เครื่องดักยุงไฟฟ้าใช้ได้ผลไหม จับยุงกลางคืนได้ แต่ยุงลายกลางวันยังหลุด

เครื่องดักยุงไฟฟ้าจับยุงได้จริง แต่จับยุงชนิดที่ออกหากินกลางคืนเป็นหลัก และการจับได้ไม่เท่ากับป้องกันโรค ยุงลายที่เป็นตัวแพร่ไข้เลือดออกกัดตอนกลางวัน และอยู่ในบ้านมากกว่าที่คิด เครื่องดักจึงช่วยเรื่อง "ลดความรำคาญตอนกลางคืน" ได้ดีกว่า "กันไข้เลือดออก"

คำถามที่ต้องตอบก่อนซื้อ คือบ้านเรามีปัญหายุงชนิดไหน ตัวเลขจากงานวิจัยข้างล่างช่วยให้ตอบได้

ผลวิจัยจากกรุงเทพฯ ยุงชนิดไหนติดกับดักแสง UV

ทีมวิจัยที่มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ในกรุงเทพฯ ทดสอบกับดักแสงหกตัว (ฟลูออเรสเซนต์หนึ่ง UV-LED ห้า) ตั้งแต่ 18.00 ถึง 06.00 น. รวม 72 คืน ทั้งหน้าแล้งและหน้าฝน จับยุงได้ 6,929 ตัว ผลคือ

ชนิดยุง	จำนวน	สัดส่วน
ยุงรำคาญ Culex quinquefasciatus	5,121	73.9%
ยุงรำคาญ Culex gelidus	1,134	16.4%
ยุงลายสวน Aedes albopictus	219	3.2%
Aedes pocilius	137	2.0%
Armigeres subalbatus	97	1.4%
ยุงก้นปล่อง Anopheles vagus	70	1.0%

อ่านตารางนี้แล้วเห็นสามอย่าง

หนึ่ง กับดักแสงจับยุงรำคาญได้เป็นส่วนใหญ่ ยุงรำคาญชอบน้ำสกปรก เช่น ท่อระบายน้ำ คูน้ำ ส้วม และกัดตอนค่ำถึงดึก ตรงกับช่วงที่เรานั่งดูทีวีหรือนอน

สอง ยุงลายในตารางมีน้อย และตารางไม่มี Aedes aegypti ซึ่งเป็นยุงลายบ้านตัวหลักของไข้เลือดออก นี่ไม่ได้พิสูจน์ว่ากับดักจับ aegypti ไม่ได้ แต่แปลว่างานนี้ไม่ได้ให้หลักฐานว่าจับได้

สาม กับดักฟลูออเรสเซนต์จับได้ 2,582 ตัว ส่วน UV-LED แต่ละตัวจับได้ราว 800 ถึง 940 ตัว ผู้วิจัยสรุปว่า UV-LED ไม่มีรุ่นไหนที่ได้ผลเท่ากับตัวฟลูออเรสเซนต์ แม้ LED จะประหยัดไฟและทนกว่า ตัวเลขนี้จากสนามเดียวคือวิทยาเขตเดียวในปี 2563 ผู้วิจัยจึงบอกว่าต้องทดสอบในพื้นที่อื่นเพิ่ม

งานวิจัยนี้ใช้กับดักสำหรับสำรวจ กับดักในงานวิจัยถูกออกแบบมาเพื่อเก็บตัวอย่างยุง ไม่ได้วัดว่าคนในพื้นที่ถูกกัดน้อยลงหรือไม่ เครื่องดักยุงที่ขายในร้านยังไม่มีหลักฐานแบบนั้นรองรับในข้อมูลที่เราหาได้

ทำไมยุงลายถึงหลุดจากเครื่องดักไปได้

ยุงลายต่างจากยุงรำคาญ ชอบกัดตอนกลางวัน และชอบอยู่ในบ้าน งานวิจัยใน 240 หลังที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือพบว่า Aedes aegypti เกาะพักที่ระดับกลาง 0.75 ถึง 1.5 เมตรมากที่สุด รองลงมาคือระดับต่ำ 0 ถึง 0.75 เมตร ที่เหลือสูงกว่า 1.5 เมตรน้อยที่สุด และร้อยละ 96.6 ของยุงลายอยู่ในห้องนอนหรือห้องน้ำที่ความสูงกลางถึงต่ำ

ห้องนอนมีสัดส่วนยุงลายตัวเมียราวร้อยละ 35 ถึง 39 ห้องน้ำราวร้อยละ 30 ผู้วิจัยโยงเรื่องนี้กับพื้นที่ใกล้ผนังล่างซึ่งลมนิ่ง มืด และมีของแขวนหรือเฟอร์นิเจอร์ให้ซ่อน ในบ้านชนบทพบยุงเกาะผ้าที่แขวนที่ระดับกลางมากที่สุด

ข้อเท็จจริงเหล่านี้บอกว่ายุงลายไม่ได้บินวนรอบหลอดไฟกลางห้อง มันซ่อนใต้โต๊ะ หลังตู้ ในเสื้อผ้าที่แขวน พอหิวก็ออกมากัดข้อเท้าหรือแขนที่อยู่ใกล้ แสงม่วงตรงกลางห้องดึงยุงที่บินตามแสงได้ แต่ไม่ดึงยุงที่นั่งพักอยู่หลังกองผ้า

ถ้ายุงลายคือปัญหาของบ้านคุณ เครื่องดักไฟฟ้าชนิดล่อด้วยแสงจึงเป็นตัวเลือกที่อ่อนที่สุด งานที่ได้ผลคือการกำจัดแหล่งเพาะพันธุ์ตามหลักของกรมควบคุมโรค สำรวจและกำจัดแหล่งน้ำขังรอบบ้านทุก 7 วัน ซึ่งครอบคลุมยางรถเก่า จานรองกระถาง ภาชนะที่ไม่ได้ใช้ และถังขยะที่ไม่มีฝา ดูรายละเอียดทั้งบ้านได้ในการกำจัดแมลงในบ้านแยกตามชนิด

เครื่องแบบไหนเป็นแบบไหน

คำว่าเครื่องดักยุงรวมของสามหลักการเข้าด้วยกัน ซึ่งผลต่างกันมาก

ชนิด	หลักการ	จับยุงอะไรได้	ข้อจำกัด
เครื่องดักแสง UV แล้วดูดลมลงถาด หรือใช้แผ่นกาว	ใช้แสงม่วงล่อ ดูดหรือเกาะติดกาว	ยุงรำคาญและแมลงที่ตามแสงบางชนิด	ยุงลายเกาะพักที่มืดไม่ตามแสงเท่าไร ต้องเปลี่ยนแผ่นกาว
เครื่องช็อตไฟแบบกริด (bug zapper)	ล่อด้วยแสงแล้วช็อตด้วยไฟฟ้า	แมลงกลางคืนหลายชนิด ยุงน้อยมาก	UF ระบุว่ายุงสนใจคาร์บอนไดออกไซด์จากคนมากกว่าแสง
กับดักไข่ยุง (ovitrap)	ใช้น้ำล่อให้ตัวเมียมาวางไข่ แล้วดักด้วยกาวหรือสารกำจัดลูกน้ำ	ยุงลายตัวเมียที่ท้องมาแล้ว	ต้องดูแลบ่อย ต้องมีหลายจุด

กับดักชนิดสุดท้ายมีหลักฐานต่างออกไป ในปวยร์โตริโก ทีมของ CDC ใช้กับดักไข่ชนิดกาว (CDC Autocidal Gravid Ovitrap) ในย่านที่อยู่อาศัยเป็นเวลาหนึ่งปี จำนวนยุงลายตัวเมียที่จับได้ลดลงร้อยละ 53 ถึง 70 เทียบกับพื้นที่อ้างอิง และบ้านที่มีกับดักสามถึงสี่ตัวต่อหลังป้องกันการระบาดของ Aedes aegypti ได้ในร้อยละ 81 ของบ้านเหล่านั้น ผู้วิจัยระบุว่าใช้ควบคู่กับการลดแหล่งเพาะพันธุ์และการพ่นสารได้

ข้อควรจำคือ นี่เป็นระบบที่ทำเป็นโครงการทั้งย่าน ต้องมีหลายตัวต่อหลัง และมีคนดูแลต่อเนื่อง เครื่องดักไฟฟ้าตัวเดียวกลางห้องรับแขกไม่ใช่สิ่งเดียวกัน

เครื่องช็อตยุงกริดไฟ ทำไมไม่ควรเสียเงิน

เครื่องช็อตไฟที่แขวนในสวนมีเสียงเปรี๊ยะและแสงสีม่วง ดูเหมือนทำงานหนัก แต่จากการทดสอบของมหาวิทยาลัยฟลอริดา (UF/IFAS) ในปี 1997 เครื่องหนึ่งฆ่าแมลงราว 10,000 ตัวข้ามคืน มีเพียง 8 ตัวเป็นยุง ที่เหลือส่วนใหญ่เป็นแมลงที่ไม่ใช่ศัตรู ศาสตราจารย์ Jonathan Day อธิบายว่ายุงตอบสนองต่อคาร์บอนไดออกไซด์ที่คนและสัตว์หายใจออกมากกว่าแสง พอได้กลิ่นก็เดินหาต้นทางโดยไม่สนแสง

งานนี้เป็นข้อมูลปี 1997 ในสหรัฐฯ และสภาพบ้านไทยต่างกัน แต่หลักเรื่องยุงตามคาร์บอนไดออกไซด์ยังใช้ได้กับยุงทั่วไป ถ้าเครื่องที่คุณดูมีกริดไฟแรงสูงและโฆษณาว่าจับยุง ให้คิดเรื่องความปลอดภัยของเด็กด้วย

วางเครื่องตรงไหนให้ได้ประโยชน์สูงสุด

ถ้าตัดสินใจใช้ ให้วางตามพฤติกรรมของยุง ไม่ใช่ตามความสวยของห้อง

1. ห้องนอน วางที่พื้นหรือโต๊ะเตี้ยใกล้มุมที่มีผ้าแขวน ห่างเตียง 2 ถึง 3 เมตร
2. ห้องน้ำ วางในห้องน้ำที่แห้งและห่างน้ำ ยุงลายเกาะพักในห้องน้ำมาก แต่เครื่องไฟฟ้าห้ามโดนน้ำ ใช้เฉพาะรุ่นที่มีคำแนะนำว่าใช้ได้ในพื้นที่ชื้น
3. ปิดไฟสว่างอื่นๆ ตอนเปิดเครื่อง แสงม่วงจะเด่นขึ้น ถ้ามีหลอดไฟสว่างๆ ใกล้กัน ยุงอาจเลือกไปตามหลอดนั้น
4. กำจัดผ้าแขวนและกองเสื้อผ้าสกปรกในห้อง ลดที่ซ่อน ดูไอเดียตกแต่งห้องนอน เรื่องการจัดห้องให้โล่งไม่เป็นมุมอับ
5. เปิดเครื่องตั้งแต่ช่วงเย็นก่อนยุงเริ่มเข้าบ้าน ไม่ต้องรอให้ถูกกัดก่อน
6. เปลี่ยนแผ่นกาวหรือเทถาดตามคู่มือ อย่าให้เต็ม

ถ้าห้องมีพัดลมเปิดเป่าอยู่ ลมแรงทำให้ยุงบินไม่ถนัด และพัดไอคาร์บอนไดออกไซด์ของเราให้กระจาย ยุงหาตัวได้ยากขึ้น การเลือกพัดลมที่เหมาะกับห้องอ่านได้ในเลือกพัดลมไฟฟ้า

ค่าไฟและค่าใช้จ่ายต่อเดือน

เครื่องดักยุงส่วนมากกินไฟไม่มาก ตัวเลขข้างล่างเป็นตัวอย่างคำนวณ ให้แทนด้วยวัตต์ที่ระบุบนเครื่องของคุณ วิธีคิดเหมือนกับค่าไฟเครื่องฟอกอากาศ

กำลังไฟสมมติ	เปิดต่อวัน	หน่วยต่อเดือน	ค่าไฟต่อเดือน (4 บาท/หน่วย)
5 วัตต์	10 ชั่วโมง	1.5	ราว 6 บาท
10 วัตต์	12 ชั่วโมง	3.6	ราว 14 บาท
15 วัตต์	24 ชั่วโมง	10.8	ราว 43 บาท

ค่าไฟไม่ใช่ปัญหา ต้นทุนที่ถูกมองข้ามคือแผ่นกาว หลอด UV ที่เสื่อมแสง และเวลาทำความสะอาดถาด ถ้าไม่เปลี่ยนตามกำหนด ประสิทธิภาพลดลงทั้งที่เครื่องยังสว่าง ราคาเครื่องและอะไหล่ต่างกันมากตามรุ่นและร้าน

ทดลองเองสองสัปดาห์ก่อนตัดสินว่าเครื่องคุ้มไหม

ไม่มีใครรู้ผลดีกว่าห้องของเราเอง วิธีนี้ใช้ได้กับเครื่องทุกรุ่น และไม่ต้องมีอุปกรณ์พิเศษ

1. สองสัปดาห์แรก ยังไม่เปิดเครื่อง จดทุกเช้าว่าถูกยุงกัดกี่จุด ตอนไหน (เช้ามืด เย็น หรือกลางคืน) และห้องไหน
2. ในช่วงนั้นห้ามเปลี่ยนอย่างอื่น ทั้งยากันยุง มุ้ง หรือการเปิดหน้าต่าง
3. สองสัปดาห์ถัดมา เปิดเครื่องตามตำแหน่งที่แนะนำข้างบน จดแบบเดิม
4. ดูถาดหรือแผ่นกาวว่าติดยุงอะไรบ้าง ยุงตัวเล็กลายขาวดำที่ขามักเป็นยุงลาย ตัวสีน้ำตาลธรรมดาที่บินช้ากว่าส่วนมากเป็นยุงรำคาญ ถ้าแผ่นกาวมีแต่แมลงเม่าและแมลงปีกแข็ง แสดงว่าเครื่องล่อแมลงผิดชนิด
5. ถ้าจุดที่ถูกกัดลดลงไม่ถึงครึ่ง และเวลาที่ถูกกัดเป็นช่วงกลางวันหรือเช้ามืด ให้กลับไปตรวจแหล่งน้ำขังและมุ้งลวดก่อน

วิธีนี้ไม่ใช่การทดลองทางวิทยาศาสตร์ แต่ช่วยกันการซื้อเครื่องที่สองหรือสามเพราะคิดว่าเครื่องแรกยังไม่พอ

ดูอะไรที่ฉลากและตัวเครื่องก่อนจ่ายเงิน

• กำลังไฟและมีเครื่องหมาย มอก. หรือไม่ ตรวจเลขได้ที่เว็บไซต์ สมอ. ถ้าสินค้าไม่มีเลขให้ตรวจ ให้ถามผู้ขาย
• กลไกเป็นแบบกาว ดูดลมลงถาด หรือกริดไฟฟ้า แบบกริดไฟมีความเสี่ยงต่อมือเด็กและควรวางสูง
• ฝาถาดหรือตะแกรงเปิดล้างได้ง่ายหรือไม่ เครื่องที่ล้างยากมักไม่ถูกล้างจนเต็มและเสียประสิทธิภาพ
• แผ่นกาวหรืออะไหล่ยังหาซื้อได้หรือไม่ เครื่องที่ใช้อะไหล่เฉพาะรุ่นอาจเลิกขายเร็ว
• ระดับเสียงเมื่อมีพัดลมดูดลม ถ้าใช้ในห้องนอน ให้ลองเปิดตอนเงียบก่อนตัดสินใจ

ใครควรซื้อ ใครควรข้าม

ลักษณะบ้าน	คำแนะนำ
บ้านใกล้คูน้ำ ท่อระบายน้ำ ตอนค่ำมียุงรำคาญเยอะ	เครื่องดักแสงช่วยได้ ใช้ร่วมกับมุ้งลวด
บ้านที่เคยมีคนเป็นไข้เลือดออก หรือมีเด็กเล็ก	ข้ามเครื่องดักไปก่อน เน้นกำจัดแหล่งน้ำขัง มุ้ง ยากันยุงที่ปลอดภัย
ห้องนอนที่มียุงเข้ามากัดช่วงเช้ามืดและเย็น	ลองตรวจมุ้งลวดและช่องว่าง เพราะน่าจะเป็นยุงลายที่ไม่ตามแสง
บ้านมีเด็กเล็กหรือสัตว์เลี้ยงที่ซุกซน	เครื่องไร้กริดไฟแรงสูง วางพ้นมือ
ต้องการกำจัดยุงในสวนกลางแจ้งทั้งหมด	เครื่องดักไฟฟ้าตัวเดียวช่วยน้อยมาก เริ่มจากลดน้ำขัง

สิ่งที่ลดยุงได้แน่คือคว่ำภาชนะน้ำขังทุก 7 วัน เปลี่ยนน้ำแจกัน ใส่ทรายในจานรองกระถาง ปิดฝาถังน้ำ และติดมุ้งลวดให้ไม่มีรู ถ้าพบไข้สูงลอยหลายวัน ปวดเมื่อยตามตัว ให้พบแพทย์ อย่าซื้อยาลดไข้กลุ่มเอ็นเซดส์กินเอง และโทรสอบถามสายด่วนกรมควบคุมโรค 1422 ได้