ประเภทคอนกรีตที่ใช้ในงานบ้าน: แยกตามวิธีผลิต กำลังอัด และลักษณะงาน

ประเภทคอนกรีตในงานบ้านแยกได้สามแกน แกนแรกคือวิธีผลิต ผสมจากโรงงานแล้วมากับรถโม่ ผสมที่หน้างาน หล่อสำเร็จจากโรงงาน หรือถุงผสมแห้ง แกนที่สองคือกำลังอัด ซึ่งเป็นตัวเลขที่วิศวกรเขียนไว้ในแบบ แกนที่สามคือคุณสมบัติพิเศษ เช่นมวลเบา ไหลได้เอง หรือผิวเปลือย คนสร้างหรือรีโนเวทบ้านต้องรู้แกนที่หนึ่งและสองก่อน เพราะเป็นสองเรื่องที่กำหนดว่าจะสั่งอะไร สั่งกับใคร และจ่ายเท่าไร

ช่างไทยเรียกทุกอย่างว่าปูน ปูนถุง ปูนเท ปูนรถ ปูนฉาบ ผมแนะนำให้เจ้าของบ้านเลิกใช้คำว่าปูนเฉย ๆ เวลาคุยงาน แล้วพูดให้ชัดว่าเป็นคอนกรีตกำลังอัดเท่าไร ความเข้าใจผิดในงานเทลานจอดรถหลายงานเริ่มจากคำนี้คำเดียว

คอนกรีตมีอะไรอยู่ข้างใน

ตามคำถามที่พบบ่อยของสมาคมซีเมนต์อเมริกัน (American Cement Association) ปูนซีเมนต์คิดเป็นราว 10-15% ของปริมาตรคอนกรีตเท่านั้น ปูนผสมน้ำเป็นซีเมนต์เพสต์ แล้วไปหุ้มและยึดมวลรวม คือทราย กรวด หรือหินย่อย

ตัวเลขนี้บอกอะไรหน้างาน เนื้อคอนกรีตส่วนใหญ่คือหินและทราย ถ้าหินสกปรกมีดินเคลือบ หรือทรายมีโคลนปน ต่อให้ใช้ปูนยี่ห้อดีแค่ไหน เพสต์ก็ยึดเม็ดหินได้ไม่เต็มที่ และน้ำที่ผสมเป็นตัวกำหนดความแข็งแรงของเพสต์โดยตรง สมาคมเดียวกันอธิบายว่ากำลังของเพสต์ขึ้นกับอัตราส่วนน้ำต่อปูน และแนะนำให้ใช้น้ำน้อยที่สุดเท่าที่ยังเทและเกลี่ยได้ วิธีคิดสัดส่วนผสมแบบละเอียดอยู่ในอัตราส่วนผสมคอนกรีต

บางสูตรมีน้ำยาผสมเพิ่ม เช่นน้ำยาลดน้ำที่ทำให้คอนกรีตเหลวขึ้นโดยไม่ต้องเพิ่มน้ำ น้ำยาหน่วงการก่อตัวสำหรับวันที่ร้อนจัดหรือต้องขนไกล และน้ำยากันซึม บางสูตรแทนปูนบางส่วนด้วยเถ้าลอยหรือวัสดุประสานอื่น

แยกตามวิธีผลิต

ประเภท	ผลิตที่ไหน	เหมาะกับ	จุดที่ต้องระวัง
คอนกรีตผสมเสร็จ	โรงผสม ชั่งน้ำหนักวัสดุ มากับรถโม่	พื้น เสา คาน ฐานราก งานเกินราว 1 คิว	มีขั้นต่ำต่อเที่ยว ต้องเทให้ทันเวลา
ผสมหน้างาน	เครื่องโม่เล็กหรือผสมมือ	ทางเดิน ฐานเล็ก งานซ่อม	ความสม่ำเสมอขึ้นกับคนตวงน้ำ
คอนกรีตหล่อสำเร็จ	โรงงาน หล่อแล้วขนมาติดตั้ง	แผ่นพื้นสำเร็จ เสาเข็ม รั้วสำเร็จ	ต้องมีที่วางและเครื่องยก
คอนกรีตถุงผสมแห้ง	โรงงาน บรรจุถุงรวมหินทรายแล้ว	งานเล็กมาก งานซ่อม ฐานเสาเดี่ยว	ราคาต่อคิวสูงกว่าผสมเองมาก

คอนกรีตผสมเสร็จเหนือกว่าผสมหน้างานที่การตวง โรงผสมชั่งปูน หิน ทราย และน้ำด้วยน้ำหนัก ส่วนหน้างานตวงด้วยถังหรือบุ้งกี๋ ซึ่งคลาดเคลื่อนได้ทุกโม่ งานโครงสร้างจึงใช้คอนกรีตผสมเสร็จเกือบทั้งหมด

แผ่นพื้นสำเร็จรูปที่ใช้เป็นพื้นชั้นสองของบ้านในไทยเป็นคอนกรีตหล่อสำเร็จที่อัดแรงมาจากโรงงาน วางบนคานแล้วเททับหน้าอีกชั้น ข้อดีคือไม่ต้องตั้งค้ำยันแบบมากเท่าพื้นหล่อในที่ ข้อห้ามคือห้ามเจาะหรือตัดแผ่นเพื่อเดินท่อโดยไม่ถามวิศวกร เพราะลวดอัดแรงอยู่ในเนื้อแผ่น

แยกตามกำลังอัด ตัวเลขที่ต้องสั่งให้ถูก

ตามข้อมูลของ American Cement Association การวัดกำลังอัดคอนกรีตตามแนวปฏิบัติมาตรฐานทำที่อายุ 28 วัน เช่นคอนกรีต 3,000 ปอนด์ หมายถึงรับแรงอัดได้ 3,000 ปอนด์ต่อตารางนิ้วเมื่อครบ 28 วัน ส่วนคอนกรีตกำลังสูงมักหมายถึงราว 8,000 psi (55 MPa) ขึ้นไป

ในไทย ใบสั่งและแบบบ้านส่วนใหญ่ใช้หน่วยกิโลกรัมต่อตารางเซนติเมตร (ksc) ตารางนี้ช่วยแปลงหน่วยให้คุยกับเอกสารต่างประเทศหรือเอกสารที่ใช้ MPa ได้

หน่วย	เทียบ
1 MPa	ราว 10.2 ksc
1,000 psi	ราว 70.3 ksc หรือ 6.9 MPa
3,000 psi	ราว 211 ksc
8,000 psi (เกณฑ์คอนกรีตกำลังสูงของ ACA)	ราว 562 ksc

อีกเรื่องที่ต้องถามคือรูปทรงตัวอย่าง ค่ากำลังอัดในไทยมีทั้งแบบทดสอบจากแท่งลูกบาศก์และแบบทรงกระบอก คอนกรีตชุดเดียวกันให้ค่าแบบลูกบาศก์สูงกว่าทรงกระบอก ถ้าแบบเขียนไว้แบบหนึ่ง แต่โรงผสมเสนอราคาอีกแบบหนึ่ง ตัวเลขที่ดูเท่ากันจะไม่ใช่คอนกรีตเดียวกัน ให้ถามโรงผสมทุกครั้งว่าค่าที่เสนอวัดจากตัวอย่างแบบไหน

ระดับกำลังอัดในบ้านพักอาศัยแบ่งคร่าว ๆ ได้แบบนี้

• คอนกรีตหยาบ (lean concrete) ใช้รองใต้ฐานรากและพื้นให้เรียบสะอาดก่อนวางเหล็ก กำลังต่ำ ไม่ได้รับน้ำหนัก
• พื้นบนดิน ทางเดิน ลานซักล้าง ใช้กำลังระดับต่ำถึงกลาง ต้องการความทนสึกและไม่ร้าวมากกว่ากำลังสูง
• เสา คาน พื้นโครงสร้าง ฐานราก ใช้ค่าที่วิศวกรกำหนดในแบบ ห้ามเปลี่ยนเอง
• ลานจอดรถยนต์ที่รถเข้าออกทุกวัน ควรให้ช่างหรือวิศวกรกำหนดความหนา กำลังอัด และเหล็กตะแกรง เพราะเป็นพื้นที่รับน้ำหนักซ้ำทุกวัน

คอนกรีตเสริมเหล็ก ทำไมต้องมีเหล็ก

คอนกรีตรับแรงกดได้ดีแต่รับแรงดึงได้น้อย คานที่รับน้ำหนักจะแอ่นลง ท้องคานถูกดึง ถ้าไม่มีเหล็กรับแรงดึงตรงนั้น คอนกรีตจะร้าวและหักทันทีที่แรงเกิน เหล็กเสริมจึงวางในด้านที่ถูกดึง และวางให้มีคอนกรีตหุ้มหนาพอกันสนิม

เรื่องที่เจ้าของบ้านควรรู้คือระยะหุ้มเหล็ก (covering) ช่างที่ไม่หนุนลูกปูนใต้ตะแกรง ทำให้เหล็กจมติดดินหรือติดแบบ หลังถอดแบบเห็นเหล็กโผล่หรือคอนกรีตหุ้มบางมาก ไม่กี่ปีเหล็กเป็นสนิม พองตัว และดันคอนกรีตแตก จำนวนเหล็ก ขนาด และตำแหน่ง เป็นงานวิศวกรทั้งหมด ดูหลักการเพิ่มเติมได้ในคอนกรีตเสริมเหล็ก

คอนกรีตที่มีคุณสมบัติพิเศษ

คอนกรีตมวลเบาและอิฐมวลเบา AAC

คอนกรีตมวลเบามีหลายแบบ ทั้งแบบที่ใช้มวลรวมน้ำหนักเบาและแบบที่ทำให้มีฟองอากาศในเนื้อ แบบที่เจ้าของบ้านไทยเจอบ่อยที่สุดคืออิฐมวลเบา AAC ตามข้อมูลของสมาคมผู้ผลิต AAC ยุโรป (EAACA) วัตถุดิบหลักคือปูนขาว ทรายละเอียด และน้ำ ผสมผงอะลูมิเนียมเล็กน้อยให้เกิดฟองอากาศ แล้วบ่มในหม้ออบไอน้ำแรงดันสูง ความแข็งแรงมาจากสารแคลเซียมซิลิเกตที่เกิดขึ้นระหว่างอบ

AAC ใช้ก่อผนังเพื่อลดน้ำหนักและลดความร้อนเข้าบ้าน ไม่ได้ใช้แทนเสาหรือคาน การยึดของหนักกับผนัง AAC ต้องใช้พุกเฉพาะ รายละเอียดการก่อและฉาบอยู่ในผนังอิฐมวลเบา

คอนกรีตไหลได้เอง

เหลวพอจะไหลเข้าแบบแคบและเหล็กเสริมแน่นได้โดยแทบไม่ต้องเขย่า ความเหลวมาจากน้ำยาผสมเพิ่ม ไม่ได้มาจากการเติมน้ำ ในบ้านพักอาศัยใช้ไม่บ่อย นอกจากเสาหรือผนังที่เหล็กแน่นมาก

คอนกรีตกันซึม

ผสมน้ำยาหรือออกแบบส่วนผสมให้เนื้อแน่น ใช้กับถังเก็บน้ำใต้ดิน บ่อ สระ และผนังใต้ดิน ข้อสำคัญคือรอยต่อการเทและรูทะลุของท่อ ต่อให้เนื้อคอนกรีตกันน้ำดีแค่ไหน น้ำก็เข้าทางรอยต่อได้ถ้าไม่มีแผ่นกันน้ำ (water stop) ที่รอยต่อ

คอนกรีตเปลือยและพื้นขัดมัน

คอนกรีตเปลือยคือคอนกรีตที่ผิวหลังถอดแบบเป็นผิวสำเร็จเลย ต้องคุมแบบหล่อ ส่วนผสม และการเขย่าละเอียดกว่างานที่จะฉาบทับ ส่วนพื้นขัดมันคือการขัดผิวหน้าพื้นตอนคอนกรีตเริ่มแข็งให้เรียบแน่น แล้วเคลือบกันคราบ สองงานนี้ขึ้นกับฝีมือช่างมาก ถ้าจะทำ ขอดูผลงานจริงก่อน

สั่งคอนกรีตผสมเสร็จ ต้องบอกอะไรบ้าง

1. กำลังอัดตามแบบ และวัดจากตัวอย่างแบบไหน
2. ปริมาตรที่ต้องการ คำนวณจากกว้าง x ยาว x หนา บวกเผื่อ 5-10%
3. ค่ายุบตัว (slump) หรือความข้นเหลว งานพื้นเทด้วยรางกับงานเสาที่เหล็กแน่นต้องการไม่เท่ากัน ถ้าต้องการเหลวขึ้น ให้ขอใช้น้ำยาลดน้ำ ไม่ใช่เพิ่มน้ำ
4. วิธีเท เทตรงจากรางรถ ใช้รถเข็น หรือต้องใช้รถปั๊ม ถ้ารถโม่จอดห่างจากจุดเทเกินความยาวราง ต้องคิดเรื่องปั๊มตั้งแต่ตอนสั่ง
5. เวลารถถึงและระยะห่างระหว่างคัน งานพื้นแผ่นใหญ่ต้องให้คันต่อไปมาก่อนคันแรกเทหมด ไม่อย่างนั้นจะเกิดรอยต่อเย็นกลางแผ่น
6. ขั้นต่ำต่อเที่ยวและค่าขนส่งกรณีสั่งน้อยกว่าขั้นต่ำ

เมื่อรถมาถึง ให้ดูใบส่งของว่ากำลังอัด ปริมาตร และเวลาออกจากโรงผสมตรงกับที่สั่ง คอนกรีตที่อยู่บนรถนานเกินไปจะเริ่มก่อตัวและเทยาก ถ้าคนขับหรือช่างจะเติมน้ำเพื่อให้เทง่าย ให้หยุดก่อนและถามผู้ควบคุมงาน เพราะน้ำที่เติมเพิ่มคือกำลังอัดที่หายไปตรง ๆ งานโครงสร้างควรให้ผู้ควบคุมงานเก็บตัวอย่างไปทดสอบกำลังอัด

หลังเท สิ่งที่ทำให้คอนกรีตประเภทไหนก็เสียได้

คอนกรีตทุกประเภทต้องการน้ำเพื่อทำปฏิกิริยาต่อหลังเท American Cement Association แนะนำการบ่มด้วยการรดน้ำ พ่นละออง คลุมด้วยวัสดุอุ้มน้ำอย่างกระสอบ หรือปิดผิวด้วยพลาสติกหรือน้ำยาบ่ม และระบุว่ายิ่งรักษาความชื้นได้นาน คอนกรีตยิ่งแข็งแรงและทนทาน

อาการ	สาเหตุที่พบบ่อย	ป้องกันอย่างไร
ร้าวลายงาบนผิว	ผิวเสียน้ำเร็วในแดด ไม่บ่ม	คลุมและรดน้ำทันทีที่ผิวแข็งพอ
ร้าวยาวพาดกลางแผ่น	แผ่นใหญ่ไม่มีรอยตัดแบ่ง	ตัดรอยแบ่งแผ่นตามระยะที่ช่างกำหนด
ผิวเป็นผงฝุ่นเมื่อกวาด	ขัดผิวตอนน้ำยังลอย น้ำเกิน	รอให้น้ำบนผิวหายก่อนขัด คุมน้ำ
รูพรุนรังผึ้งข้างเสา	เขย่าไม่พอ แบบรั่ว	ใช้เครื่องสั่น อุดรอยแบบก่อนเท
เหล็กเป็นสนิม คอนกรีตกะเทาะ	ระยะหุ้มเหล็กไม่พอ	หนุนลูกปูนทุกจุดก่อนเท
พื้นทรุดเป็นแอ่ง	ดินใต้พื้นไม่ได้บดอัด	บดอัดดินเป็นชั้น ใช้ทรายรองพื้น

เลือกให้ตรงกับงานในบ้าน

งาน	ประเภทที่เหมาะ	หมายเหตุ
ทางเดินข้างบ้าน ลานซักล้าง	ผสมหน้างาน หรือผสมเสร็จถ้าพื้นที่ใหญ่	ตะแกรงเหล็กและรอยตัด
ลานจอดรถยนต์	ผสมเสร็จ ตามกำลังอัดที่กำหนด	ดูความหนาและระดับลาดในโรงจอดรถ
ฐานเสาโรงจอดและรั้ว	ผสมเสร็จหรือผสมหน้างานตามขนาด	ขนาดฐานและเหล็กตามแบบ
พื้นชั้นสอง	แผ่นพื้นสำเร็จหรือพื้นหล่อในที่	วิศวกรกำหนด
ถังเก็บน้ำใต้ดิน	คอนกรีตกันซึม	รอยต่อต้องมีแผ่นกันน้ำ
ผนังกั้นห้อง	อิฐมวลเบา AAC หรือผนังเบา	ไม่ใช่คอนกรีตโครงสร้าง
ซ่อมขอบบิ่น ขั้นบันได	ปูนซ่อมหรือคอนกรีตถุงสำเร็จ	ทำความสะอาดและทาน้ำยาประสานก่อน

ก่อนจ้างช่างเทคอนกรีต ถามสิ่งนี้

• งานนี้ใช้คอนกรีตกำลังอัดเท่าไร ตามแบบหรือตามความเคยชิน และวัดจากตัวอย่างแบบไหน
• สั่งจากโรงผสมไหน มีใบส่งของทุกเที่ยวหรือไม่
• จะคุมไม่ให้เติมน้ำหน้างานอย่างไร ถ้าต้องการเหลวขึ้นจะใช้น้ำยาอะไร
• หนุนเหล็กด้วยลูกปูนหนาเท่าไร ทุกระยะกี่เซนติเมตร
• เขย่าด้วยเครื่องสั่นหรือไม่ และบ่มด้วยวิธีไหนกี่วัน
• ถ้าเป็นงานโครงสร้าง ใครเป็นวิศวกรหรือผู้ควบคุมงาน และเก็บตัวอย่างทดสอบหรือไม่

ช่างที่ตอบเป็นตัวเลขได้ทุกข้อ คือช่างที่เข้าใจว่าคอนกรีตแต่ละประเภทต่างกันจริง