ปูนซีเมนต์ปอร์ตแลนด์ 5 ประเภทตาม มอก. 15 ใช้งานต่างกันอย่างไร

ร้านวัสดุก่อสร้างมีปูนถุงหลายสี หลายยี่ห้อ และคนขายมักถามกลับว่าจะเอาไปทำอะไร คำถามนี้สำคัญกว่าที่คิด เพราะคำว่าปูนซีเมนต์ในภาษาพูดครอบคลุมทั้งปูนปอร์ตแลนด์ล้วน ปูนผสมสำหรับงานก่อและฉาบ และปูนสำเร็จรูปที่ผสมทรายมาแล้ว ผมจะเริ่มจากต้นทาง คือมาตรฐานปูนซีเมนต์ปอร์ตแลนด์ของไทย แล้วค่อยโยงกลับมาที่การซื้อและเก็บปูนที่บ้าน

มาตรฐาน มอก. 15 แบ่งปูนปอร์ตแลนด์เป็นกี่ประเภท

สำนักงานมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม (สมอ.) ออกมาตรฐาน มอก. 15-2562 เรื่องปูนซีเมนต์ปอร์ตแลนด์ แบ่งเป็น 5 ประเภทตามคุณสมบัติและการใช้งาน

ประเภท	ชื่อเรียกโดยย่อ	ลักษณะ	งานที่ใช้โดยทั่วไป
ประเภท 1	ใช้งานทั่วไป	ไม่มีข้อกำหนดพิเศษ	บ้าน อาคารทั่วไป พื้น คาน เสา
ประเภท 2	ทนซัลเฟตและความร้อนปานกลาง	คายความร้อนปานกลาง ทนซัลเฟตปานกลาง	โครงสร้างที่สัมผัสดินหรือน้ำที่มีซัลเฟตไม่มาก
ประเภท 3	กำลังอัดต้นสูง	แข็งตัวและให้กำลังเร็ว	งานที่ต้องถอดแบบเร็ว งานเทในอากาศเย็น
ประเภท 4	ความร้อนต่ำ	คายความร้อนช้าและน้อย	โครงสร้างคอนกรีตมวลใหญ่ เช่นเขื่อน ฐานรากหนามาก
ประเภท 5	ทนซัลเฟตสูง	ทนซัลเฟตสูง	งานที่สัมผัสดินหรือน้ำซัลเฟตสูง น้ำทะเลบางแบบ

คอลัมน์งานที่ใช้โดยทั่วไปเป็นแนวทางอธิบาย ไม่ได้ระบุไว้ในรูปตารางของมาตรฐาน รายละเอียดข้อกำหนดทางเคมีและกำลังอัดของแต่ละประเภทอยู่ในตัวมาตรฐานฉบับเต็มของ สมอ. ซึ่งเปิดอ่านได้ฟรี

บ้านทั่วไปใช้ประเภทไหน

บ้านพักอาศัยทั่วไป ทั้งฐานราก เสา คาน พื้น และงานก่อฉาบ ใช้ปูนประเภท 1 เป็นหลัก ประเภท 3 พบในงานที่ต้องถอดแบบเร็ว ส่วนประเภท 2 และ 5 เกี่ยวกับพื้นที่ดินเค็ม พื้นที่ชายฝั่ง หรือสัมผัสน้ำที่มีซัลเฟตสูง ถ้าที่ดินของคุณใกล้ทะเลหรือมีรายงานดินเค็ม ให้วิศวกรกำหนดประเภทและเกรดคอนกรีตในแบบก่อสร้าง ไม่ควรเปลี่ยนเองเพราะร้านมีของอื่นราคาถูกกว่า

ปูนที่ขายในถุงมีอะไรบ้าง

ในร้านวัสดุไทย ปูนถุงที่เจอบ่อยคือปูนสำหรับงานโครงสร้างและเท ปูนสำหรับงานก่อและฉาบ และปูนสำเร็จรูปผสมทราย (ปูนฉาบสำเร็จ ปูนปรับระดับ ปูนกาวกระเบื้อง) ชื่อและกลุ่มการใช้งานต่างกันตามผู้ผลิต ที่ตรวจได้แน่นอนคือฉลากข้างถุง

1. หาชื่อมาตรฐานและเลข มอก. ที่ระบุ ปูนซีเมนต์ปอร์ตแลนด์ที่ได้มาตรฐานจะอ้างถึงเลข มอก. ของประเภทนั้น
2. อ่านว่าใช้ทำงานอะไรตามผู้ผลิตแนะนำ ถุงปูนก่อฉาบไม่ได้ออกแบบมาให้เทโครงสร้างรับน้ำหนัก
3. ดูวันที่ผลิตและอายุแนะนำ ปูนที่ค้างนานดูดความชื้นได้
4. อ่านน้ำหนักบรรจุ ถุงทั่วไปบรรจุ 40 หรือ 50 กก. ต้องเทียบราคาต่อกิโลกรัม ดูเรื่องเทียบราคาใน ราคาปูนซีเมนต์ต่อถุง

เลข มอก. อื่นที่เจอบนถุง และหมายถึงอะไร

ถ้าพลิกดูถุงปูนหลายยี่ห้อในร้านเดียวกัน จะเห็นว่าไม่ใช่ทุกถุงอ้าง มอก. 15 สมาคมอุตสาหกรรมปูนซีเมนต์ไทยรวบรวมรายการมาตรฐานผลิตภัณฑ์ปูนไว้ และเลขที่เจ้าของบ้านเจอบ่อยมีไม่กี่ตัว

เลขบนถุง	ชื่อมาตรฐาน	ความหมายต่อเจ้าของบ้าน
มอก. 15	ปูนซีเมนต์ปอร์ตแลนด์	ปูนสำหรับงานโครงสร้างและคอนกรีต แบ่ง 5 ประเภทตามตารางด้านบน
มอก. 80	ปูนซีเมนต์ผสม	ปูนที่ผสมวัสดุอื่นเข้ากับปูนเม็ด ร้านมักขายสำหรับงานก่อ ฉาบ เทงานเล็กที่ไม่ใช่โครงสร้างหลัก
มอก. 2594	ปูนซีเมนต์ไฮดรอลิก	กำหนดตามสมรรถนะการใช้งาน ผู้ผลิตบางรายใช้กับปูนสำหรับงานคอนกรีตทั่วไป ต้องดูว่าถุงนั้นระบุให้ใช้กับงานแบบไหน
มอก. 2595	ปูนซีเมนต์สำหรับงานก่อและงานฉาบ	ใช้กับผนังก่อและฉาบ ไม่ใช่ปูนสำหรับเทเสาคาน
มอก. 133	ปูนซีเมนต์ปอร์ตแลนด์ขาว	ปูนขาวสำหรับงานที่ต้องการสี เช่นยาแนว หินขัด ผิวตกแต่ง

จุดที่ช่างกับเจ้าของบ้านมักเข้าใจคลาดกันคือถุงที่เขียนว่า "ปูนซีเมนต์" ตัวใหญ่ แต่เลขมาตรฐานด้านล่างเป็นปูนสำหรับงานก่อและฉาบ เจ้าของบ้านเห็นว่าราคาถูกกว่าถุงอื่นสิบกว่าบาทจึงซื้อไปให้ช่างผสมเทคานชั้นสอง ผลคือคอนกรีตที่ไม่ได้กำลังตามที่วิศวกรคำนวณ ซึ่งไม่มีใครเห็นจนกว่าจะเจาะเก็บตัวอย่างไปทดสอบ ถ้าแบบระบุกำลังอัดของคอนกรีตไว้ ให้ถามวิศวกรหรือผู้ควบคุมงานว่าถุงที่ซื้อตรงกับที่แบบต้องการหรือไม่ ก่อนผสมถุงแรก

มาตรฐานแต่ละเลขมีการปรับปรุงเป็นระยะ ปีที่ต่อท้ายเลข มอก. บนถุงจึงไม่จำเป็นต้องตรงกับฉบับล่าสุด เช่น มอก. 2594 ประกาศฉบับปี 2567 ออกมาแทนฉบับปี 2556 โดยอิงข้อกำหนดเชิงสมรรถนะจาก ASTM C1157 ถ้าต้องการเช็กว่าฉบับไหนใช้อยู่ ค้นได้จากฐานข้อมูลมาตรฐานของ สมอ.

ปูนขาวกับงานตกแต่ง

ปูนซีเมนต์ขาวแพงกว่าปูนเทาต่อกิโลกรัมอย่างเห็นได้ชัด เพราะต้องคุมวัตถุดิบไม่ให้มีเหล็กออกไซด์ที่ทำให้เป็นสีเทา ใช้เฉพาะงานที่สีมีผล เช่นพื้นหินขัด ผนังขัดมัน หรือผสมสีฝุ่นเป็นยาแนวสีอ่อน ถ้าทำพื้นหินขัด อ่านเรื่องสัดส่วนหินและการขัดต่อที่ พื้นหินขัด อย่าเอาปูนขาวไปใช้ในงานโครงสร้างเพื่อให้ผิวคอนกรีตสว่าง เพราะเปลืองเงินโดยไม่มีประโยชน์ทางโครงสร้าง

ปูนกับราคาวัสดุก่อสร้าง ดูแนวโน้มจากตัวเลขทางการ

ถ้าอยากดูทิศทางราคาแทนการฟังจากร้าน สนค. กระทรวงพาณิชย์ จัดทำดัชนีราคาวัสดุก่อสร้างรายเดือน ฉบับเดือนพฤษภาคม 2568 รายงานดัชนีรวมที่ 113.3 สูงขึ้นประมาณ 0.3% เมื่อเทียบกับปีก่อน หมวดซีเมนต์สูงขึ้นประมาณ 4.7% ขณะที่หมวดเหล็กลดลงประมาณ 3.6% ตัวเลขเหล่านี้เป็นระดับประเทศ ไม่ได้บอกราคาปูนที่ร้านใกล้บ้านคุณ แต่ใช้ประกอบการตัดสินใจว่าควรสั่งปูนทั้งงานครั้งเดียวหรือแบ่งสั่ง เมื่อซีเมนต์ขึ้นราคาและเหล็กลดลง งบรวมอาจไม่เปลี่ยนมาก

เก็บปูนที่บ้านอย่างไรไม่ให้เป็นก้อน

ปูนซีเมนต์ดูดความชื้นจากอากาศ และความชื้นแค่เล็กน้อยก็พอทำให้ผิวถุงจับเป็นก้อน ในหน้าฝนของไทยปัญหานี้พบทุกปี

• วางถุงบนพาเลทหรือแผ่นไม้ยกสูงจากพื้นอย่างน้อย 10-15 ซม. ไม่วางบนพื้นปูนที่ชื้น
• คลุมด้วยผ้าใบหรือพลาสติกหนา แต่ไม่ห่อมิดชิดจนกักความชื้นภายใน
• ไม่ซ้อนสูงจนถุงล่างอัดแน่นหรือแตก และเว้นช่องห่างจากผนังที่อาจมีความชื้นซึม
• ใช้ถุงเก่าก่อน (First in, first out)
• ถ้าถุงฉีกขาด รีบใช้ภายในวันนั้น อย่าเก็บข้ามสัปดาห์
• ก้อนที่บีบด้วยมือไม่แตก อย่าใช้เทโครงสร้าง ใช้ได้เฉพาะงานไม่สำคัญหรือทิ้ง

ปูนกับคอนกรีต ต่างกันอย่างไร

ปูนซีเมนต์เป็นวัสดุประสาน ส่วนคอนกรีตคือส่วนผสมของปูน ทราย หิน และน้ำ ในโครงสร้างบ้านที่รับน้ำหนัก กำลังอัดมาจากสัดส่วนผสมและการบ่ม ไม่ใช่แค่ชนิดปูน อ่านอัตราส่วนที่ใช้ได้ที่ อัตราส่วนผสมคอนกรีต และภาพรวมของชนิดคอนกรีตอยู่ใน ชนิดคอนกรีต ส่วนโครงสร้างที่มีเหล็กเสริมอยู่ในหัวข้อ คอนกรีตเสริมเหล็ก

สองเรื่องที่ทำลายคอนกรีตได้มากกว่าการเลือกประเภทปูนผิด คือน้ำกับการบ่ม ช่างที่อยากให้คอนกรีตเทลื่นมักเติมน้ำเพิ่มที่หน้างาน น้ำส่วนเกินนั้นระเหยออกไปทิ้งรูพรุนไว้ในเนื้อคอนกรีต กำลังอัดจึงต่ำลงแม้ใช้ปูนประเภทที่ถูกต้อง อีกเรื่องคือการปล่อยให้ผิวแห้งเร็วกลางแดด ปูนต้องการน้ำต่อเนื่องเพื่อทำปฏิกิริยาให้ครบ จึงต้องบ่มชื้นด้วยการรดน้ำ คลุมกระสอบเปียก หรือขังน้ำบนพื้น ตามระยะเวลาที่ผู้ควบคุมงานกำหนด ถ้าเห็นช่างเทพื้นตอนเที่ยงแล้วกลับบ้านโดยไม่มีใครรดน้ำ ให้ทักตั้งแต่วันแรก

จับคู่สถานการณ์ในบ้านกับประเภทปูน

ตารางนี้ช่วยตั้งคำถามกับวิศวกรหรือผู้ออกแบบ ไม่ใช่คำตอบสุดท้าย ประเภทที่ใช้จริงต้องมาจากแบบและผลสำรวจดินของที่ดินคุณ

สถานการณ์	ประเภทที่มักเกี่ยวข้อง	คำถามที่ควรถามผู้ออกแบบ
บ้านทั่วไปในเมือง ดินไม่เค็ม	ประเภท 1	แบบกำหนดกำลังคอนกรีตเท่าไร
บ้านชายฝั่งหรือดินเค็ม	ประเภท 2 หรือ 5 ตามผลตรวจ	ผลสำรวจดินพบซัลเฟตหรือคลอไรด์สูงไหม
ต้องถอดแบบเร็ว เทอากาศเย็น	ประเภท 3	ความร้อนจากการแข็งตัวเทชิ้นหนาจะเป็นปัญหาไหม
ฐานรากหนามาก เสาตอม่อใหญ่	ประเภท 4 หรือผสมวัสดุเสริม	ต้องคุมอุณหภูมิในเนื้อคอนกรีตหรือไม่
งานก่อฉาบผนัง	ปูนก่อฉาบหรือปูนสำเร็จตามคำแนะนำผู้ผลิต	ใช้กับผนังภายในหรือภายนอก

บ้านในเขตน้ำกร่อยหรือใกล้ชายฝั่งควรถามเรื่องนี้ตั้งแต่ยังไม่มีแบบสุดท้าย เพราะการเปลี่ยนประเภทปูนภายหลังกระทบทั้งราคาและตารางเท

ความผิดพลาดที่เจอบ่อยตอนซื้อและใช้ปูน

• ซื้อปูนก่อฉาบมาเทพื้นโครงสร้างเพราะราคาถูกกว่า ปูนชนิดนี้ออกแบบมาสำหรับงานบางและไม่ได้ให้กำลังอัดตามที่งานโครงสร้างต้องการ
• ผสมปูนหลายยี่ห้อในงานเทครั้งเดียว ปูนต่างยี่ห้อมีเวลาแข็งตัวไม่เท่ากัน อาจทำให้สีและผิวพื้นไม่สม่ำเสมอ ควรใช้ยี่ห้อและล็อตเดียวกันตลอดการเทครั้งนั้น
• ทิ้งถุงปูนไว้ใต้ชายคาที่ละอองฝนสาด วางบนพื้นดินโดยตรง
• ใช้ปูนหมดอายุหรือเป็นก้อนแล้วเติมน้ำมากขึ้นเพื่อชดเชย การเติมน้ำไม่ได้คืนกำลังให้ปูน
• เชื่อคำแนะนำปากเปล่าว่า ยี่ห้อนี้ดีกว่าแบบ ถ้าแบบระบุประเภทและกำลังไว้ ต้องทำตามนั้นก่อน

ก่อนซื้อปูนถามสิ่งนี้

• งานนี้ต้องการปูนปอร์ตแลนด์ประเภทอะไร ตามแบบหรือที่วิศวกรกำหนด
• ปูนถุงนี้มีเลข มอก. ระบุไว้ข้างถุง ใช้งานโครงสร้างได้หรือเป็นปูนก่อฉาบ
• วันที่ผลิตเมื่อไร และเก็บในร้านอย่างไร ถุงที่วางกลางแดดหรือพื้นเปียกควรหลีกเลี่ยง
• ราคาต่อถุงรวมค่าส่งหรือไม่ และน้ำหนักถุงกี่กิโลกรัม
• สั่งเกินใช้คืนได้ไหม ปูนถุงที่ยังไม่แกะมักคืนไม่ได้ จึงควรคำนวณปริมาณก่อนสั่ง

สำหรับบ้านทั่วไป ข้อสรุปค่อนข้างตรงไปตรงมา ใช้ประเภท 1 ที่มีเลข มอก. ตามแบบ เก็บให้แห้ง และให้วิศวกรเป็นผู้เปลี่ยนประเภทเมื่อสภาพดินหรือน้ำต้องการ