ใจความสำคัญ
- งานสำรวจของ UC Davis พบว่าราว 16% ของสุนัขกินอุจจาระเป็นประจำ (เห็นอย่างน้อย 6 ครั้ง) และราว 23% เคยกินอย่างน้อยหนึ่งครั้ง
- สุนัขที่กินอุจจาระมักเป็นสายกินเก่ง อยู่บ้านที่มีหมาหลายตัว และกินอุจจาระสดอายุไม่เกิน 2 วันเป็นส่วนใหญ่
- อาหาร อายุ เพศ และการทำหมัน ไม่ได้แยกหมาที่กินกับหมาที่ไม่กินออกจากกันในงานสำรวจนี้
- ผงโรยอาหารและผลิตภัณฑ์กันกินอุจจาระ 11 ยี่ห้อที่ถูกประเมิน มีอัตราสำเร็จตามที่เจ้าของรายงานใกล้ศูนย์ การเก็บอุจจาระทันทีจึงได้ผลกว่า
- ถ้าหมากินอุจจาระร่วมกับผอมลง หิวผิดปกติ หรืออุจจาระเหลวซีดปริมาณมาก ให้สัตวแพทย์ตรวจหาโรคก่อนมองว่าเป็นแค่นิสัย
ส่วนใหญ่หมากินอุจจาระเพราะสัญชาตญาณที่ตกทอดมาจากบรรพบุรุษหมาป่า ไม่ได้แปลว่าขาดสารอาหารหรือเลี้ยงผิด งานสำรวจสุนัขกว่า 3,000 ตัวของทีมสัตวแพทย์จาก UC Davis พบว่าหมาราว 1 ใน 6 ตัวทำแบบนี้เป็นประจำ และส่วนใหญ่ร่างกายปกติดี ที่เจ้าของต้องแยกให้ออกคือกลุ่มเล็กๆ ที่การกินอุจจาระเป็นอาการของโรค กับกลุ่มใหญ่ที่เป็นพฤติกรรม เพราะวิธีจัดการต่างกันคนละทาง
ตัวเลขจากงานสำรวจ บอกว่าเรื่องนี้พบบ่อยแค่ไหน
งานที่อ้างถึงกันมากที่สุดคือรายงานของ Hart และคณะ ตีพิมพ์ในวารสาร Veterinary Medicine and Science ปี 2018 ทีมวิจัยทำแบบสำรวจออนไลน์สองชุด ชุดแรกได้คำตอบที่ใช้ได้ 1,552 ราย เพื่อเทียบหมาที่กินกับไม่กิน ชุดที่สองตั้งใจเก็บจากเจ้าของหมาที่กินอุจจาระโดยเฉพาะ ได้ 1,475 ราย เพื่อดูรายละเอียดพฤติกรรมและผลของวิธีแก้
| สิ่งที่วัด | ผลที่รายงาน |
|---|---|
| หมาที่เคยถูกเห็นกินอุจจาระสุนัขอย่างน้อย 1 ครั้ง | ประมาณ 23% |
| หมาที่กินเป็นประจำ (เห็นอย่างน้อย 6 ครั้ง) | ประมาณ 16% |
| ในกลุ่มที่กินบ่อย กินทุกวัน / ทุกสัปดาห์ | 62% / 38% |
| สัดส่วนที่กินอุจจาระสด อายุไม่เกิน 2 วัน | 85% (ชุดที่สอง) และ 82% (ชุดแรก) |
| หมาที่กินอุจจาระแต่ฝึกขับถ่ายได้ง่าย | 74% ถึง 78% |
| ผลิตภัณฑ์กันกินอุจจาระที่ประเมิน | 11 ยี่ห้อ อัตราสำเร็จใกล้ศูนย์ |
ตัวเลขชุดนี้มาจากเจ้าของที่ตอบแบบสอบถาม เกือบ 90% อยู่ในสหรัฐฯ จึงบอกได้ว่าอะไรพบร่วมกัน แต่ยังพิสูจน์สาเหตุไม่ได้ ถึงอย่างนั้นก็เป็นข้อมูลชุดใหญ่ที่สุดที่มีในเรื่องนี้ และช่วยล้มความเชื่อเดิมหลายข้อ
ความเชื่อที่งานวิจัยไม่สนับสนุน
ความเชื่อแรกคือหมากินอุจจาระเพราะอาหารไม่ดีหรือขาดวิตามิน ผลสำรวจไม่พบความสัมพันธ์ระหว่างการกินอุจจาระกับชนิดอาหารที่ให้ หมากินอาหารเม็ดยี่ห้อดีก็กินอุจจาระได้เท่ากับหมากินอาหารทั่วไป การเปลี่ยนอาหารเพื่อแก้เรื่องนี้โดยตรงจึงมักไม่เห็นผล ยกเว้นกรณีที่หมาหิวจริงจากการให้น้อยเกินไปหรือมีโรค
ความเชื่อที่สองคือเป็นนิสัยลูกหมาที่ไม่ยอมโต ข้อมูลไม่พบความสัมพันธ์กับอายุ หมาโตเต็มวัยก็เริ่มทำได้ และไม่พบความต่างตามเพศหรือการทำหมัน สัดส่วนตัวผู้ทำหมัน ตัวเมียทำหมัน ตัวผู้ไม่ทำหมัน และตัวเมียไม่ทำหมัน ในกลุ่มที่กินและไม่กินใกล้เคียงกัน
ความเชื่อที่สามคือหมาแยกจากแม่เร็วเกินไปจึงไม่ได้เรียนรู้ หมาที่อยู่กับแม่เกิน 7 สัปดาห์ก็กินอุจจาระในสัดส่วนพอๆ กับหมากลุ่มอื่น ความเชื่อที่สี่คือหมาที่กินอุจจาระคงชอบความสกปรก แต่หมากลุ่มนี้ฝึกขับถ่ายได้ง่ายพอกับหมาที่ไม่กิน แปลว่าส่วนใหญ่ยังรังเกียจอุจจาระตามธรรมชาติ แค่มีเงื่อนไขบางอย่างที่ทำให้กิน
หมาแบบไหนที่มีแนวโน้มกินมากกว่า
ปัจจัยที่แยกหมากลุ่มนี้ออกมาได้ชัดในงานสำรวจมีดังนี้
- สายกินเก่ง หมาที่เจ้าของบอกว่ากินเร็ว กินไม่เลือก ถูกพบในกลุ่มกินอุจจาระมากกว่าชัดเจน ราวครึ่งหนึ่งของหมาที่กินบ่อยถูกเรียกว่ากินตะกละ
- บ้านที่มีหมาตั้งแต่สองตัวขึ้นไป เพราะมีอุจจาระสดให้เจอบ่อยกว่า
- หมาที่ชอบกินดินหรือกินอุจจาระแมวด้วย พฤติกรรมเหล่านี้มักมาด้วยกัน
- กลุ่มสายพันธุ์เทอร์เรียและฮาวด์พบมากที่สุด ในสายพันธุ์ที่มีข้อมูลพอเทียบ เชตแลนด์ชีพด็อกพบมากกว่าที่คาด ส่วนพุดเดิ้ลพบน้อยกว่า
ข้อสังเกตที่ใช้ได้ในบ้านเราคือ หมาไทยหลังบ้านที่อยู่กันเป็นฝูงในลานหญ้า หรือหมาที่ได้อาหารวันละมื้อเดียวจนหิวจัดก่อนมื้อถัดไป เข้าเงื่อนไขหลายข้อพร้อมกัน ถ้าบ้านไหนเลี้ยงหลายตัวและเก็บอุจจาระวันละครั้งตอนเย็น ช่องว่างหลายชั่วโมงระหว่างนั้นคือช่วงที่เกิดพฤติกรรมนี้บ่อยที่สุด
ทำไมต้องเป็นอุจจาระสด: สมมติฐานเรื่องรังของหมาป่า
ข้อค้นพบที่แปลกที่สุดคือหมาเลือกกินอุจจาระที่เพิ่งถ่ายไม่เกินสองวัน ทีมวิจัยจึงเสนอคำอธิบายว่า หมาป่าบรรพบุรุษต้องรักษาบริเวณรังให้สะอาด เมื่อสมาชิกในฝูงที่ป่วยหรือบาดเจ็บถ่ายไว้ใกล้ที่นอน การกินอุจจาระสดทิ้งเป็นวิธีกำจัดไข่พยาธิก่อนที่ไข่จะพัฒนาจนติดต่อได้ เพราะไข่พยาธิในลำไส้หลายชนิดยังไม่ติดเชื้อทันทีที่ออกมา ต้องใช้เวลาในสิ่งแวดล้อมก่อน
ข้อมูลจากสภาปรสิตวิทยาสัตว์เลี้ยง (CAPC) สนับสนุนภาพนี้บางส่วน ไข่พยาธิตัวกลมส่วนใหญ่ต้องอยู่ในสิ่งแวดล้อม 2 ถึง 4 สัปดาห์ก่อนจะติดต่อได้ แต่เมื่อพัฒนาแล้วจะทนมาก อยู่ในดินได้นานเป็นปี และน้ำยาฆ่าเชื้อทั่วไปทำลายได้ไม่แน่นอน
สมมติฐานนี้ยังพิสูจน์ตรงๆ ไม่ได้ แต่ช่วยอธิบายว่าทำไมหมาที่ปกติดีจึงทำ และทำไมผงโรยอาหารแทบไม่ช่วย หมาไม่ได้กินเพราะรสชาติของอุจจาระตัวเองเปลี่ยน หมากินเพราะแรงขับที่ฝังมากับพฤติกรรมการเก็บกวาดรัง
โรคที่ต้องตัดออกก่อนจะเรียกว่าเป็นนิสัย
แม้หมาส่วนใหญ่ที่กินอุจจาระจะร่างกายปกติ แต่มีกลุ่มที่การกินเป็นผลจากความหิวผิดปกติหรือการดูดซึมอาหารบกพร่อง ตัวอย่างที่สัตวแพทย์นึกถึงคือภาวะตับอ่อนสร้างเอนไซม์ย่อยอาหารไม่พอ (EPI) ตามคู่มือสัตวแพทย์ Merck หมาที่เป็นจะผอมลงทั้งที่กินจุ อุจจาระซีด เหลว เป็นก้อนใหญ่และกลิ่นแรง พบบ่อยในเยอรมันเชพเพิร์ดและคอลลี่ และกว่าจะเห็นอาการ ตับอ่อนส่วนที่สร้างเอนไซม์ต้องเสียไปแล้วราว 90% หมาที่หิวตลอดเวลาแบบนี้มีแรงจูงใจจะกินทุกอย่างที่มีพลังงานเหลือ รวมถึงอุจจาระที่ย่อยไม่หมด
สังเกตอาการร่วม ถ้ามีข้อใดข้อหนึ่ง ให้พาไปตรวจ
- น้ำหนักลดหรือเห็นซี่โครงชัดขึ้น ทั้งที่กินเท่าเดิมหรือมากขึ้น
- อุจจาระปริมาณมากผิดปกติ สีซีด มีมันเยิ้ม หรือเหลวต่อเนื่องเกินสองสามวัน
- หิวจัดจนแย่งอาหารหรือคุ้ยถังขยะ ทั้งที่เคยเป็นหมากินปกติ
- กินน้ำและปัสสาวะมากขึ้นชัดเจน
- เริ่มกินอุจจาระเป็นครั้งแรกตอนอายุมาก ร่วมกับหลงทางในบ้านหรือนอนกลางวันตื่นกลางคืน ซึ่งเข้าได้กับภาวะสมองเสื่อมในหมาสูงวัย
- มีพยาธิให้เห็นในอุจจาระหรืออาเจียน
เวลาไปพบสัตวแพทย์ ให้เล่าว่าเริ่มเมื่อไร กินของตัวเองหรือของตัวอื่น ความถี่ต่อสัปดาห์ อาหารที่ให้และปริมาณต่อวัน และถ้าทำได้ให้เก็บอุจจาระใส่ถุงไปด้วยภายใน 12 ชั่วโมง เพื่อตรวจหาพยาธิและดูการย่อย
ความเสี่ยงจริงต่อตัวหมาและคนในบ้าน
สำหรับหมาที่กินแต่อุจจาระของตัวเองและถ่ายพยาธิสม่ำเสมอ ความเสี่ยงต่อสุขภาพค่อนข้างต่ำ ความเสี่ยงเพิ่มขึ้นมากเมื่อกินอุจจาระของหมาตัวอื่นที่ไม่รู้ประวัติ เช่น ตามสวนสาธารณะ ซอยหน้าบ้าน หรือร้านรับฝากเลี้ยง เพราะเป็นช่องทางรับไข่พยาธิและเชื้อในลำไส้
CAPC จัดพยาธิตัวกลมในสุนัขเป็นเชื้อที่ติดคนได้ เด็กเล็กเสี่ยงที่สุดจากการเล่นดินแล้วเอามือเข้าปาก ตัวอ่อนพยาธิที่หลงเข้าร่างกายคนอาจไปที่ตับ ปอด หรือดวงตา CAPC แนะนำให้ตรวจอุจจาระลูกหมาอย่างน้อย 4 ครั้งในปีแรก และหมาโตอย่างน้อยปีละ 2 ครั้ง ซึ่งยิ่งสำคัญในบ้านที่หมามีพฤติกรรมนี้ เรื่องรอบถ่ายพยาธิตามวัยอ่านเพิ่มได้ที่ ถ่ายพยาธิสุนัข ทำบ่อยแค่ไหน
| สถานการณ์ | ระดับความเสี่ยง | ทำอะไร |
|---|---|---|
| กินอุจจาระตัวเอง ถ่ายพยาธิตามรอบ | ต่ำ | เก็บอุจจาระทันที ฝึกเรียกกลับ |
| กินอุจจาระหมาตัวอื่นในบ้าน | ปานกลาง | ตรวจอุจจาระทุกตัวในบ้าน รวมตัวที่ไม่ได้กิน |
| กินอุจจาระหมานอกบ้านหรือหมาจร | สูงกว่า | จูงสายสั้นในจุดเสี่ยง ปรึกษาสัตวแพทย์เรื่องตรวจพยาธิ |
| ลูกหมาวัคซีนยังไม่ครบ | สูง | งดเดินพื้นที่สาธารณะจนกว่าสัตวแพทย์อนุญาต |
วิธีจัดการที่ใช้ได้จริงในบ้าน
เพราะผลิตภัณฑ์โรยอาหารที่ขายกันมีอัตราสำเร็จตามรายงานของเจ้าของใกล้ศูนย์ แผนที่ได้ผลจึงเน้นตัดโอกาสและเปลี่ยนสิ่งที่หมาทำแทน ไม่ได้เน้นทำให้อุจจาระรสแย่ลง
- เก็บทันทีภายใน 5 ถึง 10 นาทีหลังหมาถ่าย ข้อนี้ได้ผลที่สุด เพราะหมาส่วนใหญ่เลือกอุจจาระสด ถ้าหมาขับถ่ายในสนาม ให้ออกไปพร้อมหมาทุกครั้งในช่วงฝึก
- จดเวลาขับถ่าย หมาส่วนใหญ่ถ่ายหลังกินอาหาร 15 ถึง 30 นาที และหลังตื่นนอน เมื่อรู้จังหวะแล้วจะดักเก็บได้ง่ายขึ้น
- สอนคำสั่งเรียกกลับหรือคำว่า "ปล่อย" ด้วยขนมชิ้นเล็กที่หมาชอบมาก เมื่อหมาถ่ายเสร็จให้เรียกกลับทันทีแล้วให้รางวัล หมาจะเริ่มเรียนรู้ว่าหลังขับถ่ายมีของดีรออยู่ที่เจ้าของ
- แบ่งอาหารเป็น 2 ถึง 3 มื้อต่อวันแทนมื้อเดียว สำหรับหมาสายกินเก่ง ใช้ชามกินช้าหรือของเล่นใส่อาหาร ช่วยลดความหิวจัดระหว่างมื้อ คำนวณปริมาณต่อวันให้ตรงน้ำหนักด้วย วิธีคำนวณปริมาณอาหารสุนัข
- เพิ่มกิจกรรมใช้จมูกและการเคี้ยว หมาที่อยู่ลำพังในสนามนานๆ มีเวลาว่างไปสำรวจอุจจาระ ไอเดียของเล่นดูได้ที่ ของเล่นแก้เบื่อสำหรับน้องหมา
- บ้านที่มีแมว ย้ายกระบะทรายไปไว้ในห้องที่หมาเข้าไม่ได้ หรือใช้กระบะแบบมีฝาปิดทางเข้าด้านบน
แผนสี่สัปดาห์ แล้วประเมินผล
พฤติกรรมที่ฝังมาจากสัญชาตญาณไม่หายในไม่กี่วัน ตารางนี้ใช้เป็นกรอบติดตามผล โดยนับจำนวนครั้งที่เห็นหมากินต่อสัปดาห์เทียบกับก่อนเริ่ม
| สัปดาห์ | สิ่งที่ทำ | ตัวชี้วัด |
|---|---|---|
| 1 | จดเวลาขับถ่ายทุกครั้ง เก็บทันที แบ่งมื้ออาหาร นัดตรวจอุจจาระ | รู้จังหวะขับถ่ายของหมาแต่ละตัว |
| 2 | เริ่มฝึกเรียกกลับหลังขับถ่ายวันละหลายรอบ ให้รางวัลทุกครั้ง | หมาหันมาหาเจ้าของหลังถ่ายเสร็จ |
| 3 | เพิ่มของเล่นใช้จมูก ลดเวลาที่หมาอยู่ลำพังในสนาม | จำนวนครั้งที่กินลดลงเมื่อเทียบสัปดาห์ 1 |
| 4 | ทดลองปล่อยให้ขับถ่ายโดยยืนห่างขึ้น แต่ยังเก็บทันที | กินน้อยกว่า 1 ครั้งต่อสัปดาห์ หรือไม่กินเลย |
ถ้าครบสี่สัปดาห์แล้วยังกินถี่เท่าเดิม หรือเริ่มกินมากขึ้นทั้งที่จัดการตามแผน ให้ย้อนไปดูรายการอาการร่วมอีกรอบ และคุยกับสัตวแพทย์ว่าควรตรวจเลือด ตรวจอุจจาระ หรือประเมินพฤติกรรมเพิ่มหรือไม่ บ้านที่มีหมาสูงวัยซึ่งเริ่มมีพฤติกรรมนี้ใหม่ ลองอ่านเรื่อง การดูแลหมาแก่ ประกอบด้วย เพราะอาการสมองเสื่อมบางอย่างเริ่มจากการขับถ่ายและการกินที่เปลี่ยนไป
พาไปหาหมอทันทีถ้า
- กินอุจจาระแล้วอาเจียนหลายรอบ หรือท้องเสียมีเลือดปน
- ซึม ไม่กินอาหาร หรือมีไข้ภายในไม่กี่วันหลังไปกินอุจจาระหมาตัวอื่นนอกบ้าน
- ลูกหมาที่ยังฉีดวัคซีนไม่ครบ กินอุจจาระหมาที่ไม่รู้ประวัติ
- ผอมลงต่อเนื่องทั้งที่กินจุ ร่วมกับอุจจาระก้อนใหญ่ สีซีด
- หมาสูงวัยเริ่มกินอุจจาระครั้งแรก พร้อมพฤติกรรมอื่นที่เปลี่ยนไปในช่วงไม่กี่เดือน
สำหรับหมาที่ร่างกายปกติดี การกินอุจจาระเป็นเรื่องที่จัดการได้ด้วยความสม่ำเสมอของเจ้าของมากกว่ายาหรือผงโรยอาหาร เก็บให้ไว ให้อาหารพอดีเป็นมื้อ และให้หมามีอะไรทำ สามข้อนี้ลดโอกาสได้มากที่สุดในบ้านส่วนใหญ่
คำถามที่พบบ่อย
แม่หมากินอุจจาระลูก ผิดปกติไหม
เป็นพฤติกรรมปกติของแม่สุนัขช่วงเลี้ยงลูก แม่จะเลียก้นลูกเพื่อกระตุ้นการขับถ่ายและเก็บกวาดรังให้สะอาด งานวิจัยเรื่องนี้จึงตัดแม่หมาที่มีลูกออกจากการนับ พฤติกรรมนี้มักหายไปเองเมื่อลูกหย่านมและเริ่มขับถ่ายนอกรัง
หมากินอุจจาระแมว ต่างจากกินอุจจาระหมาไหม
ในงานสำรวจเดียวกัน การกินอุจจาระแมวและการกินดินพบร่วมกับการกินอุจจาระสุนัขบ่อยกว่าปกติ อุจจาระแมวมีโปรตีนและไขมันเหลือค่อนข้างสูงจึงดึงดูดหมา วิธีที่ได้ผลคือวางกระบะทรายในจุดที่หมาเข้าไม่ถึง เช่น ใช้ประตูกั้นที่แมวลอดได้แต่หมาลอดไม่ได้
กินอุจจาระแล้วมาเลียหน้าคน อันตรายไหม
มีความเสี่ยงเรื่องเชื้อที่ติดคนได้ โดยเฉพาะไข่พยาธิตัวกลมที่อยู่ในดินได้นานหลายปี เด็กเล็กเสี่ยงที่สุด ช่วงที่หมายังมีพฤติกรรมนี้อยู่ให้เลี่ยงการให้เลียหน้า ล้างมือหลังเล่น และตรวจอุจจาระหาพยาธิตามรอบที่สัตวแพทย์แนะนำ
แหล่งอ้างอิง
- The paradox of canine conspecific coprophagy | Veterinary Medicine and Science (Hart et al., 2018)
- Ascarid for Dog | Companion Animal Parasite Council (CAPC)
- Exocrine Pancreatic Insufficiency in Dogs and Cats | Merck Veterinary Manual
