ทำหมันหมา ดีอย่างไร เตรียมตัวก่อนผ่าตัดและดูแลหลังทำหมันทีละขั้น

วันที่พาน้องไปทำหมัน เจ้าของส่วนใหญ่กังวลมากกว่าตัวน้องเสียอีก ทั้งเรื่องยาสลบ แผล และคำถามว่าทำแล้วนิสัยจะเปลี่ยนไหม คนที่เลี้ยงหมามาหลายตัวจะบอกตรงกันว่า ความกังวลลดลงมากเมื่อรู้ล่วงหน้าว่าแต่ละวันต้องทำอะไร ตั้งแต่ก่อนผ่าจนถึงวันตัดไหม

ทำหมันหมาคือการผ่าตัดเอาอวัยวะสืบพันธุ์ออก ช่วยลดความเสี่ยงโรคบางชนิด และตัดปัญหาลูกที่ไม่ได้วางแผน แต่เป็นการผ่าตัดที่ต้องดมยาสลบ จึงควรเตรียมตัวให้ดีและคุยกับสัตวแพทย์ก่อนเลือกวันเสมอ

ทำหมันหมาคืออะไร และมีกี่แบบ

เพศ	ชื่อที่หมอใช้	สิ่งที่เอาออก	ลักษณะแผล
เพศเมีย	Spay (ovariohysterectomy หรือ ovariectomy)	รังไข่และมดลูก หรือรังไข่อย่างเดียว	ผ่าเข้าช่องท้อง แผลยาวกว่า
เพศผู้	Castration หรือ neuter	อัณฑะทั้งสองข้าง	แผลเล็กบริเวณหน้าถุงอัณฑะ

เพศเมียเป็นการผ่าตัดช่องท้อง จึงใหญ่กว่าและพักฟื้นนานกว่าเพศผู้ วิธีที่เลือกขึ้นกับอายุ ขนาดตัว และความถนัดของสัตวแพทย์ ถ้าอยากรู้ว่าทำไมหมอเลือกวิธีนั้น ถามได้เลยตั้งแต่วันนัดตรวจ

ควรแยกจากการผูกท่อ ซึ่งพบน้อยในสัตว์เลี้ยงและไม่ได้ลดฮอร์โมนเพศ น้องจะยังเป็นสัดหรือมีพฤติกรรมตามฮอร์โมนเหมือนเดิม ถ้าสนใจวิธีนี้ต้องคุยกับหมอเป็นกรณีไป

ข้อดีของการทำหมัน

สำหรับเพศเมีย

ข้อดีที่ชัดที่สุดคือเรื่องเนื้องอกเต้านม ตำราสัตวแพทย์เมอร์คฉบับเจ้าของสัตว์ระบุว่า สุนัขเพศเมียที่ทำหมันก่อนเป็นสัดครั้งแรก มีโอกาสเป็นเนื้องอกเต้านมไม่มากไปกว่าสุนัขเพศผู้ และความเสี่ยงโรคนี้ลดลงได้มากถ้าทำก่อนเป็นสัดครั้งแรก หน้าเดียวกันยังระบุว่าประมาณครึ่งหนึ่งของเนื้องอกทั้งหมดในสุนัขเพศเมียคือเนื้องอกเต้านม และราว 45% ของเนื้องอกเต้านมเป็นชนิดร้าย

อีกเรื่องคือมดลูกอักเสบเป็นหนอง ซึ่งเป็นภาวะรุนแรงที่มักต้องผ่าตัดด่วน เมื่อเอามดลูกออกแล้วก็ไม่มีมดลูกให้ติดเชื้อ นอกจากนั้นน้องจะไม่เป็นสัด ไม่มีเลือดเปื้อนพื้น และไม่ตั้งท้องโดยไม่ได้ตั้งใจ ใครที่ยังไม่แน่ใจว่าวงจรสัดของน้องเป็นอย่างไร อ่าน หมาเป็นสัด อาการและรอบเดือน ประกอบ

สำหรับเพศผู้

• ไม่มีอัณฑะที่จะเกิดเนื้องอกอัณฑะได้อีก
• ลดโอกาสโรคต่อมลูกหมากบางชนิดที่สัมพันธ์กับฮอร์โมนเพศ
• หลายตัวเตร็ดเตร่ออกนอกบ้าน ฉี่ทำเครื่องหมาย และขึ้นขี่น้อยลง
• การทะเลาะกับสุนัขเพศผู้ตัวอื่นลดลงในบางตัว

ในภาพรวม

ทุกตัวที่ทำหมันคือลูกที่ไม่ต้องเกิดมาโดยไม่มีบ้าน ในชุมชนที่มีหมาจรเยอะ ผลนี้เห็นได้ชัดในไม่กี่ปี

เรื่องที่ต้องเข้าใจให้ตรงกันคือ ทำหมันไม่ได้แก้ปัญหาก้าวร้าว เห่า หรือกัดของได้ทุกกรณี พฤติกรรมที่เกิดจากความกลัวหรือการเลี้ยงดูยังต้องฝึกต่อ การผ่าตัดเป็นเพียงหนึ่งในเครื่องมือ

ข้อควรรู้และความเสี่ยง

ทุกการผ่าตัดมีความเสี่ยง การทำหมันเป็นการผ่าตัดที่สัตวแพทย์ทำบ่อย แต่ก็ไม่ใช่ศูนย์ความเสี่ยง สิ่งที่เจ้าของควรรู้มีดังนี้

• ยาสลบ สุนัขบางตัวมีโรคหัวใจหรือโรคตับที่ยังไม่แสดงอาการ การตรวจเลือดก่อนผ่าช่วยให้หมอวางแผนยาได้ปลอดภัยขึ้น
• แผลติดเชื้อหรือแผลแยก ส่วนใหญ่เกิดจากการเลียหรือกัดแผล และการวิ่งกระโดดเร็วเกินไป
• น้ำหนักขึ้น หลายตัวกินเก่งขึ้นหลังผ่า ถ้าไม่ปรับอาหารจะค่อยๆ อ้วน
• ปัสสาวะเล็ดในเพศเมียบางตัว พบในส่วนน้อย และพบบ่อยกว่าในบางสายพันธุ์
• ข้อและกระดูกในสุนัขบางพันธุ์ ขึ้นกับอายุที่ทำและขนาดตัว ดูรายละเอียดในหัวข้อถัดไป

สุนัขที่ป่วยอยู่ เช่น ไอ จาม ถ่ายเหลว หรือมีไข้ ควรเลื่อนการผ่าตัดจนหายดีตามที่หมอประเมิน ส่วนการฉีดวัคซีนช่วงใกล้วันผ่า ให้ถามคลินิกว่าควรเว้นระยะอย่างไร ดูตารางวัคซีนได้ที่ ตารางวัคซีนสุนัข

ควรทำหมันตอนอายุเท่าไร

ไม่มีตัวเลขเดียวที่ใช้ได้กับทุกตัว งานวิจัยของ UC Davis ที่ตีพิมพ์ใน Frontiers in Veterinary Science ปี 2020 ใช้เวชระเบียนของโรงพยาบาลสัตว์มหาวิทยาลัยย้อนหลัง 15 ปี ดูโรคข้อ ได้แก่ ข้อสะโพกเสื่อม เอ็นไขว้หน้าเข่าขาด และข้อศอกผิดรูป ร่วมกับมะเร็งบางชนิด ในสุนัข 35 สายพันธุ์ ข้อสรุปที่เจ้าของควรรู้มีสามข้อ

1. ความเสี่ยงโรคข้อที่สัมพันธ์กับการทำหมันขึ้นกับขนาดตัวเป็นหลัก
2. พันธุ์เล็กแทบไม่พบความเสี่ยงโรคข้อเพิ่มขึ้นจากการทำหมัน
3. ในสุนัขส่วนใหญ่ เจ้าของเลือกอายุทำหมันได้โดยไม่เพิ่มความเสี่ยงโรคที่ศึกษา แต่แนวทางต่างกันตามพันธุ์และเพศ ผู้วิจัยเขียนชัดว่าไม่สามารถสรุปอายุทำหมันเดียวสำหรับสุนัขทุกตัว

งานเดียวกันพบว่าในเยอรมันเชพเพิร์ดเพศเมียที่ทำหมันตั้งแต่อายุต่ำกว่า 6 เดือนจนถึง 1 ปี มีปัสสาวะเล็ดได้ถึงประมาณ 9% ตัวเลขแบบนี้แปลว่าพันธุ์ใหญ่ควรคุยเรื่องเวลาให้ละเอียดกว่าพันธุ์เล็ก

กลุ่ม	แนวทางคุยกับหมอ
พันธุ์เล็ก เช่น ชิวาวา ปอม พุดเดิ้ลทอย	ความเสี่ยงโรคข้อจากการทำหมันต่ำ หมอมักนัดได้ตั้งแต่ช่วงวัยรุ่น
พันธุ์กลางถึงใหญ่ เช่น ลาบราดอร์ โกลเด้น เชพเพิร์ด	ถามว่าควรรอให้โตเต็มที่ก่อนหรือไม่ เพราะผลต่างตามพันธุ์และเพศ
เพศเมียทุกขนาด	ชั่งน้ำหนักเรื่องเนื้องอกเต้านมกับเรื่องข้อ ถามว่าควรทำก่อนหรือหลังสัดแรก
สุนัขโตหรือสูงวัย	ทำได้ถ้าสุขภาพพร้อม ตรวจเลือดและหัวใจก่อนผ่าละเอียดขึ้น
หมาพันธุ์ผสมที่ไม่รู้ขนาดโต	ประเมินจากน้ำหนักและโครงสร้างตอนนั้น แล้วให้หมอช่วยคาดขนาดตอนโต

รายละเอียดเรื่องอายุแยกตามเพศอ่านต่อได้ที่ หมาทำหมันกี่เดือน และเรื่องงบประมาณที่ ทำหมันหมา ราคาเท่าไหร่ ราคาต่างกันตามขนาดตัว เพศ คลินิก และสิ่งที่รวมอยู่ในแพ็กเกจ

การเตรียมตัวก่อนผ่าตัด

1. นัดตรวจร่างกายล่วงหน้า หมอฟังหัวใจ ดูน้ำหนัก และมักแนะนำตรวจเลือดดูการทำงานของตับและไต
2. เช็กวัคซีนและการถ่ายพยาธิ บางคลินิกขอให้วัคซีนหลักครบก่อน เพราะน้องต้องอยู่ในโรงพยาบาลร่วมกับสัตว์ป่วยตัวอื่น
3. งดอาหารและน้ำตามเวลาที่คลินิกกำหนดเป็นรายตัว การงดช่วยลดโอกาสอาเจียนและสำลักระหว่างดมยา ลูกสุนัขและพันธุ์เล็กมักได้เวลางดต่างจากตัวโต จึงไม่ควรใช้ตัวเลขจากที่อื่น
4. เตรียมมุมพักฟื้นที่บ้าน พื้นเรียบ ไม่ลื่น ปูผ้านุ่ม อยู่ห่างบันไดและโซฟาสูง
5. เตรียมคอลลาร์กันเลียหรือเสื้อคลุมแผลให้พอดีตัว ลองใส่ให้ชินก่อนวันจริงสักสองสามวัน
6. ถ้าเพศเมียกำลังเป็นสัด บอกหมอก่อน เพราะเส้นเลือดบริเวณมดลูกขยายตัว หมอบางท่านจึงเลื่อนวันผ่า
7. เอาผ้าห่มหรือของที่มีกลิ่นบ้านไปด้วย ช่วยให้น้องสงบระหว่างรอ

วันผ่าตัดและช่วงฟื้นตัวแรก

• ไปถึงตามเวลานัด แจ้งประวัติแพ้ยา โรคประจำตัว และยาที่น้องกินอยู่
• หมอดมยาสลบ ผ่าตัด และเฝ้าดูจนน้องตื่น
• หลังตื่นน้องจะซึม เดินเซ หรืออาเจียนเล็กน้อยจากยา ซึ่งมักดีขึ้นภายในคืนแรก
• หลายคลินิกให้กลับบ้านวันเดียวกัน บางแห่งให้นอนดูอาการหนึ่งคืน
• รับยาแก้ปวด ยาอื่นที่หมอสั่ง และวันนัดตรวจแผล ถามให้ชัดว่ายาแต่ละตัวให้วันละกี่ครั้ง

การดูแลหลังผ่าตัด ทีละช่วง

ช่วงเวลา	สิ่งที่ควรทำ	สิ่งที่ห้าม
24 ชั่วโมงแรก	พักในที่เงียบ ให้น้ำและอาหารทีละน้อยตามที่คลินิกบอก ใส่คอลลาร์ตลอด	ปล่อยให้ขึ้นลงบันไดเอง
วันที่ 2 ถึง 5	ให้ยาตรงเวลา ดูแผลวันละสองครั้ง พาออกไปขับถ่ายด้วยสายจูงสั้น	อาบน้ำ ปล่อยวิ่งในสนาม
วันที่ 6 ถึง 10	เฝ้าระวังการเลีย เพราะแผลเริ่มคัน	ถอดคอลลาร์ทิ้งไว้โดยไม่มีคนดู
ประมาณวันที่ 10 ถึง 14	ไปตามนัดตรวจแผลหรือตัดไหม	เพิ่มกิจกรรมก่อนหมออนุญาต

การดูแลแผล

• เก็บแผลให้แห้งและสะอาด ไม่ทาครีมหรือยาที่หมอไม่ได้สั่ง
• ไม่อาบน้ำและไม่ให้ลงน้ำจนกว่าหมออนุญาต
• ใส่คอลลาร์ทั้งกลางวันกลางคืน ถอดได้เฉพาะตอนกินข้าวที่มีคนนั่งดูอยู่
• ถ่ายรูปแผลทุกเช้าในมุมเดิม เพื่อเทียบว่าบวมแดงเพิ่มหรือลดลง
• งดวิ่ง กระโดด และเล่นแรงตลอดช่วงพักฟื้น

การให้อาหารหลังผ่าตัด

วันแรกให้ปริมาณน้อยกว่าปกติ แล้วค่อยกลับสู่มื้อปกติในวันถัดไปตามที่หมอแนะนำ หลังแผลหายแล้วเรื่องที่ต้องดูยาวๆ คือน้ำหนัก ชั่งทุกเดือน ถ้าขึ้นต่อเนื่องให้ลดปริมาณอาหารลงทีละน้อยและเพิ่มเวลาเดินเล่น ดูแนวทางเลือกอาหารได้ที่ อาหารสุนัขโต ยี่ห้อไหนดี

อาการที่ต้องกลับไปพบสัตวแพทย์ทันที

• แผลบวมแดงมาก มีหนอง มีกลิ่น หรือแผลแยกจนเห็นเนื้อข้างใน
• เลือดออกไม่หยุด หรือซึมจนผ้าเปียก
• อาเจียนซ้ำ หรือไม่ยอมกินอาหารเกิน 24 ชั่วโมงหลังกลับบ้าน
• ซึมมาก เหงือกซีด หายใจลำบาก
• ปัสสาวะไม่ออก หรือปัสสาวะมีเลือด
• ท้องบวมแข็งในเพศเมีย หรือถุงอัณฑะบวมมากผิดปกติในเพศผู้

คำถามที่ควรถามสัตวแพทย์ก่อนทำหมัน

การเตรียมคำถามไว้ช่วยให้ได้ข้อมูลครบในเวลาสั้น

1. หมอใช้วิธีไหน เอารังไข่อย่างเดียวหรือรวมมดลูก และทำไมเลือกวิธีนี้กับน้อง
2. ระหว่างผ่าตัดมีการวัดสัญญาณชีพและให้สารน้ำหรือไม่
3. ยาแก้ปวดหลังผ่าตัดมีอะไร ให้กี่วัน
4. ใช้ไหมละลายหรือต้องตัดไหม ต้องกลับมาตรวจวันไหน
5. ถ้ามีปัญหานอกเวลาทำการ โทรหาใคร
6. ราคารวมอะไรบ้าง เช่น ตรวจเลือด คอลลาร์ ยากลับบ้าน และค่านัดตรวจแผล

บางพื้นที่มีโครงการทำหมันราคาพิเศษจากเทศบาลหรือมูลนิธิ ถามสำนักงานเขตหรือคลินิกใกล้บ้านว่ามีรอบไหนบ้าง และเงื่อนไขการรับสุนัขเป็นอย่างไร

ปัญหาที่พบหลังผ่าตัดและวิธีรับมือ

น้องเลียหรือกัดแผลแม้ใส่คอลลาร์

บางตัวเก่งมาก หามุมลอดคอลลาร์จนถึงแผลได้ ลองเปลี่ยนขนาดให้ยาวพ้นปาก ใช้เสื้อคลุมแผลที่หมอแนะนำร่วมด้วย และเฝ้าดูใกล้ชิดในช่วงที่แผลเริ่มคัน

น้องซึมหรือกินน้อยหลังกลับบ้าน

คืนแรกซึมเป็นเรื่องที่พบได้จากยาสลบ ถ้าวันรุ่งขึ้นตาสดใสขึ้นและเริ่มกินน้ำ ถือว่าไปได้ดี แต่ถ้ายังไม่กินเกิน 24 ชั่วโมงหรือซึมลงเรื่อยๆ ให้โทรปรึกษาหมอ

น้องอยากวิ่งเล่นเร็วเกินไป

หมาหลายตัวรู้สึกดีขึ้นภายในสองสามวัน ทั้งที่แผลภายในยังไม่ติดสนิท ใช้สายจูงสั้นเวลาพาออกไปขับถ่าย กั้นพื้นที่ในบ้านให้เล็กลง และงดเล่นกับหมาตัวอื่นจนกว่าหมออนุญาต

คลำเจอก้อนใต้แผล

ก้อนนุ่มเล็กๆ ใต้แผลเกิดได้จากของเหลวหรือเนื้อเยื่อที่กำลังซ่อม ถ่ายรูปส่งให้หมอดู ถ้าก้อนโตเร็ว ร้อน แดง หรือมีหนอง ต้องพาไปตรวจ

สรุปสั้นๆ ก่อนตัดสินใจ

ทำหมันหมาช่วยลดความเสี่ยงโรคบางชนิดและตัดปัญหาลูกที่ไม่ได้วางแผน ข้อมูลจากตำราเมอร์คชี้ว่าการทำหมันเพศเมียก่อนสัดแรกลดโอกาสเนื้องอกเต้านมได้มาก ส่วนงานวิจัย UC Davis เตือนว่าสุนัขพันธุ์กลางถึงใหญ่บางพันธุ์ควรเลือกเวลาให้รอบคอบเรื่องข้อ สิ่งที่เจ้าของทำได้คือคุยกับหมอโดยบอกพันธุ์ เพศ และไลฟ์สไตล์ของน้องให้ครบ เตรียมบ้านก่อนวันผ่า และดูแลแผลให้ครบสองสัปดาห์