6 สัปดาห์แรก

คุณพ่อที่อยากช่วยแม่หลังคลอดมักติดอยู่ที่คำถามเดียว คือไม่รู้จะเริ่มตรงไหน เพราะลูกยังกินนมแม่ แม่ก็ยังเจ็บแผล และทุกอย่างดูเหมือนต้องผ่านมือแม่ทั้งหมด คำตอบสั้นๆ คือ งานหลังคลอดเกือบทุกอย่างพ่อรับไปทำได้ ยกเว้นการให้นมจากเต้า และการรับงานเหล่านั้นไปคือสิ่งที่ช่วยให้แม่ฟื้นตัวเร็วขึ้นมากที่สุด

ข้างล่างจัดเป็นช่วงเวลา ตั้งแต่วันที่อยู่โรงพยาบาล สัปดาห์แรกที่บ้าน ไปจนถึงตอนที่พ่อต้องกลับไปทำงาน พร้อมรายการอาการที่พ่อควรจำได้ขึ้นใจ เพราะหลายครั้งคนที่สังเกตเห็นก่อนคือคนที่อยู่ข้างๆ ไม่ใช่ตัวแม่เอง

ใช้สิทธิลาให้ตรงจังหวะที่สุด

กฎหมายคุ้มครองแรงงานฉบับแก้ไขที่ประกาศในราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 7 พฤศจิกายน 2568 และมีผลตั้งแต่ 7 ธันวาคม 2568 ให้สิทธิลูกจ้างที่เป็นคู่สมรสลาไปช่วยภรรยาเลี้ยงดูบุตรได้ไม่เกิน 15 วันทำงาน ภายใน 90 วันนับจากวันคลอด และได้รับค่าจ้างระหว่างลา ส่วนคุณแม่ลาคลอดได้ไม่เกิน 120 วัน จากเดิม 98 วัน ตามข้อมูลที่สำนักประชาสัมพันธ์วุฒิสภาเผยแพร่

15 วันอาจดูไม่มาก แต่ถ้าวางแผนดีจะช่วยได้มาก ทางเลือกที่ใช้กันมีสองแบบ

แบบการลา	เหมาะกับบ้านแบบไหน	ข้อควรคิด
ลาติดกัน 15 วันทันทีหลังคลอด	ไม่มีญาติช่วย แม่ผ่าคลอดและยังลุกเดินลำบาก	พอพ่อกลับไปทำงาน แม่จะเหลือคนเดียวเร็ว
ลาช่วงแรกส่วนหนึ่ง เก็บอีกส่วนไว้ทีหลัง	มีญาติช่วยช่วงแรก หรืออยากให้มีคนอยู่ตอนแม่เริ่มเหนื่อยสะสม	ต้องตกลงกับนายจ้างว่าแบ่งลาได้หรือไม่ ตามระเบียบของที่ทำงาน

ก่อนคลอดราวหนึ่งเดือน ให้คุยกับฝ่ายบุคคลเรื่องเอกสารที่ต้องใช้ วิธีแจ้งลา และระบบส่งต่องาน จะได้ไม่ต้องตอบอีเมลงานจากโรงพยาบาล รายละเอียดสิทธิลาของแม่อ่านต่อได้ที่ วันลาคลอดได้กี่วัน

วันที่ยังอยู่โรงพยาบาล

ช่วงนี้มีพยาบาลอยู่ใกล้ เป็นเวลาที่ดีที่สุดสำหรับพ่อในการฝึกงานพื้นฐานกับคนที่สอนได้ เช่น

• อุ้มลูกโดยประคองศีรษะและคอ
• เปลี่ยนผ้าอ้อมและทำความสะอาดรอบสะดือ
• อุ้มเรอหลังให้นม
• ห่อตัวลูกอย่างหลวมพอให้สะโพกขยับได้
• ช่วยจัดหมอนและท่าให้แม่ตอนให้นม

พ่อยังเป็นคนจดคำแนะนำตอนกลับบ้านได้ด้วย ทั้งวันนัดตรวจแผล วันนัดตรวจลูก ยาที่แม่ต้องกิน และเบอร์โทรห้องคลอดหรือหอผู้ป่วย แม่ที่เพิ่งคลอดมักเหนื่อยเกินกว่าจะจำทุกอย่างได้ จดไว้ในโทรศัพท์ของพ่อแล้วส่งให้แม่อีกชุดก็ได้

สัปดาห์แรกที่บ้าน งานไหนพ่อรับไปได้เลย

ร่างกายแม่ช่วงนี้มีหลายเรื่องเกิดพร้อมกัน ทั้งน้ำคาวปลา แผลฝีเย็บหรือแผลผ่าตัด อาการปวดเกร็งท้องตอนให้นม และเต้านมคัด NHS ระบุว่าเลือดหลังคลอดจะออกต่อเนื่องไปหลายสัปดาห์ และแนะนำให้ใช้ผ้าอนามัยแทนผ้าอนามัยแบบสอดจนกว่าจะตรวจหลังคลอดครบ 6 สัปดาห์ ข้อมูลเรื่องน้ำคาวปลาเพิ่มเติมอยู่ที่ น้ำคาวปลาออกกี่วัน

เมื่อแม่ต้องใช้แรงไปกับการฟื้นตัวและให้นม งานอื่นในบ้านควรย้ายมาที่พ่อ ลองแบ่งงานแบบนี้

งาน	ใครทำ	หมายเหตุ
ให้นมจากเต้า	แม่	พ่อเตรียมน้ำ ของว่าง และหมอนรองให้ทุกครั้ง
อุ้มเรอ เปลี่ยนผ้าอ้อมหลังให้นม	พ่อ	แม่จะได้นอนต่อทันที
ล้างขวด ฆ่าเชื้ออุปกรณ์ปั๊มนม	พ่อ	ถ้ามีการปั๊มหรือใช้ขวด
อาหารและน้ำดื่มของแม่	พ่อ	วางน้ำไว้ข้างที่ให้นมเสมอ
ซักผ้า ทิ้งขยะ ทำความสะอาด	พ่อหรือญาติ	ลดให้เหลือแค่ที่จำเป็น
รับแขกและตอบข้อความญาติ	พ่อ	กำหนดเวลาเยี่ยมให้สั้น
อาบน้ำลูก	พ่อ	หลายบ้านให้เป็นเวลาของพ่อกับลูกโดยเฉพาะ

NHS แนะนำให้คู่ของแม่ช่วยเรื่องน้ำและของว่างระหว่างให้นม และถ้าใช้ขวดนม ให้ช่วยฆ่าเชื้อขวดและรับป้อนนมบางมื้อ เรื่องเหล่านี้ฟังดูเล็ก แต่ทำให้แม่ไม่ต้องลุกเองทุกครั้งตอนที่ยังเจ็บแผล

ถ้าแม่ผ่าคลอด

แม่ที่ผ่าคลอดต้องเลี่ยงการยกของหนักและการก้มตัวมากๆ ระยะหนึ่งตามคำแนะนำของแพทย์ที่ผ่าตัด ช่วงนี้พ่อควรรับงานที่ต้องยก เช่น ยกลูกจากที่นอนส่งให้แม่ ยกตะกร้าผ้า ถือของตอนไปตรวจตามนัด และช่วยประคองตอนลุกจากเตียงในวันแรกๆ ถ้าบ้านมีบันได ให้จัดของใช้ทั้งหมดของแม่และลูกไว้ชั้นเดียวกัน

กะกลางคืนที่ทั้งสองคนยังได้นอน

การนอนไม่ต่อเนื่องคือสิ่งที่ทำให้พ่อแม่ใหม่เหนื่อยที่สุด ไม่ใช่งานหนักชิ้นใดชิ้นหนึ่ง เป้าหมายจึงเป็นการทำให้แต่ละคนได้หลับยาวสักช่วง

สมมติว่าลูกกินนมแม่ล้วน และตื่นทุก 2 ถึง 3 ชั่วโมง วิธีที่ใช้ได้คือ

1. พ่อรับผิดชอบช่วงหัวค่ำจนถึงราวเที่ยงคืน แม่ให้นมรอบสุดท้ายก่อนนอนแล้วเข้านอนเลย ถ้าลูกตื่นในช่วงนี้ พ่ออุ้มไปให้แม่ให้นม แล้วรับกลับมาเรอ เปลี่ยนผ้าอ้อม และกล่อมต่อ
2. ช่วงดึกถึงเช้ามืด พ่อนอนยาว แม่ให้นมตามที่ลูกต้องการ
3. ช่วงเช้ามืด ถ้ามีนมแม่ที่ปั๊มเก็บไว้ พ่อป้อนจากขวดหนึ่งมื้อ เพื่อให้แม่ได้หลับต่อเนื่องอีกช่วง

แต่ละบ้านปรับเวลาได้ตามงานของพ่อ ประเด็นคือตกลงกันไว้ก่อน จะได้ไม่มีใครต้องตื่นพร้อมกันทุกครั้งแบบไม่จำเป็น

อาการทางร่างกายที่พ่อต้องจำได้

แม่บางคนไม่อยากรบกวนใคร หรือคิดว่าอาการที่เป็นอยู่คงเป็นเรื่องปกติหลังคลอด พ่อจึงควรรู้ว่าอาการไหนรอไม่ได้

นอกจากนี้ยังมีอาการที่ไม่ฉุกเฉินแต่ควรโทรถามโรงพยาบาลที่คลอด เช่น แผลบวมแดงมีหนอง น้ำคาวปลามีกลิ่นเหม็น ปัสสาวะแสบหรือกลั้นไม่ได้ หรือเต้านมแดงร้อนเป็นจุดร่วมกับไข้

อีกเรื่องที่พ่อควรรู้คือการคุมกำเนิด NHS ระบุว่าผู้หญิงอาจกลับมาตั้งครรภ์ได้ตั้งแต่ราว 3 สัปดาห์หลังคลอด แม้ยังให้นมและประจำเดือนยังไม่มา จึงควรเริ่มคุมกำเนิดตั้งแต่วันที่ 21 หลังคลอดถ้ามีเพศสัมพันธ์ เรื่องนี้ควรคุยกันทั้งสองคน และถามแพทย์ตอนตรวจหลังคลอดว่าวิธีไหนเหมาะกับคุณแม่ที่ให้นม

ดูใจแม่ และดูใจตัวเองด้วย

ช่วงไม่กี่วันหลังคลอด คุณแม่จำนวนมากร้องไห้ง่าย หงุดหงิด หรือกังวลไปหมด NHS เรียกอาการนี้ว่า baby blues ซึ่งมักหายไปภายในราวสองสัปดาห์ ถ้าอารมณ์เศร้ายังอยู่หรือแย่ลงหลังจากนั้น ให้นึกถึงภาวะซึมเศร้าหลังคลอด ซึ่งเริ่มได้ตั้งแต่ตอนตั้งครรภ์ไปจนถึงหนึ่งปีหลังคลอด

สิ่งที่พ่อสังเกตได้จากคนที่อยู่ด้วยทุกวัน เช่น

• ดูเศร้าหรือเฉยชาเกือบทั้งวัน ติดต่อกันหลายวัน
• นอนไม่หลับแม้ลูกหลับและมีคนช่วยดูแล
• พูดว่าตัวเองเป็นแม่ที่แย่ รู้สึกผิดบ่อย
• ไม่อยากอุ้ม ไม่อยากมองลูก หรือดูไม่ผูกพันกับลูก
• ถอนตัวจากคนรอบข้าง ไม่ตอบข้อความใคร
• พูดถึงการทำร้ายตัวเองหรือลูก

ข้อสุดท้ายเป็นเรื่องที่ต้องพาไปพบแพทย์ทันที ส่วนข้ออื่น NHS แนะนำให้ขอความช่วยเหลือแม้มีอาการแค่บางข้อ ไม่ต้องรอให้ครบ วิธีเริ่มคุยที่ไม่ทำให้แม่รู้สึกถูกตัดสิน คือพูดถึงสิ่งที่เห็น เช่น "ช่วงนี้เห็นนอนไม่ค่อยหลับ อยากไปคุยกับหมอด้วยกันไหม" แทนการบอกว่า "เป็นซึมเศร้าหรือเปล่า" อ่านอาการและทางรักษาเพิ่มได้ที่ ภาวะซึมเศร้าหลังคลอด

NHS ยังระบุว่าพ่อและคู่ของแม่ก็เกิดภาวะซึมเศร้าหลังคลอดได้เช่นกัน ถ้าพ่อเองนอนไม่หลับ หงุดหงิดตลอด หรือรู้สึกหมดแรงจนทำงานไม่ได้ ก็เป็นเหตุผลพอที่จะไปพบแพทย์ การดูแลตัวเองไม่ได้ทำให้ช่วยแม่ได้น้อยลง

อาหาร น้ำ และการพักของแม่

แม่ที่ให้นมจะหิวน้ำและหิวบ่อยกว่าปกติ งานง่ายที่สุดที่พ่อทำได้ทุกวันคือ ให้มีน้ำเปล่าและของว่างที่หยิบกินได้มือเดียววางอยู่ใกล้ที่ให้นมตลอดเวลา เช่น ผลไม้หั่น ขนมปังโฮลวีต ถั่ว หรือนม

มื้อหลักควรเป็นอาหารที่หลากหลาย มีโปรตีน ผัก และธัญพืช ไม่ต้องเป็นอาหารพิเศษราคาแพง ถ้าทำอาหารไม่ได้ การสั่งอาหารหรือให้ญาติช่วยทำล่วงหน้าแล้วแช่แข็งไว้ก็ใช้ได้ ไอเดียอาหารแม่หลังคลอดอ่านต่อได้ที่ อาหารแม่หลังคลอด

เรื่องการพัก พ่อช่วยได้ด้วยการกันเวลาให้แม่ได้อยู่คนเดียวสั้นๆ ทุกวัน เช่น อาบน้ำนานขึ้น 20 นาทีโดยไม่ต้องฟังเสียงลูก หรือนอนกลางวันหนึ่งช่วงขณะที่พ่อพาลูกออกไปนั่งอีกห้อง วิธีดูแลตัวเองของแม่ช่วงนี้มีอยู่ใน การดูแลตัวเองหลังคลอด

จัดการแขก ญาติ และคำแนะนำที่ไม่ได้ขอ

ช่วงหลังคลอดมักมีคนอยากมาเยี่ยม และหลายคนมาพร้อมคำแนะนำ บางเรื่องมีประโยชน์ บางเรื่องขัดกับที่แพทย์แนะนำ พ่อช่วยได้มากด้วยการเป็นคนกำหนดกติกาแทนแม่

• กำหนดวันและเวลาเยี่ยม และให้เยี่ยมสั้นๆ
• ขอให้คนที่ป่วย ไอ หรือเป็นหวัด เลื่อนการเยี่ยมไปก่อน
• ให้ทุกคนล้างมือก่อนอุ้มลูก
• ถ้ามีคำแนะนำที่ขัดกับแพทย์ เช่น ให้ลูกนอนคว่ำ หรือป้อนน้ำให้ทารกที่ยังไม่ถึง 6 เดือน พ่อเป็นคนตอบเองว่าบ้านเราทำตามที่หมอแนะนำ

แม่ที่เพิ่งคลอดไม่ควรต้องเป็นคนรับมือกับเรื่องเหล่านี้เอง

ตอนที่พ่อต้องกลับไปทำงาน

วันที่พ่อกลับไปทำงานมักเป็นวันที่แม่รู้สึกหนักที่สุด เตรียมไว้ล่วงหน้าแบบนี้จะช่วยได้

1. ทำอาหารหรือสั่งอาหารเตรียมไว้สำหรับมื้อกลางวันของแม่สองสามวันแรก
2. จัดของใช้ลูกให้อยู่ในระยะเอื้อมจากที่ให้นม
3. ตกลงเวลาโทรหรือส่งข้อความระหว่างวันแบบสั้นๆ
4. ให้แม่รู้ว่าถ้าเกิดอาการในรายการเตือนข้างบน ให้โทรหาพ่อและโรงพยาบาลทันที ไม่ต้องรอพ่อกลับบ้าน
5. รับกะกลางคืนช่วงหัวค่ำต่อ แม้จะต้องตื่นไปทำงานเช้า เพราะแม่ทำงานมาทั้งวันเหมือนกัน

เช็กลิสต์ของพ่อใน 6 สัปดาห์แรก

• แจ้งลาและส่งต่องานก่อนคลอด
• จดวันนัดตรวจแม่และลูกลงปฏิทินทั้งสองเครื่อง
• ฝึกเปลี่ยนผ้าอ้อม อาบน้ำ และอุ้มเรอ
• รับกะกลางคืนอย่างน้อยหนึ่งช่วงทุกคืน
• วางน้ำและของว่างไว้ข้างที่ให้นม
• จำรายการอาการฉุกเฉินของแม่ได้
• ถามแม่ทุกวันว่าวันนี้เป็นอย่างไร และฟังให้จบ
• คุยเรื่องคุมกำเนิดก่อนวันที่ 21 หลังคลอด
• ไปตรวจหลังคลอดกับแม่ถ้าไปได้

ไม่มีพ่อคนไหนทำได้ครบทุกข้อตั้งแต่สัปดาห์แรก และไม่จำเป็นต้องทำได้ครบ สิ่งที่แม่หลังคลอดต้องการมากที่สุดคือรู้ว่ามีคนรับงานไปจริง และมีคนสังเกตเวลาที่เธอไม่ไหว ถ้าพ่อไม่แน่ใจว่าอาการของแม่ช่วงไหนปกติหรือไม่ ให้โทรถามพยาบาลหอหลังคลอดหรือแพทย์ที่ดูแลการคลอดได้ตลอด