ประเด็นสำคัญ
- คำตอบขึ้นกับลักษณะแผล ถ้าผิวหนังไม่ทะลุและไม่มีแผลเลย ไม่ต้องฉีดวัคซีน ถ้าเป็นรอยขีดข่วนตื้นหรือถลอกก็ต้องฉีดวัคซีน และถ้าแผลทะลุผิวหนังมีเลือดออกชัดเจน ต้องฉีดทั้งวัคซีนและอิมมูโนโกลบูลินตามที่แพทย์ประเมิน
- แนวทางกรมควบคุมโรคระบุว่าการฉีดวัคซีนหลังถูกแมวกัด ใช้หลักเดียวกับถูกสุนัขกัด
- สิ่งแรกที่ต้องทำคือล้างแผลด้วยน้ำและสบู่อย่างน้อย 15 นาที ก่อนไปสถานพยาบาล
- ถ้าแมวที่กัดจับได้ กักไว้ดูอาการ 10 วัน และถ้าแมวปกติตลอด 10 วัน แพทย์อาจให้หยุดฉีดต่อได้
- รอยข่วนที่ใบหน้าและมีเลือดซิบ แนวทางกรมควบคุมโรคให้ฉีดอิมมูโนโกลบูลินโดยเร็ว
คำตอบสั้นที่สุดคือ ขึ้นกับว่าแผลลึกแค่ไหน ถ้าแมวแค่งับหรือเลียบนผิวหนังที่ไม่มีแผล ไม่ต้องฉีดวัคซีน ถ้าเป็นรอยข่วนตื้นหรือถลอกก็ต้องฉีดวัคซีน และถ้าเล็บหรือเขี้ยวทะลุผิวหนังจนเลือดออกชัดเจน ต้องฉีดทั้งวัคซีนและอิมมูโนโกลบูลิน (RIG) ซึ่งแพทย์เป็นผู้ประเมิน กรมควบคุมโรคระบุไว้ชัดว่าการฉีดวัคซีนหลังถูกแมวกัด ใช้หลักการเดียวกับถูกสุนัขกัด ไม่ได้เบากว่ากัน
เหตุที่คนมักประมาทแมว เพราะแผลดูเล็ก เลือดไม่มาก แต่โรคนี้ไม่ได้ตัดสินจากขนาดแผล บทความนี้เรียงให้ตามลำดับที่ต้องทำจริง คือล้างแผล ดูระดับของแผล แล้วค่อยตัดสินเรื่องวัคซีนกับการกักแมวดูอาการ
ทำสิ่งนี้ก่อน ในนาทีแรกหลังโดนแมว
- ล้างแผลด้วยน้ำสะอาดและสบู่ ล้างหลายครั้งและล้างสบู่ออกให้หมด ถ้าแผลลึกให้ล้างถึงก้นแผล ใช้เวลาอย่างน้อย 15 นาที ทั้งแนวทางของกรมควบคุมโรคและข้อมูลของ WHO ระบุตรงกันเรื่อง 15 นาที
- เช็ดแผลด้วยน้ำยาฆ่าเชื้อหลังล้างเสร็จ
- อย่าตีแผลหรือบีบแผลแรงๆ กรมควบคุมโรคระบุว่าการเอารองเท้าตีแผลไม่ช่วยป้องกันโรค และยังทำให้แผลช้ำ
- จำแมวตัวที่ทำร้าย เจ้าของคือใคร อยู่ที่ไหน และถ่ายรูปไว้ถ้าทำได้ ข้อมูลนี้ใช้ตัดสินใจเรื่องการกักดูอาการ
- ไปสถานพยาบาลในวันเดียวกัน แม้แผลจะดูเล็ก
ข้อ 1 สำคัญที่สุดเพราะทำได้ทันที ไม่ต้องรอคิวหรือรอรถ ผู้เขียนไม่พบข้อมูลที่ให้ตัวเลขว่าล้างแผลช่วยลดความเสี่ยงได้กี่เปอร์เซ็นต์ จึงไม่ขอระบุตัวเลขนั้น แต่แหล่งทางการทั้งสองแห่งเห็นตรงกันว่าต้องทำ

แผลแบบไหนต้องทำอะไร
องค์การอนามัยโลกแบ่งการสัมผัสสัตว์เป็น 3 ระดับ และแนวทางของไทยอ้างอิงเกณฑ์เดียวกัน ตารางนี้สรุปจากสองแหล่งนั้น
| ระดับ | ลักษณะที่โดน | สิ่งที่ต้องทำ |
|---|---|---|
| 1 | จับ ลูบ ให้อาหาร หรือแมวเลียผิวหนังที่ไม่มีแผล | ล้างด้วยน้ำและสบู่ ไม่ต้องฉีดวัคซีน |
| 2 | งับหรือข่วนจนเป็นรอยช้ำ รอยขีดข่วนเล็กน้อย หรือถลอก โดยไม่มีเลือดออก หรือแมวเลียแผลที่มีอยู่แล้ว | ล้างแผล และฉีดวัคซีน |
| 3 | กัดหรือข่วนทะลุผิวหนัง เลือดออกชัดเจน น้ำลายเข้าเยื่อบุอ่อนหรือแผลเปิด | ล้างแผล ฉีดวัคซีน และ RIG ตามที่แพทย์ประเมิน |
สองจุดที่คนสับสนบ่อย
แมวงับแต่ไม่มีแผล แนวทางกรมควบคุมโรคระบุว่าไม่ต้องฉีดวัคซีน เพราะจัดอยู่ระดับ 1 ให้ล้างด้วยน้ำสบู่บริเวณที่ถูกสัมผัส
ข่วนเป็นแผลถลอก เลือดซิบๆ แนวทางกรมควบคุมโรคมีข้อนี้โดยตรงว่า ถ้าถูกข่วนเป็นรอยถลอก ไม่มีเลือดออกหรือเลือดออกซิบๆ ให้ล้างแผลด้วยน้ำสบู่ ใส่น้ำยาฆ่าเชื้อ กินยาปฏิชีวนะตามความจำเป็น และฉีดวัคซีน ดังนั้นรอยข่วนที่เห็นเป็นเส้นแดงเล็กๆ ก็ยังต้องไปฉีด ไม่ใช่เรื่องที่ล้างแล้วปล่อยได้
อิมมูโนโกลบูลิน (RIG) คือแอนติบอดีสำเร็จรูปที่ฉีดรอบและในแผลเพื่อจัดการเชื้อที่ยังค้างอยู่ก่อนที่ภูมิจากวัคซีนจะขึ้น แนวทางของกรมควบคุมโรคระบุว่าถ้าฉีดให้ได้ผล ต้องครอบคลุมขอบแผลและภายในแผล เรื่องนี้เป็นงานของแพทย์และพยาบาลเท่านั้น
แมวตัวนั้นกักดูอาการได้ไหม
ถ้าแมวที่ทำร้ายจับได้ แนวทางกรมควบคุมโรคแนะนำให้กักขังไว้ดูอาการ 10 วัน ใช้ได้เฉพาะสุนัขและแมวเท่านั้น สัตว์ชนิดอื่นต้องดูต่างออกไป
เหตุผลเบื้องหลังคือ แนวทางระบุว่าผลการศึกษาของผู้เชี่ยวชาญ WHO และสถานเสาวภา สภากาชาดไทย พบว่าสุนัขที่เป็นโรคพิษสุนัขบ้าเมื่อมีอาการแล้วจะตายภายใน 10 วัน ถ้าสัตว์ยังปกติหลังผ่านไป 10 วัน แสดงว่าตอนที่กัดสัตว์ยังไม่แพร่เชื้อ
ข้อกำหนดตรงนี้ละเอียดกว่าที่หลายคนเข้าใจ
- ระหว่างที่แมวถูกกัก ถ้าแมวมีอาการผิดปกติ ให้เริ่มฉีดวัคซีนทันที
- ถ้าแมวตายระหว่างกัก แนวทางแนะนำให้ส่งหัวสัตว์ตรวจชันสูตรที่ห้องปฏิบัติการ
- ถ้าแมวปกติตลอด 10 วัน คนที่เริ่มฉีดไปแล้วอาจหยุดฉีดต่อได้ ตามที่แพทย์ประเมิน
- แมวจรที่จับไม่ได้ ไม่ใช่กรณีที่รอดูอาการได้ ให้ถือว่าต้องรับการรักษาตามระดับของแผล
การเลือกรอดูอาการแทนการฉีดทันที แนวทางของกรมควบคุมโรคระบุเงื่อนไขไว้สำหรับกรณีสัตว์ที่มีวัคซีน เช่น สัตว์ปกติ ถูกกัดโดยมีเหตุโน้มนำ (เช่น ไปรบกวนตอนกินข้าวหรือดึงหาง) ฉีดวัคซีนมาแล้วอย่างน้อย 2 ครั้งและครั้งหลังสุดไม่เกิน 1 ปี และเลี้ยงในรั้วรอบขอบชิด ถ้าไม่ครบเงื่อนไข ไม่ควรใช้ทางนี้ ข้อสรุปคืออย่าตัดสินเองว่า "แมวบ้านเราเชื่อง ไม่น่าเป็นอะไร" ให้ไปพบแพทย์และเล่าประวัติแมวให้ครบ

แมวในบ้านที่ไม่เคยออกไปไหน เสี่ยงไหม
เสี่ยงน้อยกว่าแมวจร แต่ไม่ใช่ศูนย์ แนวทางกรมควบคุมโรคอธิบายตัวอย่างสุนัขที่เลี้ยงในบ้านว่า ยังมีโอกาสติดเชื้อได้จากการยื่นปากไปกัดกับสัตว์ข้างนอก หรือถูกแมวที่เป็นโรคเข้ามากัด และแนะนำให้ฉีดวัคซีนป้องกันพิษสุนัขบ้าทุกปี เหตุผลที่กรมให้ไว้คือยังพบเชื้อในประเทศไทยกระจายทั่วประเทศ และยังไม่มีพื้นที่ใดประกาศเป็นเขตปลอดโรค หลักเดียวกันนี้ใช้กับแมวได้ ดูตารางวัคซีนที่ ตารางวัคซีนแมว และ ราคาฉีดวัคซีนแมว
ตัวเลขอีกอย่างที่ควรรู้ ระยะฟักตัวของโรคในสุนัขและแมวประมาณ 3 ถึง 8 สัปดาห์ แต่อาจสั้นเพียง 2 สัปดาห์หรือนานถึง 6 เดือน ส่วนในคนประมาณ 2 ถึง 8 สัปดาห์ แต่อาจสั้นเพียง 7 วันหรือเกิน 1 ปี นี่คือเหตุผลที่ "ไม่มีอาการ" ในช่วงสัปดาห์แรกไม่ได้แปลว่าปลอดภัย และเหตุผลที่ต้องรีบฉีดหลังโดนแผลระดับ 2 และ 3
ถ้าฉีดเข็มแรกไปแล้ว ต้องมาตามนัด
การฉีดวัคซีนหลังสัมผัสโรคมีหลายเข็มตามตารางที่สถานพยาบาลกำหนด แนวทางกรมควบคุมโรคระบุว่า 3 เข็มแรกไม่ควรเลื่อนนัด ถ้าเลื่อนไปมาก สถานพยาบาลอาจต้องเริ่มชุดใหม่ ผู้เขียนไม่ได้ระบุว่าเลื่อนได้กี่วัน เพราะตารางของแต่ละสถานพยาบาลและชนิดการฉีดอาจต่างกัน ให้ถามที่ห้องฉีดยาโดยตรงและจดวันนัดไว้ในโทรศัพท์ทันที
ข้อมูลที่น่าจะช่วยคลายกังวลได้ คือแนวทางเดียวกันระบุว่าวัคซีนที่ใช้ในประเทศไทยตอนนี้เป็นชนิดเซลล์เพาะเลี้ยงที่มีความปลอดภัยมาก ไม่มีข้อห้ามในเด็กและหญิงมีครรภ์ และเด็กกับผู้ใหญ่ใช้ขนาดเดียวกัน
โดนกัดมาหลายวันแล้ว ยังทันไหม
แนวทางกรมควบคุมโรคมีคำถามตรงนี้ คนที่ถูกสุนัขกัดเดือนสิงหาคมแต่เพิ่งมาพบแพทย์เดือนพฤศจิกายน ให้ปฏิบัติเหมือนถูกกัดมาใหม่ แต่ถ้าสัตว์ที่กัดยังมีชีวิตอยู่ ไม่ต้องฉีดวัคซีน กรณีแมวใช้หลักคิดเดียวกัน ดังนั้นอย่าปล่อยไปเพราะผ่านมานานแล้ว ไปพบแพทย์พร้อมเล่าว่าแมวยังมีชีวิตอยู่และดูปกติหรือไม่
ป้องกันไม่ให้โดนซ้ำ
ส่วนใหญ่แมวกัดหรือข่วนเพราะเล่นแรง ตกใจ หรือถูกรบกวนตอนไม่พร้อม ดูสาเหตุและวิธีลดพฤติกรรมที่ แมวกัด และอ่านสัญญาณก่อนแมวฉุนที่ ภาษากายแมว ถ้าต้องจับแมวป่วยหรือแมวที่ไม่คุ้นมือ ให้ใช้ผ้าห่อหรือกระเป๋าใส่แมว ไม่ใช้มือเปล่าเข้าไปล่อ วัคซีนของแมวในบ้านควรครบและมีสมุดบันทึกติดตัว เพราะข้อมูลนี้ช่วยแพทย์ตัดสินใจเรื่องของคนที่ถูกกัดได้
ก่อนออกจากบ้านไปสถานพยาบาล เช็ก 5 ข้อ
- ล้างแผลด้วยน้ำสบู่ครบ 15 นาทีแล้ว
- จดเวลาและลักษณะที่ถูกทำร้าย (กัดหรือข่วน กี่แผล ตรงไหนของร่างกาย)
- ถ่ายรูปแผลก่อนและหลังล้าง
- เตรียมข้อมูลแมว: ของใคร อยู่ที่ไหน ฉีดวัคซีนครั้งสุดท้ายเมื่อไร ถ้ามีสมุดวัคซีนให้นำไป
- ระบุกับแพทย์ว่าเคยฉีดวัคซีนป้องกันพิษสุนัขบ้ามาก่อนหรือไม่ เพราะแนวทางมีวิธีต่างกันสำหรับคนที่เคยฉีดครบชุดแล้ว
เอกสารของกรมควบคุมโรคที่ใช้อ้างอิงพิมพ์ครั้งแรกเมื่อเดือนกันยายน 2555 วิธีและตารางการฉีดวัคซีนอาจปรับตามแนวทางใหม่ของสถานเสาวภาและ WHO จึงให้ถือตารางของสถานพยาบาลที่ฉีดเป็นหลัก
เรื่องการวินิจฉัยและการเลือกวัคซีนเป็นหน้าที่ของแพทย์ที่โรงพยาบาลหรือคลินิกที่รับฉีดวัคซีนพิษสุนัขบ้า บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเท่านั้น และไม่แทนการประเมินแผลจริง
คำถามที่พบบ่อย
แมวเลี้ยงในบ้านไม่เคยออกไปไหน กัดแล้วต้องไปหาหมอไหม
ควรไปประเมินแผลเสมอ แนวทางกรมควบคุมโรคระบุว่าสัตว์เลี้ยงที่ไม่เคยออกจากบ้านก็ยังมีโอกาสติดโรคได้ เช่น จากการถูกสัตว์อื่นเข้ามากัด ส่วนจะต้องฉีดวัคซีนหรือไม่ แพทย์จะดูลักษณะแผลและประวัติแมว
แมวฉีดวัคซีนพิษสุนัขบ้าแล้ว คนที่ถูกกัดยังต้องฉีดอีกไหม
แนวทางกรมควบคุมโรคอนุญาตให้ชะลอการฉีดและกักสัตว์ดูอาการ 10 วันได้ แต่ต้องครบเงื่อนไข เช่น สัตว์มีอาการปกติ ฉีดวัคซีนมาแล้วอย่างน้อย 2 ครั้ง ครั้งหลังสุดไม่เกิน 1 ปี และเลี้ยงในรั้วรอบขอบชิด การตัดสินใจเป็นของแพทย์ ไม่ควรตัดสินเองจากการที่แมวเคยฉีดวัคซีน
ถูกกัดมาหลายวันแล้วเพิ่งนึกได้ ยังไปฉีดทันไหม
ให้ไปพบแพทย์ แนวทางกรมควบคุมโรคระบุว่ากรณีมาช้า ให้ปฏิบัติเหมือนถูกกัดมาใหม่ แต่ถ้าสัตว์ที่กัดยังมีชีวิตและปกติดี อาจไม่ต้องฉีดวัคซีน แพทย์เป็นผู้ตัดสินจากประวัติ
เด็กโดนแมวข่วน ฉีดวัคซีนได้ไหม
ได้ แนวทางกรมควบคุมโรคระบุว่าไม่มีข้อห้ามในเด็กและหญิงมีครรภ์ และเด็กกับผู้ใหญ่ใช้วัคซีนขนาดเดียวกัน
แหล่งอ้างอิง
- แนวทางเวชปฏิบัติโรคพิษสุนัขบ้าและคำถามที่พบบ่อย | กลุ่มโรคติดต่อระหว่างสัตว์และคน สำนักโรคติดต่ออุบัติใหม่ กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข
- Rabies (fact sheet) | World Health Organization





