บ่มคอนกรีตกี่วัน ตารางบ่มพื้น เสา คาน ในอากาศร้อนแบบไทย

หลังเทพื้นหรือคานเสร็จ ช่างส่วนใหญ่จะเก็บของกลับบ้าน แล้วฝากคำเดียวกับเจ้าของบ้านว่าพรุ่งนี้ช่วยรดน้ำด้วยนะ คำถามที่ตามมาคือรดกี่วัน วันละกี่รอบ และถ้าลืมไปสองวันจะเป็นอะไรไหม ผมคิดว่าคำตอบที่ช่างให้กันปากต่อปากหลวมเกินไปสำหรับงานโครงสร้างที่ต้องอยู่ไปอีกหลายสิบปี

บ่มคอนกรีตคืออะไร ทำไมต้องชื้น

คอนกรีตไม่ได้แข็งเพราะแห้ง มันแข็งเพราะปูนซีเมนต์ทำปฏิกิริยากับน้ำ ปฏิกิริยานี้เรียกว่าไฮเดรชัน และจะเดินต่อไปได้ตราบที่ในเนื้อคอนกรีตยังมีน้ำและอุณหภูมิเหมาะสม การบ่มคือการรักษาความชื้นและอุณหภูมินั้นไว้ในช่วงแรกหลังเท

คู่มือ ACI 308R-16 ของสถาบันคอนกรีตอเมริกันว่าด้วยการบ่มคอนกรีตจากภายนอก ให้ตัวเลขที่ทำให้เห็นภาพชัด เมื่อความชื้นสัมพัทธ์ภายในเนื้อคอนกรีตลดลงเหลือราว 80 เปอร์เซ็นต์ อัตราการเกิดไฮเดรชันเหลือเพียงราว 10 เปอร์เซ็นต์ของอัตราที่ความชื้น 100 เปอร์เซ็นต์ และที่ความชื้นราว 90 เปอร์เซ็นต์หรือต่ำกว่า ไฮเดรชันในช่วงแรกสามารถหยุดชะงักได้ ผิวคอนกรีตที่แห้งจึงเท่ากับคอนกรีตที่หยุดพัฒนาตรงผิว

เอกสาร CIP 11 ของสมาคมผู้ผลิตคอนกรีตผสมเสร็จของสหรัฐฯ (NRMCA) สรุปผลไว้ตรงๆ ว่า คอนกรีตที่อยู่ในสภาพแห้งอาจสูญเสียกำลังที่ควรได้สูงถึงราว 50 เปอร์เซ็นต์ เมื่อเทียบกับคอนกรีตที่บ่มชื้น ผิวที่ไม่ได้บ่มยังพรุนกว่า สึกง่ายกว่า และแตกลายงามากกว่า

บ่มกี่วันถึงพอ

CIP 11 ระบุว่าโดยทั่วไปการบ่มควรทำต่อเนื่องราว 3 ถึง 7 วัน และต้องเริ่มทันทีหลังแต่งผิวเสร็จ ตัวเลขนี้คือช่วงขั้นต่ำสำหรับคอนกรีตทั่วไป ไม่ใช่เพดาน คอนกรีตยิ่งบ่มนานยิ่งได้เนื้อแน่น

ที่น่าสนใจคือระยะเวลาที่ต้องบ่มขึ้นกับปริมาณน้ำในส่วนผสมมาก ACI 308R-16 ยกข้อมูลว่า ถ้าต้องการให้คอนกรีตมีความทึบน้ำในระดับเดียวกัน คอนกรีตที่อัตราส่วนน้ำต่อวัสดุประสานราว 0.50 ใช้เวลาบ่มชื้นราว 2.5 วัน ที่ 0.64 ต้องใช้ราว 10 วัน และที่ 0.80 ต้องใช้ราว 21 วัน

อัตราส่วนน้ำต่อวัสดุประสาน	วันบ่มชื้นเพื่อให้ได้ความทึบน้ำเท่ากัน (ACI 308R-16)
0.50	ราว 2.5 วัน
0.64	ราว 10 วัน
0.80	ราว 21 วัน

ข้อสรุปเชิงปฏิบัติคือ คอนกรีตที่ช่างผสมเองเหลวๆ หรือคอนกรีตที่ถูกเติมน้ำหน้างาน ต้องการการบ่มนานกว่าคอนกรีตที่ผสมตามสูตรมาก เรื่องการเติมน้ำลงรถโม่ ผมอธิบายไว้ใน คอนกรีตผสมเสร็จ

วิธีบ่มแบบไหนเหมาะกับงานอะไร

วิธี	เหมาะกับ	ข้อดี	ข้อควรระวัง
ขังน้ำบนพื้น	พื้นแนวราบ ดาดฟ้า	ชื้นต่อเนื่อง ได้ผลดีที่สุด	ต้องก่อคันกั้นน้ำ ใช้ไม่ได้กับพื้นลาด
คลุมกระสอบหรือผ้าชุบน้ำ	พื้น คาน เสาหลังถอดแบบ	หาง่าย ราคาถูก	ต้องรดให้ชุ่มตลอด ถ้าผ้าแห้งจะดูดน้ำจากผิว
คลุมแผ่นพลาสติก	พื้น ลานจอดรถ	กักความชื้นได้นาน ไม่ต้องรดบ่อย	ต้องทับขอบ อาจทำให้สีผิวด่าง
น้ำยาบ่มคอนกรีต	พื้นกว้าง ที่รดน้ำไม่สะดวก	ทาครั้งเดียว ประหยัดแรง	ต้องเลือกชนิดให้เข้ากับงานผิวที่จะทำต่อ
คงแบบหล่อไว้	เสา คาน ผนัง	แบบหล่อช่วยกันน้ำระเหย	รดน้ำแบบหล่อไม้ให้ชื้น เปิดแบบแล้วต้องบ่มต่อ

CIP 11 ให้รายละเอียดของแต่ละวิธีไว้ เช่น แผ่นพลาสติกควรหนาอย่างน้อยราว 0.10 มิลลิเมตร ในอากาศร้อนควรใช้แผ่นสีขาวหรือสะท้อนแสง และควรยื่นเลยขอบพื้นออกไปอย่างน้อยสองเท่าของความหนาพื้น เพื่อไม่ให้ลมพัดเข้าใต้แผ่น ส่วนน้ำยาบ่มให้พ่นหลังจากน้ำเยิ้มบนผิวหายไปแล้ว พ่นสองรอบในทิศตั้งฉากกันให้ทั่ว เอกสารยังเตือนว่าแผ่นพลาสติกไม่เหมาะกับผิวที่ต้องการความสวยงาม เพราะทำให้สีด่างเป็นรอยตามรอยย่นของแผ่น

รดน้ำเช้าเย็น ทำไมยังไม่พอ

บ้านเราร้อนจัดและแดดแรง พื้นคอนกรีตที่รดน้ำตอนเช้าเจ็ดโมง จะแห้งก่อนเที่ยงในวันที่แดดจัด แล้วแห้งอยู่อย่างนั้นจนเย็น ผลคือคอนกรีตเปียกสลับแห้งทุกวัน CIP 11 ระบุไว้ชัดว่าการเปียกสลับแห้งไม่ถือเป็นการบ่มที่ยอมรับได้

CIP 12 ของ NRMCA เรื่องการเทคอนกรีตในอากาศร้อนอธิบายเพิ่มว่า อุณหภูมิสูง ความชื้นต่ำ ลม และแดด ทำให้คอนกรีตเสียน้ำเร็ว และคอนกรีตที่บ่มในอุณหภูมิสูงช่วงแรกมักได้กำลังระยะยาวต่ำกว่าคอนกรีตที่บ่มในอุณหภูมิปานกลาง CIP 11 ก็ให้ข้อสังเกตเดียวกันว่าอุณหภูมิช่วงแรกที่สูงทำให้กำลังสุดท้ายต่ำลง

วิธีแก้ที่ใช้ได้จริงคือเปลี่ยนจากการรดน้ำอย่างเดียวเป็นการคลุม กระสอบชุบน้ำที่รดซ้ำตอนเที่ยง หรือแผ่นพลาสติกสีขาวที่ทับขอบแน่น จะรักษาความชื้นได้ทั้งวันโดยไม่ต้องมีคนเฝ้า ถ้าเป็นพื้นดาดฟ้าที่ก่อคันได้ การขังน้ำสูงไม่กี่เซนติเมตรคือวิธีที่ผมชอบที่สุด

ตารางบ่มวันต่อวันหลังเท

ตารางนี้เป็นแนวทางที่ใช้กันบ่อยกับงานบ้านทั่วไปในอากาศร้อน ถ้าแบบหรือวิศวกรกำหนดต่างไป ให้ยึดแบบ

ช่วงเวลา	พื้นบนดิน ลานจอดรถ	พื้นชั้นบน ดาดฟ้า	เสา คาน
ระหว่างเท	กันแดดกันลม ไม่พรมน้ำบนผิวเพื่อขัดหน้า	เหมือนกัน	ตรวจแบบหล่อไม่รั่ว
หลังแต่งผิวเสร็จ	เริ่มบ่มทันทีที่ผิวรับน้ำได้โดยไม่เสียหาย หรือพ่นน้ำยาบ่ม	เริ่มบ่มทันที	รดแบบหล่อไม้ให้ชื้น
วันที่ 1 ถึง 3	คลุมกระสอบหรือพลาสติก ห้ามเดินหรือวางของ	ขังน้ำหรือคลุม ห้ามกองวัสดุ	คงแบบไว้ บ่มต่อ
วันที่ 4 ถึง 7	บ่มต่อเนื่อง ห้ามรถเข้า	บ่มต่อเนื่อง ค้ำยันอยู่ครบ	ถอดแบบข้างตามที่วิศวกรอนุญาต แล้วคลุมผ้าชุบน้ำ
หลัง 7 วัน	บ่มต่อได้ยิ่งดี รถเข้าตามที่วิศวกรกำหนด	ถอดค้ำยันตามที่วิศวกรกำหนดเท่านั้น	บ่มต่อถ้าทำได้

ข้อหนึ่งที่ช่างมักกล่าวรวมกันคือวันบ่มกับวันถอดแบบ สองเรื่องนี้แยกกัน วันถอดแบบข้างคาน วันถอดค้ำยันท้องพื้น และวันที่รถเข้าลานจอดได้ ขึ้นกับกำลังที่คอนกรีตพัฒนาได้แล้วเทียบกับน้ำหนักที่ต้องรับ ต้องเป็นไปตามที่วิศวกรกำหนด ไม่ใช่ตามความสะดวกของงานงวดถัดไป

ใครควรรับผิดชอบการบ่ม เขียนให้ชัดในสัญญา

ปัญหาการบ่มในงานบ้านส่วนใหญ่ไม่ได้มาจากความไม่รู้ แต่มาจากการที่ไม่มีใครเป็นเจ้าของงานนี้ ช่างเทคอนกรีตกลับบ้านหลังเทเสร็จ ช่างงวดถัดไปยังไม่มา เจ้าของบ้านไปทำงาน พื้นจึงตากแดดอยู่สองวันโดยไม่มีใครแตะ

ผมแนะนำให้เขียนเรื่องนี้ในสัญญาหรือรายการประกอบแบบเป็นข้อความชัดเจน

เรื่อง	ตัวอย่างข้อความ
ผู้รับผิดชอบ	ผู้รับเหมาเป็นผู้บ่มคอนกรีตทุกชิ้นส่วนหลังเท
ระยะเวลา	บ่มต่อเนื่องไม่น้อยกว่า 7 วัน หรือตามที่วิศวกรกำหนด
วิธีบ่ม	ระบุวิธีตามชนิดงาน เช่น ขังน้ำสำหรับดาดฟ้า คลุมกระสอบชุบน้ำสำหรับพื้นและคาน
วัสดุ	ผู้รับเหมาจัดหากระสอบ พลาสติก หรือน้ำยาบ่มเอง
หลักฐาน	ถ่ายรูปการบ่มทุกวันส่งให้ผู้ว่าจ้าง
การถอดแบบและค้ำยัน	ต้องได้รับการอนุญาตจากวิศวกรผู้ควบคุมงาน

ข้อความแบบนี้ทำให้การบ่มเป็นส่วนหนึ่งของงานที่ต้องตรวจรับ ไม่ใช่เรื่องที่ฝากกันปากเปล่า

อากาศเย็นในบ้านเรา เจอน้อยแต่ควรรู้

CIP 11 ระบุว่าควรรักษาอุณหภูมิคอนกรีตไว้สูงกว่าราว 10 องศาเซลเซียสในช่วงบ่ม เพราะไฮเดรชันช้าลงมากในอากาศเย็น ในประเทศไทยกรณีนี้พบน้อยมาก อาจเจอบ้างบนดอยสูงในฤดูหนาว ปัญหาที่พบเกือบทั้งหมดอยู่ฝั่งร้อนและแห้ง

ความผิดพลาดที่พบบ่อย

• รอให้ผิวแห้งก่อนแล้วค่อยเริ่มรด ซึ่งช้าไปหลายชั่วโมงในช่วงที่สำคัญที่สุด
• รดน้ำด้วยสายยางแรงจนผิวที่ยังอ่อนเป็นหลุม
• คลุมพลาสติกแต่ไม่ทับขอบ ลมพัดเข้าใต้แผ่นจนเหมือนไม่ได้คลุม
• ใช้น้ำยาบ่มที่มีแว็กซ์บนพื้นที่จะทาสีหรือเคลือบทับ CIP 11 แนะนำให้ใช้ชนิดไม่มีแว็กซ์ในกรณีนี้
• บ่มเฉพาะพื้น ลืมเสาและคานหลังถอดแบบ
• ปล่อยให้คนงานกองเหล็กหรืออิฐบนพื้นชั้นบนในวันที่สอง

ถ้าคอนกรีตไม่ได้บ่มแล้วเกิดรอยร้าวขึ้น วิธีแยกว่ารอยไหนเป็นปัญหาดูใน คอนกรีตแตกร้าว ส่วนงานพื้นบนดินที่ต้องเตรียมดินและรอยต่อร่วมด้วย ดูใน การเทพื้นคอนกรีต

พื้นขัดมันและผิวโชว์ ต้องบ่มต่างไหม

ผิวที่ตั้งใจโชว์ เช่น พื้นขัดมันหรือผนังคอนกรีตเปลือย ต้องการการบ่มที่สม่ำเสมอเป็นพิเศษ เพราะการบ่มที่ไม่เท่ากันทำให้สีต่างกันเป็นด่าง ผิวที่คลุมพลาสติกย่นจะมีรอยเงาเข้มอ่อนตามรอยย่น ผมแนะนำให้คุยกับช่างเรื่องวิธีบ่มของผิวโชว์ตั้งแต่ก่อนเท และทดลองบนแผ่นตัวอย่างถ้าทำได้ รายละเอียดของพื้นขัดมันอยู่ใน พื้นขัดมัน

เช็กลิสต์บ่มคอนกรีตสำหรับเจ้าของบ้าน

• ตกลงกับผู้รับเหมาก่อนเทว่าใครรับผิดชอบการบ่ม กี่วัน วิธีไหน
• เตรียมกระสอบ พลาสติก หรือน้ำยาบ่มไว้ที่หน้างานก่อนรถคอนกรีตมา
• เริ่มบ่มทันทีหลังแต่งผิว ไม่รอข้ามคืน
• ตรวจกลางวันในวันที่แดดจัดว่าผิวยังชื้นอยู่
• บ่มต่อเนื่องอย่างน้อย 7 วันสำหรับงานโครงสร้างที่สำคัญ
• ห้ามวางของหนักหรือให้รถเข้าก่อนวิศวกรอนุญาต
• ถ่ายรูปการบ่มแต่ละวันเก็บไว้กับเอกสารงวดงาน