นมสำหรับเด็ก 1 ขวบขึ้นไป เลือกแบบไหน และควรดื่มวันละเท่าไร

พอลูกครบขวบ ชั้นนมในซูเปอร์มาร์เก็ตก็กลายเป็นคำถามใหญ่ นมกล่องจืด นมผงสูตร 3 นมเด็กโตที่โฆษณาว่าเสริมสมอง นมถั่วเหลือง นมโอ๊ต แต่ละอย่างราคาต่างกันหลายเท่า

คำตอบสั้นจากสถาบันกุมารแพทย์อเมริกัน (AAP) คือ เด็กสุขภาพดีวัย 1 ถึง 2 ปี ดื่มนมวัวรสจืดไขมันเต็มราววันละ 2 ถ้วย ร่วมกับอาหารหลักที่หลากหลาย ก็เพียงพอแล้ว ส่วนเหตุผล วิธีเลือก และกรณีที่ต้องต่างออกไป อยู่ในหัวข้อถัดไปค่ะ

ทำไมหลังขวบแรกบทบาทของนมเปลี่ยน

ในขวบปีแรก นมแม่หรือนมผงเป็นอาหารหลัก หลังจากนั้นอาหารสามมื้อเป็นตัวหลักแทน นมเป็นแค่ส่วนหนึ่งของอาหารที่ช่วยเติมแคลเซียมและโปรตีน

AAP เตือนว่าเด็กที่ดื่มนมมากเกินไปหลัง 1 ขวบ จะอิ่มจนกินอาหารอื่นได้น้อย และเสี่ยงหลายเรื่อง

• โลหิตจางจากขาดธาตุเหล็ก เพราะนมวัวมีธาตุเหล็กน้อย และเด็กกินเนื้อสัตว์ได้น้อยลง
• เลือกกิน ไม่ยอมกินข้าวเพราะอิ่มนม
• ฟันผุ โดยเฉพาะเด็กที่ดื่มนมจากขวดก่อนนอน
• น้ำหนักเกิน

AAP ให้เพดานไว้ว่า หลังอายุ 1 ขวบ ไม่ควรดื่มนมเกิน 16 ถึง 24 ออนซ์ หรือราว 470 ถึง 710 มล. ต่อวัน

ดื่มวันละเท่าไรตามอายุ

อายุ	นมที่แนะนำ	ปริมาณต่อวัน	น้ำเปล่า
12 ถึง 24 เดือน	นมวัวจืดไขมันเต็ม	ราว 2 ถ้วย (16 ออนซ์ หรือราว 470 มล.)	1 ถึง 4 ถ้วย
2 ถึง 5 ปี	นมจืดพร่องมันเนยหรือขาดมันเนย	2 ถึง 3 ถ้วย (16 ถึง 24 ออนซ์ หรือราว 470 ถึง 710 มล.)	1 ถึง 5 ถ้วย

ตัวเลขข้างบนมาจาก AAP ถ้วยในที่นี้คือถ้วยตวงแบบอเมริกันราว 240 มล.

แปลงเป็นนมกล่องที่ขายในไทย: นมกล่องเล็กส่วนใหญ่บรรจุ 180 หรือ 200 มล. ดูได้ที่ข้างกล่อง ลูกวัย 1 ถึง 2 ขวบที่ดื่มวันละ 2 กล่องขนาด 200 มล. จะได้ 400 มล. ใกล้เป้า ถ้าดื่ม 4 กล่องจะได้ 800 มล. ซึ่งเกินเพดานที่ AAP แนะนำแล้ว

สำหรับเด็กเล็กในศูนย์พัฒนาเด็กเล็กของไทย ตำรับอาหารของกรมอนามัยรวมนมจืด 200 มล. ไว้ในมื้อกลางวันหรือของว่างของแต่ละวัน ถ้าลูกได้นมที่ศูนย์แล้ว นมที่บ้านก็ลดลงตามนั้น

เทียบนมแต่ละแบบบนชั้นวาง

ชนิด	ข้อดี	ข้อควรรู้	เหมาะกับใคร
นมวัวจืด UHT	เก็บอุณหภูมิห้องจนกว่าจะเปิด พกง่าย	เลือกรสจืด ดูคำว่าจืดบนกล่อง	เด็กทั่วไปหลัง 1 ขวบ
นมวัวจืดพาสเจอร์ไรซ์	รสชาติใกล้นมสด	ต้องแช่เย็นตลอด อายุสั้น	บ้านที่มีตู้เย็นและซื้อบ่อย
นมผงสำหรับเด็กเล็ก (สูตร 3 หรือนมเด็กโต)	สะดวกสำหรับบ้านที่ชงนมผงอยู่แล้ว	AAP ระบุว่าไม่จำเป็น ราคาสูงกว่า มักเติมน้ำตาล	ไม่จำเป็นสำหรับเด็กสุขภาพดี
นมถั่วเหลืองเสริมแคลเซียม	สารอาหารใกล้นมวัวที่สุดในกลุ่มนมพืช	เลือกแบบไม่หวาน ดูว่าเสริมแคลเซียม	เด็กที่เลี่ยงนมวัวตามคำแนะนำแพทย์
นมพืชอื่น เช่น อัลมอนด์ โอ๊ต ข้าว	หาซื้อง่าย	โปรตีนและสารอาหารไม่เทียบเท่านมวัว	ไม่ใช้แทนนมหลักโดยไม่ปรึกษาแพทย์
นมปรุงแต่งรส นมเปรี้ยว	เด็กชอบ	มีน้ำตาลเพิ่ม AAP แนะนำให้เลี่ยง	ไม่แนะนำเป็นประจำ

เรื่องนมผงสูตร 3 และนมเด็กโตโดยละเอียด รวมถึงตัวเลขบนกระป๋อง อ่านต่อได้ที่ นมผงสูตร 1 2 3 ต่างกันยังไง

อ่านฉลากก่อนหยิบใส่ตะกร้า

ข้างกล่องนมมีข้อมูลสามจุดที่ควรดู

1. ชื่อผลิตภัณฑ์ คำว่า "นมโคแท้ 100% รสจืด" ต่างจาก "นมปรุงแต่ง" หรือ "ผลิตภัณฑ์นม" ที่มักมีส่วนผสมอื่น
2. ส่วนประกอบ ถ้ามีน้ำตาล น้ำเชื่อม ฟรุกโตส หรือมอลโทเดกซ์ทรินในรายการ แปลว่ามีการเติมคาร์โบไฮเดรตหรือความหวาน
3. ตารางโภชนาการ ดูช่องน้ำตาลต่อหนึ่งหน่วยบริโภค นมจืดมีน้ำตาลแลคโตสตามธรรมชาติอยู่แล้ว ใช้ตัวเลขของนมจืดเป็นฐาน แล้วเทียบกับนมรสอื่นในยี่ห้อเดียวกัน ส่วนต่างคือน้ำตาลที่เติมเข้าไป

ตัวอย่างการเทียบ: ถ้านมจืดของยี่ห้อหนึ่งมีน้ำตาล 9 กรัมต่อกล่อง และรสหวานของยี่ห้อเดียวกันมี 17 กรัม ส่วนต่าง 8 กรัม คือน้ำตาลที่เติมเพิ่ม เท่ากับราว 2 ช้อนชาต่อกล่อง (น้ำตาล 4 กรัมราว 1 ช้อนชา) ตัวเลขตัวอย่างนี้ใช้เพื่อสาธิตวิธีคิด ให้ดูตัวเลขจริงจากกล่องที่ซื้อ

เทียบค่าใช้จ่ายแบบบาทต่อวัน

ราคาบนป้ายของนมกล่องกับนมผงเทียบกันตรง ๆ ไม่ได้ เพราะหน่วยต่างกัน วิธีที่ยุติธรรมกว่าคือคิดเป็นบาทต่อวัน จากปริมาณที่ลูกดื่มจริง

สูตรคิด:

1. นมกล่อง: ราคาต่อแพ็กหารจำนวนกล่อง ได้ราคาต่อกล่อง แล้วคูณจำนวนกล่องที่ลูกดื่มต่อวัน
2. นมผง: ดูบนกระป๋องว่าหนึ่งกระป๋องชงได้กี่มล. หรือกี่ช้อนต่อปริมาณน้ำเท่าไร คำนวณว่ากระป๋องหนึ่งใช้ได้กี่วันที่ปริมาณนมของลูก แล้วเอาราคากระป๋องหารจำนวนวัน
3. คูณ 30 เพื่อดูเป็นค่าใช้จ่ายต่อเดือน

ตัวอย่างวิธีคิด (ตัวเลขสมมุติ ให้แทนด้วยราคาที่ร้านใกล้บ้าน): ถ้านมกล่องจืดแพ็ก 4 กล่องราคา X บาท ลูกดื่มวันละ 2 กล่อง ค่านมต่อวันคือ X หาร 2 ถ้านมผงหนึ่งกระป๋องราคา Y บาท ใช้ได้ 10 วันที่ปริมาณเดียวกัน ค่าต่อวันคือ Y หาร 10 ลองคิดเทียบกันสักครั้ง หลายบ้านพบว่าส่วนต่างต่อเดือนมากกว่าที่คาด

เงินที่ประหยัดได้จากการไม่ซื้อนมที่ไม่จำเป็น นำไปใช้กับเนื้อสัตว์ ปลา ไข่ และผลไม้ ซึ่งเป็นแหล่งธาตุเหล็กและสารอาหารที่เด็กวัยนี้มักขาด ภาพรวมค่าใช้จ่ายของลูกในแต่ละเดือนดูเพิ่มได้ที่ ค่าใช้จ่ายเลี้ยงลูกต่อเดือน

ข้อความบนกล่องที่ชวนให้จ่ายแพงขึ้น

นมสำหรับเด็กเล็กหลายยี่ห้อชูส่วนผสมพิเศษบนหน้ากล่อง เช่น สารอาหารเสริมสมอง จุลินทรีย์ หรือวิตามินหลายชนิด ข้อความเหล่านี้ไม่ได้ผิด แต่สิ่งที่ AAP ชี้คือ เด็กที่กินอาหารหลากหลายครบหมู่ได้สารอาหารเหล่านี้จากอาหารอยู่แล้ว นมพิเศษจึงไม่ได้เพิ่มประโยชน์ที่ชัดเจนสำหรับเด็กสุขภาพดี

คำถามที่ช่วยตัดสินใจหน้าชั้นวาง:

• ลูกกินอาหารครบหมู่ได้ไหม ถ้าได้ นมจืดธรรมดาก็พอ
• แพทย์เคยบอกว่าลูกขาดสารอาหารเฉพาะอย่างหรือไม่ ถ้าเคย ทางแก้ควรมาจากแพทย์ ไม่ใช่จากหน้ากล่อง
• นมนี้มีน้ำตาลหรือสารให้ความหวานเพิ่มหรือเปล่า ดูจากส่วนประกอบ

ลูกไม่ชอบนมเลย ได้แคลเซียมจากไหน

เด็กบางคนไม่ยอมดื่มนมไม่ว่าจะลองกี่แบบ ไม่ต้องบังคับ เพราะแคลเซียมมาจากอาหารอื่นได้

• โยเกิร์ตรสธรรมชาติ ไม่เติมน้ำตาล
• ชีส หั่นชิ้นเล็กหรือขูดใส่ไข่เจียว
• เต้าหู้แข็ง ใส่ในแกงจืดหรือผัด
• ปลาเล็กปลาน้อยที่กินได้ทั้งกระดูก บดหรือสับให้ละเอียดสำหรับเด็กเล็ก
• ผักใบเขียว เช่น คะน้า ผักกาดเขียว สับละเอียดผสมในข้าวต้ม

ถ้าลูกได้อาหารกลุ่มนี้น้อยด้วย ให้ปรึกษาแพทย์เรื่องปริมาณแคลเซียมที่ลูกได้ต่อวัน

เก็บนมอย่างไรให้ปลอดภัย

• นม UHT ที่ยังไม่เปิด เก็บที่อุณหภูมิห้อง ไม่โดนแดด ดูวันหมดอายุบนกล่อง
• เปิดแล้วต้องแช่เย็น และใช้ให้หมดภายในเวลาที่ระบุบนกล่อง
• นมพาสเจอร์ไรซ์ต้องอยู่ในตู้เย็นตลอด ตั้งแต่ซื้อจนดื่ม
• นมที่ลูกดื่มเหลือในแก้วและวางไว้นอกตู้เย็นนาน ให้เททิ้ง ไม่เก็บไว้ให้ดื่มต่อ
• กล่องบวม มีกลิ่นเปรี้ยว หรือเนื้อนมเป็นก้อน ไม่ควรให้ลูกดื่ม

เปลี่ยนจากนมผงหรือนมแม่เป็นนมวัว

ไม่ต้องเปลี่ยนในวันเดียว หลายบ้านใช้วิธีค่อยเป็นค่อยไปภายในหนึ่งถึงสองสัปดาห์

วัน	สัดส่วนในแต่ละมื้อนม
1 ถึง 3	นมผงเดิม 3 ส่วน ผสมนมวัว 1 ส่วน
4 ถึง 6	นมผงเดิมกับนมวัวอย่างละครึ่ง
7 ถึง 9	นมผงเดิม 1 ส่วน นมวัว 3 ส่วน
10 เป็นต้นไป	นมวัวทั้งหมด

ข้อควรรู้ระหว่างเปลี่ยน:

• ชงนมผงตามสัดส่วนน้ำบนกระป๋องก่อน แล้วค่อยผสมกับนมวัว อย่าใช้นมวัวแทนน้ำในการชงนมผง
• ลูกบางคนรับนมวัวเย็นจากตู้เย็นได้ทันที บางคนชอบอุ่นเล็กน้อยในช่วงแรก
• สังเกตอุจจาระ ผื่น และอาการท้องอืดในช่วงแรก ถ้ามีอาการรุนแรง หยุดและปรึกษาแพทย์

เด็กที่เคยมีประวัติแพ้โปรตีนนมวัวตอนเล็ก ต้องให้แพทย์ประเมินก่อนเริ่มนมวัว ดูรายละเอียดได้ที่ นมผงแพ้โปรตีนนมวัว

เปลี่ยนขวดเป็นแก้วไปพร้อมกัน

AAP แนะนำให้ใช้แก้วแทนขวดหลัง 1 ขวบ และไม่ให้ขวดนมก่อนนอน เพราะการดูดนมจากขวดระหว่างหลับทำให้นมค้างบนฟันนานและทำให้ดื่มเกินโดยไม่รู้ตัว

ช่วงเปลี่ยนนมเป็นจังหวะที่ดี เพราะลูกต้องปรับรสชาติอยู่แล้ว ให้นมวัวในแก้วตั้งแต่แรก โดยไม่ผูกนมวัวกับขวด ขั้นตอนเลิกขวดทีละมื้อดูได้ที่ ลูกติดขวด

ลูกติดนม ไม่ยอมกินข้าว

ถ้าลูกดื่มนมวันละหลายขวดและกินข้าวได้ไม่กี่คำ AAP แนะนำให้ลดนมภายในราวหนึ่งสัปดาห์ ไม่ต้องหักดิบ

1. ให้นมเฉพาะในมื้ออาหาร หลังจากลูกกินอาหารแล้ว ไม่ให้ก่อน
2. ไม่ใช้นมเป็นของว่างระหว่างมื้อ เปลี่ยนเป็นผลไม้หรืออาหารว่าง
3. งดขวดนมก่อนนอน
4. ให้น้ำเปล่าเมื่อลูกกระหายระหว่างวัน

น้ำผลไม้และเครื่องดื่มอื่น

AAP แนะนำว่าไม่ควรให้น้ำผลไม้ก่อน 1 ขวบ ช่วง 2 ถึง 3 ปีไม่เกิน 4 ออนซ์ (ราว 120 มล.) ต่อวัน และ 4 ถึง 5 ปีไม่เกิน 4 ถึง 6 ออนซ์ (ราว 120 ถึง 180 มล.) ส่วนเครื่องดื่มหลักของเด็กควรเป็นนมจืดกับน้ำเปล่าเท่านั้น

ผลไม้สดหั่นชิ้นดีกว่าน้ำผลไม้เสมอ เพราะได้ใยอาหารและอิ่มนานกว่า

เมื่อไรควรถามแพทย์ก่อนเลือกนม

นมที่ดีที่สุดสำหรับเด็กหนึ่งขวบขึ้นไปส่วนใหญ่ จึงไม่ได้อยู่บนชั้นที่ราคาแพงที่สุด นมวัวจืดในปริมาณพอดี แก้วแทนขวด และอาหารสามมื้อที่หลากหลาย ทำหน้าที่ได้ครบ ถ้ามีข้อใดในกล่องเตือนด้านบน ให้นำกล่องนมที่ลูกดื่มอยู่และปริมาณต่อวันไปคุยกับแพทย์ในนัดตรวจครั้งถัดไปค่ะ