สรุปสั้นๆ
- กรมควบคุมโรคระบุว่าการบาดเจ็บเป็นสาเหตุการเสียชีวิตอันดับ 1 ของเด็กอายุต่ำกว่า 15 ปี และป้องกันได้ด้วยการจัดสภาพแวดล้อมและเฝ้าดูแลเด็ก
- ตก: ติดประตูกั้นบันไดทั้งด้านบนและด้านล่าง เปิดหน้าต่างจากด้านบน และไม่วางเก้าอี้หรือโซฟาไว้ใกล้หน้าต่าง
- ลวกและไฟ: หันด้ามหม้อเข้าด้านใน ใช้เตาด้านหลัง ตรวจน้ำอาบก่อนทุกครั้ง และเก็บไม้ขีดไฟกับไฟแช็กให้พ้นมือ
- ยา สารเคมี และของชิ้นเล็ก เช่น ถ่านกระดุม ต้องเก็บให้พ้นมือ ไม่ใส่สารเคมีในขวดน้ำหรือภาชนะอาหาร
- เฟอร์นิเจอร์และทีวีควรยึดติดผนัง และถ้าล้มทับเด็ก ให้พาไปพบแพทย์แม้ลูกดูปกติ
บ้านที่ปลอดภัยสำหรับเด็กเล็กเริ่มจากการไล่ดูทีละห้องว่าลูกเอื้อมถึงอะไร ปีนอะไรได้ และหยิบอะไรเข้าปากได้ แล้วแก้จุดเสี่ยงเหล่านั้น ไม่ว่าจะเป็นการกั้นบันได ยึดตู้กับผนัง เก็บยาและสารเคมีในที่สูงหรือล็อกไว้ และหันด้ามหม้อเข้าด้านใน หลักที่ทุกแหล่งตรงกันคือจัดบ้านให้ปลอดภัยควบคู่กับการเฝ้าดูลูก ไม่ใช่อย่างใดอย่างหนึ่ง
กองป้องกันการบาดเจ็บ กรมควบคุมโรค ระบุว่าการบาดเจ็บเป็นสาเหตุการเสียชีวิตอันดับ 1 ของเด็กอายุต่ำกว่า 15 ปี ประเทศไทยมีเด็กเสียชีวิตจากการบาดเจ็บเฉลี่ยมากกว่า 2,000 คนต่อปี และบาดเจ็บรุนแรงราว 21,000 คนต่อปี แผ่นข้อมูลเดียวกันบอกว่าการบาดเจ็บป้องกันได้ โดยจัดสภาพแวดล้อมรอบตัวเด็กให้ปลอดภัย เฝ้าดูแล และสอนเด็กให้รู้จักจุดอันตราย บทความนี้รวบรวมวิธีที่ทำได้จริงจากแผ่นข้อมูลนั้น และจากคำแนะนำของ American Academy of Pediatrics (AAP) กับ UNICEF
เริ่มจากมุมมองของลูก
HealthyChildren แนะนำให้ย่อตัวลงไปอยู่ระดับสายตาลูก แล้วมองหาของชิ้นเล็กบนพื้นที่ลูกอาจหยิบเข้าปากได้ จากนั้นไล่ดูทีละจุดตามตารางด้านล่าง
| ห้องหรือจุด | ความเสี่ยงหลัก | สิ่งที่ทำได้ |
|---|---|---|
| บันได ประตู | ตกบันได | ติดประตูกั้นทั้งบนและล่างเมื่อลูกเริ่มคลานและเดิน ยึดกับโครงผนัง เลี่ยงแบบพับขยาย |
| หน้าต่าง | ตกจากที่สูง | เปิดจากด้านบน ใช้ตัวกั้นหน้าต่าง ไม่วางเก้าอี้หรือโซฟาใกล้หน้าต่าง |
| ครัว | ลวก ไฟ ของมีคม | หันด้ามหม้อเข้าด้านใน ปิดเตาให้สนิท เก็บไม้ขีดพ้นมือ |
| ห้องน้ำ | น้ำร้อน จมน้ำ | ตรวจน้ำก่อนอาบ ไม่ทิ้งลูกไว้ลำพังแม้ชั่วครู่ |
| ห้องนอน ห้องนั่งเล่น | เฟอร์นิเจอร์และทีวีล้ม | ยึดตู้ ชั้นวางและทีวีกับผนัง |
| ทุกห้อง | กลืนของชิ้นเล็ก ยาและสารเคมี | เก็บถ่านกระดุม ยา สารเคมีให้พ้นมือหรือล็อกตู้ |

กันตก บันได หน้าต่าง และที่สูง
AAP ให้รายละเอียดดังนี้
- ติดประตูกั้นที่ด้านบนและด้านล่างของบันได เมื่อลูกเริ่มเรียนรู้การคลานและเดิน
- เลี่ยงประตูกั้นแบบพับขยาย เพราะอาจหนีบแขนหรือคอลูก และยึดประตูกับโครงผนังให้แน่น
- เปิดหน้าต่างจากด้านบนถ้าทำได้ ถ้าต้องเปิดจากด้านล่าง ให้ติดตัวกั้นหน้าต่างที่ผู้ใหญ่หรือเด็กโตเท่านั้นเปิดได้ เพราะมุ้งลวดไม่แข็งแรงพอจะกันการตก
- ไม่วางเก้าอี้ โซฟา หรือโต๊ะเตี้ยไว้หน้าหน้าต่าง เพราะลูกปีนขึ้นไปได้
UNICEF เพิ่มข้อควรระวังอีกสองข้อ คืออย่าทิ้งทารกไว้ลำพังบนโต๊ะเปลี่ยนผ้าอ้อม เตียง หรือโซฟา และเก็บพื้นให้โล่งเพื่อลดการสะดุดล้ม หากลูกกำลังเข้าสู่ช่วงคลาน ดูพัฒนาการและวิธีจัดพื้นที่เพิ่มได้ที่ ทารกคลานตอนกี่เดือน
กันลวกและไฟ
ครัวเป็นห้องที่ลูกเอื้อมถึงของร้อนได้ในชั่วอึดใจ HealthyChildren เสนอข้อปฏิบัติ 10 ข้อสำหรับครัว ที่เกี่ยวกับความร้อนมีดังนี้
- หันด้ามหม้อเข้าด้านหลังเตา
- รู้ว่าลูกอยู่ตรงไหนก่อนยกของเหลวร้อน และไม่อุ้มลูกไปพร้อมกัน
- เตาแก๊สให้ปิดหัวเตาจนสนิท ถอดปุ่มหมุนเมื่อไม่ใช้ หรือใช้ฝาครอบปุ่มที่เด็กเปิดไม่ได้
- ไม่เปิดประตูเตาอบทิ้งไว้
- เก็บไม้ขีดไฟให้พ้นมือและพ้นสายตา และเก็บทันทีหลังจุดเทียน
- อยู่ใกล้ไมโครเวฟตอนใช้งาน และไม่อุ่นขวดนมในไมโครเวฟ เพราะของเหลวร้อนไม่สม่ำเสมอและอาจลวกปากลูก
UNICEF เสริมว่าควรวางเครื่องดื่มร้อนและอาหารให้ห่างขอบโต๊ะ ใช้เตาด้านหลังเป็นหลัก เก็บเตารีดที่ยังร้อนไว้ให้พ้นมือ และเก็บไฟแช็ก เทียนให้พ้นมือด้วย ส่วนน้ำอาบ UNICEF บอกว่าควรตรวจก่อนและอุณหภูมิ 37 ถึง 38 องศาเซลเซียส ซึ่งใกล้อุณหภูมิร่างกาย เหมาะที่สุด AAP แนะนำให้ติดเครื่องตรวจจับควันและคาร์บอนมอนอกไซด์ทุกชั้นและนอกห้องนอน พร้อมตรวจเดือนละครั้ง ส่วนวิธีปฐมพยาบาลเมื่อเกิดแผลลวกแล้ว อ่านที่ ปฐมพยาบาลเบื้องต้นเด็กทารก

ยา สารเคมี และของชิ้นเล็ก
กรมควบคุมโรคแนะนำให้เก็บสารต่าง ๆ ในบ้านให้พ้นมือเด็ก ไม่ใส่สารพิษในภาชนะอาหารหรือเครื่องดื่ม และไม่วางสารพิษรวมกับอาหาร สำหรับเด็กอายุ 1 ถึง 4 ปี และแนะนำให้เลือกของใช้เด็กและของเล่นที่มีเครื่องหมายมาตรฐานอุตสาหกรรม แผ่นข้อมูลยังเตือนด้วยว่าสารเคมีในบ้าน เช่น ยา น้ำยาทำความสะอาด และยากำจัดแมลง เป็นอันตรายต่อเด็กได้
HealthyChildren เพิ่มรายละเอียดที่ใช้ได้ทันที
- ติดตัวล็อกตู้ที่เก็บน้ำยาทำความสะอาด
- เก็บยาทุกชนิดให้พ้นมือ รวมถึงยาในกระเป๋าถือ และอย่าพึ่งฝาปิดยากันเด็กอย่างเดียว
- เก็บถ่านกระดุมและแบตเตอรี่เหรียญลิเทียมให้พ้นมือ เพราะหากสูดหรือกลืนอาจเกิดความเสียหายรวดเร็วและอันตรายถึงชีวิต
- ตรวจพื้นบ่อย ๆ หาของชิ้นเล็กที่ลูกอาจกลืน
- ไม่ทิ้งถุงพลาสติกไว้ และผูกปมถุงก่อนทิ้ง
- ถ้าใช้ผงซักฟอก AAP เสนอให้เลือกชนิดผงหรือชนิดน้ำแทนแคปซูล
UNICEF เตือนเรื่องการให้อาหารเด็กเล็กว่าควรเลี่ยงอาหารแข็งชิ้นเล็ก เช่น ถั่ว องุ่นทั้งลูก และลูกอมแข็ง และเก็บเชือกม่านและเชือกผูกให้พ้นมือเพื่อกันการรัดคอ AAP แนะนำให้เลี่ยงม่านที่มีเชือก หรือยึดเชือกกับตัวยึดที่พื้นหรือผนัง

เฟอร์นิเจอร์และทีวีล้มทับ
AAP ระบุว่าในสหรัฐอเมริกา เด็กถูกนำส่งห้องฉุกเฉินจากเฟอร์นิเจอร์หรือทีวีล้มทับอย่างน้อยทุกชั่วโมง และ 77 เปอร์เซ็นต์ของการเสียชีวิตจากการล้มทับระหว่างปี 2000 ถึง 2019 เกิดกับเด็กอายุต่ำกว่า 6 ขวบ ตัวเลขนี้เป็นข้อมูลของสหรัฐ แต่หลักป้องกันใช้กับบ้านเราได้เหมือนกัน
- ยึดเฟอร์นิเจอร์ กระจก และทีวีจอแบนกับผนัง โดยใช้ตัวยึดโลหะ เช่น เหล็กฉาก เพราะพลาสติกเปราะได้เมื่อเวลาผ่านไป
- วางของหนักไว้ชั้นล่างและของเบาไว้ชั้นบน เก็บของเล่นและรีโมตไม่ให้อยู่ที่สูงล่อให้ปีน
- ไม่วางทีวีบนตู้ลิ้นชัก โดยเฉพาะในห้องเด็ก
- ติดตัวกั้นลิ้นชักหรือสายรัด เพื่อลดการดึงลิ้นชักออกมาปีน
ถ้าเฟอร์นิเจอร์หรือทีวีล้มทับลูก AAP แนะนำให้พาไปพบกุมารแพทย์หรือห้องฉุกเฉินทันที แม้ลูกดูปกติ เพราะอาจมีเลือดออกภายในหรืออวัยวะเสียหายโดยไม่เห็นภายนอก
สัตว์เลี้ยงในบ้าน
กรมควบคุมโรคแนะนำว่าสำหรับเด็กอายุต่ำกว่า 1 ปี ไม่ควรให้อยู่กับสุนัขตามลำพัง และควรฉีดวัคซีนป้องกันพิษสุนัขบ้าให้สัตว์เลี้ยง ส่วนเด็ก 1 ถึง 4 ปี ไม่ควรให้อยู่ใกล้สุนัขที่กำลังนอนหลับ กินอาหาร หรือแม่สุนัขที่มีลูกอ่อน และดูไม่ให้ลูกดึงหูดึงหาง
ทำให้เป็นกิจวัตรของทั้งบ้าน
- ไล่เช็กบ้านใหม่ทุกครั้งที่ลูกเปลี่ยนขั้นพัฒนาการ เช่น เริ่มคลาน เริ่มเดิน หรือเริ่มปีน
- ให้ผู้ดูแลทุกคน รวมถึงญาติและพี่เลี้ยง รู้กติกาเดียวกัน
- จดเบอร์ฉุกเฉินไว้ใกล้โทรศัพท์ และอ่านวิธีปฐมพยาบาลไว้ล่วงหน้า
- เมื่อลูกโตขึ้น สอนให้รู้จักสัญลักษณ์วัตถุอันตรายและจุดเสี่ยงตามวัย ดูแนวทางวัยซนได้ที่ เลี้ยงลูกวัยเตาะแตะ
เด็กเล็กไม่ได้ซนเพราะดื้อ แต่กำลังสำรวจโลก ถ้าจัดบ้านให้เรียนรู้ได้อย่างปลอดภัย คุณแม่คุณพ่อจะเหนื่อยน้อยลงและวางใจได้มากขึ้น
สัญญาณที่ต้องพบแพทย์
ข้อต่อไปนี้เป็นสัญญาณทั่วไปที่ควรพาลูกไปโรงพยาบาลหรือโทร 1669 ไม่ต้องรอดูอาการที่บ้าน
- ลูกกลืนถ่านกระดุมหรือแบตเตอรี่เหรียญ หรือสงสัยว่ากลืน
- สงสัยว่าลูกกินยา น้ำยาทำความสะอาด หรือสารเคมี
- เฟอร์นิเจอร์หรือทีวีล้มทับ แม้ดูไม่บาดเจ็บ
- ตกจากที่สูง ศีรษะกระแทก หรือซึมผิดปกติ
- ลวกบริเวณกว้าง หรือที่หน้า มือ และอวัยวะเพศ
- สำลักแล้วหายใจไม่ออก หรือปากซีดเขียว
ถ้าเกิดเหตุแล้ว ปรึกษากุมารแพทย์ที่ดูแลลูกอยู่ได้เสมอ และเตรียมบอกชื่อสารหรือภาชนะที่ลูกกิน เวลาที่เกิดเหตุ และลักษณะการบาดเจ็บให้แพทย์ทราบ
คำถามที่พบบ่อย
บ้านจัดความปลอดภัยครบแล้ว ยังต้องเฝ้าลูกอยู่ไหม
ต้องเฝ้า UNICEF ระบุว่าไม่ควรพึ่งการเฝ้าดูอย่างเดียว และควรคิดล่วงหน้าไปหนึ่งก้าวเสมอ ขณะที่ HealthyChildren เตือนว่าฝาครอบหรือฝาปิดยากันเด็กไม่ควรเป็นสิ่งเดียวที่พึ่งพา การจัดบ้านกับการเฝ้าดูต้องไปด้วยกัน
มุ้งลวดกันเด็กตกหน้าต่างได้ไหม
ไม่ได้ HealthyChildren ระบุว่าหน้าจอหรือมุ้งลวดไม่แข็งแรงพอจะกันการตก ควรเปิดหน้าต่างจากด้านบนถ้าทำได้ หรือติดตัวกั้นหน้าต่างที่ผู้ใหญ่เท่านั้นเปิดได้
ต้องซื้อประตูกั้นแบบไหน
HealthyChildren แนะนำให้เลี่ยงประตูแบบพับขยายที่อาจหนีบแขนหรือคอ และให้ยึดกับโครงผนังอย่างแน่นหนา
แหล่งอ้างอิง
- การบาดเจ็บในเด็ก (แผ่นข้อมูลกองป้องกันการบาดเจ็บ) | กองป้องกันการบาดเจ็บ กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข
- Home Safety: Tips for Families With Young Children | HealthyChildren.org (American Academy of Pediatrics)
- Kitchen Safety: 10 Tips for Families With Young Children | HealthyChildren.org (American Academy of Pediatrics)
- Preventing Furniture and TV Tip-Overs | HealthyChildren.org (American Academy of Pediatrics)
- How to babyproof your home | UNICEF





