สัตว์เลี้ยง

โดนแมวข่วนหรือกัด ต้องฉีดวัคซีนพิษสุนัขบ้าไหม ดูจากแผล

| อ่าน 13 นาที

โดนแมวข่วนหรือกัด ต้องฉีดวัคซีนพิษสุนัขบ้าไหม ดูจากแผล

ประเด็นสำคัญ

  • คำตอบขึ้นกับลักษณะแผล ถ้าผิวหนังไม่ทะลุและไม่มีแผลเลย ไม่ต้องฉีดวัคซีน ถ้าเป็นรอยขีดข่วนตื้นหรือถลอกก็ต้องฉีดวัคซีน และถ้าแผลทะลุผิวหนังมีเลือดออกชัดเจน ต้องฉีดทั้งวัคซีนและอิมมูโนโกลบูลินตามที่แพทย์ประเมิน
  • แนวทางกรมควบคุมโรคระบุว่าการฉีดวัคซีนหลังถูกแมวกัด ใช้หลักเดียวกับถูกสุนัขกัด
  • สิ่งแรกที่ต้องทำคือล้างแผลด้วยน้ำและสบู่อย่างน้อย 15 นาที ก่อนไปสถานพยาบาล
  • ถ้าแมวที่กัดจับได้ กักไว้ดูอาการ 10 วัน และถ้าแมวปกติตลอด 10 วัน แพทย์อาจให้หยุดฉีดต่อได้
  • รอยข่วนที่ใบหน้าและมีเลือดซิบ แนวทางกรมควบคุมโรคให้ฉีดอิมมูโนโกลบูลินโดยเร็ว

คำตอบสั้นที่สุดคือ ขึ้นกับว่าแผลลึกแค่ไหน ถ้าแมวแค่งับหรือเลียบนผิวหนังที่ไม่มีแผล ไม่ต้องฉีดวัคซีน ถ้าเป็นรอยข่วนตื้นหรือถลอกก็ต้องฉีดวัคซีน และถ้าเล็บหรือเขี้ยวทะลุผิวหนังจนเลือดออกชัดเจน ต้องฉีดทั้งวัคซีนและอิมมูโนโกลบูลิน (RIG) ซึ่งแพทย์เป็นผู้ประเมิน กรมควบคุมโรคระบุไว้ชัดว่าการฉีดวัคซีนหลังถูกแมวกัด ใช้หลักการเดียวกับถูกสุนัขกัด ไม่ได้เบากว่ากัน

เหตุที่คนมักประมาทแมว เพราะแผลดูเล็ก เลือดไม่มาก แต่โรคนี้ไม่ได้ตัดสินจากขนาดแผล บทความนี้เรียงให้ตามลำดับที่ต้องทำจริง คือล้างแผล ดูระดับของแผล แล้วค่อยตัดสินเรื่องวัคซีนกับการกักแมวดูอาการ

ทำสิ่งนี้ก่อน ในนาทีแรกหลังโดนแมว

  1. ล้างแผลด้วยน้ำสะอาดและสบู่ ล้างหลายครั้งและล้างสบู่ออกให้หมด ถ้าแผลลึกให้ล้างถึงก้นแผล ใช้เวลาอย่างน้อย 15 นาที ทั้งแนวทางของกรมควบคุมโรคและข้อมูลของ WHO ระบุตรงกันเรื่อง 15 นาที
  2. เช็ดแผลด้วยน้ำยาฆ่าเชื้อหลังล้างเสร็จ
  3. อย่าตีแผลหรือบีบแผลแรงๆ กรมควบคุมโรคระบุว่าการเอารองเท้าตีแผลไม่ช่วยป้องกันโรค และยังทำให้แผลช้ำ
  4. จำแมวตัวที่ทำร้าย เจ้าของคือใคร อยู่ที่ไหน และถ่ายรูปไว้ถ้าทำได้ ข้อมูลนี้ใช้ตัดสินใจเรื่องการกักดูอาการ
  5. ไปสถานพยาบาลในวันเดียวกัน แม้แผลจะดูเล็ก

ข้อ 1 สำคัญที่สุดเพราะทำได้ทันที ไม่ต้องรอคิวหรือรอรถ ผู้เขียนไม่พบข้อมูลที่ให้ตัวเลขว่าล้างแผลช่วยลดความเสี่ยงได้กี่เปอร์เซ็นต์ จึงไม่ขอระบุตัวเลขนั้น แต่แหล่งทางการทั้งสองแห่งเห็นตรงกันว่าต้องทำ

ล้างแผลที่มือด้วยน้ำและสบู่

แผลแบบไหนต้องทำอะไร

องค์การอนามัยโลกแบ่งการสัมผัสสัตว์เป็น 3 ระดับ และแนวทางของไทยอ้างอิงเกณฑ์เดียวกัน ตารางนี้สรุปจากสองแหล่งนั้น

ระดับ ลักษณะที่โดน สิ่งที่ต้องทำ
1 จับ ลูบ ให้อาหาร หรือแมวเลียผิวหนังที่ไม่มีแผล ล้างด้วยน้ำและสบู่ ไม่ต้องฉีดวัคซีน
2 งับหรือข่วนจนเป็นรอยช้ำ รอยขีดข่วนเล็กน้อย หรือถลอก โดยไม่มีเลือดออก หรือแมวเลียแผลที่มีอยู่แล้ว ล้างแผล และฉีดวัคซีน
3 กัดหรือข่วนทะลุผิวหนัง เลือดออกชัดเจน น้ำลายเข้าเยื่อบุอ่อนหรือแผลเปิด ล้างแผล ฉีดวัคซีน และ RIG ตามที่แพทย์ประเมิน

สองจุดที่คนสับสนบ่อย

แมวงับแต่ไม่มีแผล แนวทางกรมควบคุมโรคระบุว่าไม่ต้องฉีดวัคซีน เพราะจัดอยู่ระดับ 1 ให้ล้างด้วยน้ำสบู่บริเวณที่ถูกสัมผัส

ข่วนเป็นแผลถลอก เลือดซิบๆ แนวทางกรมควบคุมโรคมีข้อนี้โดยตรงว่า ถ้าถูกข่วนเป็นรอยถลอก ไม่มีเลือดออกหรือเลือดออกซิบๆ ให้ล้างแผลด้วยน้ำสบู่ ใส่น้ำยาฆ่าเชื้อ กินยาปฏิชีวนะตามความจำเป็น และฉีดวัคซีน ดังนั้นรอยข่วนที่เห็นเป็นเส้นแดงเล็กๆ ก็ยังต้องไปฉีด ไม่ใช่เรื่องที่ล้างแล้วปล่อยได้

อิมมูโนโกลบูลิน (RIG) คือแอนติบอดีสำเร็จรูปที่ฉีดรอบและในแผลเพื่อจัดการเชื้อที่ยังค้างอยู่ก่อนที่ภูมิจากวัคซีนจะขึ้น แนวทางของกรมควบคุมโรคระบุว่าถ้าฉีดให้ได้ผล ต้องครอบคลุมขอบแผลและภายในแผล เรื่องนี้เป็นงานของแพทย์และพยาบาลเท่านั้น

แมวตัวนั้นกักดูอาการได้ไหม

ถ้าแมวที่ทำร้ายจับได้ แนวทางกรมควบคุมโรคแนะนำให้กักขังไว้ดูอาการ 10 วัน ใช้ได้เฉพาะสุนัขและแมวเท่านั้น สัตว์ชนิดอื่นต้องดูต่างออกไป

เหตุผลเบื้องหลังคือ แนวทางระบุว่าผลการศึกษาของผู้เชี่ยวชาญ WHO และสถานเสาวภา สภากาชาดไทย พบว่าสุนัขที่เป็นโรคพิษสุนัขบ้าเมื่อมีอาการแล้วจะตายภายใน 10 วัน ถ้าสัตว์ยังปกติหลังผ่านไป 10 วัน แสดงว่าตอนที่กัดสัตว์ยังไม่แพร่เชื้อ

ข้อกำหนดตรงนี้ละเอียดกว่าที่หลายคนเข้าใจ

  • ระหว่างที่แมวถูกกัก ถ้าแมวมีอาการผิดปกติ ให้เริ่มฉีดวัคซีนทันที
  • ถ้าแมวตายระหว่างกัก แนวทางแนะนำให้ส่งหัวสัตว์ตรวจชันสูตรที่ห้องปฏิบัติการ
  • ถ้าแมวปกติตลอด 10 วัน คนที่เริ่มฉีดไปแล้วอาจหยุดฉีดต่อได้ ตามที่แพทย์ประเมิน
  • แมวจรที่จับไม่ได้ ไม่ใช่กรณีที่รอดูอาการได้ ให้ถือว่าต้องรับการรักษาตามระดับของแผล

การเลือกรอดูอาการแทนการฉีดทันที แนวทางของกรมควบคุมโรคระบุเงื่อนไขไว้สำหรับกรณีสัตว์ที่มีวัคซีน เช่น สัตว์ปกติ ถูกกัดโดยมีเหตุโน้มนำ (เช่น ไปรบกวนตอนกินข้าวหรือดึงหาง) ฉีดวัคซีนมาแล้วอย่างน้อย 2 ครั้งและครั้งหลังสุดไม่เกิน 1 ปี และเลี้ยงในรั้วรอบขอบชิด ถ้าไม่ครบเงื่อนไข ไม่ควรใช้ทางนี้ ข้อสรุปคืออย่าตัดสินเองว่า "แมวบ้านเราเชื่อง ไม่น่าเป็นอะไร" ให้ไปพบแพทย์และเล่าประวัติแมวให้ครบ

แมวเลี้ยงนอนอยู่ในบ้าน

แมวในบ้านที่ไม่เคยออกไปไหน เสี่ยงไหม

เสี่ยงน้อยกว่าแมวจร แต่ไม่ใช่ศูนย์ แนวทางกรมควบคุมโรคอธิบายตัวอย่างสุนัขที่เลี้ยงในบ้านว่า ยังมีโอกาสติดเชื้อได้จากการยื่นปากไปกัดกับสัตว์ข้างนอก หรือถูกแมวที่เป็นโรคเข้ามากัด และแนะนำให้ฉีดวัคซีนป้องกันพิษสุนัขบ้าทุกปี เหตุผลที่กรมให้ไว้คือยังพบเชื้อในประเทศไทยกระจายทั่วประเทศ และยังไม่มีพื้นที่ใดประกาศเป็นเขตปลอดโรค หลักเดียวกันนี้ใช้กับแมวได้ ดูตารางวัคซีนที่ ตารางวัคซีนแมว และ ราคาฉีดวัคซีนแมว

ตัวเลขอีกอย่างที่ควรรู้ ระยะฟักตัวของโรคในสุนัขและแมวประมาณ 3 ถึง 8 สัปดาห์ แต่อาจสั้นเพียง 2 สัปดาห์หรือนานถึง 6 เดือน ส่วนในคนประมาณ 2 ถึง 8 สัปดาห์ แต่อาจสั้นเพียง 7 วันหรือเกิน 1 ปี นี่คือเหตุผลที่ "ไม่มีอาการ" ในช่วงสัปดาห์แรกไม่ได้แปลว่าปลอดภัย และเหตุผลที่ต้องรีบฉีดหลังโดนแผลระดับ 2 และ 3

ถ้าฉีดเข็มแรกไปแล้ว ต้องมาตามนัด

การฉีดวัคซีนหลังสัมผัสโรคมีหลายเข็มตามตารางที่สถานพยาบาลกำหนด แนวทางกรมควบคุมโรคระบุว่า 3 เข็มแรกไม่ควรเลื่อนนัด ถ้าเลื่อนไปมาก สถานพยาบาลอาจต้องเริ่มชุดใหม่ ผู้เขียนไม่ได้ระบุว่าเลื่อนได้กี่วัน เพราะตารางของแต่ละสถานพยาบาลและชนิดการฉีดอาจต่างกัน ให้ถามที่ห้องฉีดยาโดยตรงและจดวันนัดไว้ในโทรศัพท์ทันที

ข้อมูลที่น่าจะช่วยคลายกังวลได้ คือแนวทางเดียวกันระบุว่าวัคซีนที่ใช้ในประเทศไทยตอนนี้เป็นชนิดเซลล์เพาะเลี้ยงที่มีความปลอดภัยมาก ไม่มีข้อห้ามในเด็กและหญิงมีครรภ์ และเด็กกับผู้ใหญ่ใช้ขนาดเดียวกัน

โดนกัดมาหลายวันแล้ว ยังทันไหม

แนวทางกรมควบคุมโรคมีคำถามตรงนี้ คนที่ถูกสุนัขกัดเดือนสิงหาคมแต่เพิ่งมาพบแพทย์เดือนพฤศจิกายน ให้ปฏิบัติเหมือนถูกกัดมาใหม่ แต่ถ้าสัตว์ที่กัดยังมีชีวิตอยู่ ไม่ต้องฉีดวัคซีน กรณีแมวใช้หลักคิดเดียวกัน ดังนั้นอย่าปล่อยไปเพราะผ่านมานานแล้ว ไปพบแพทย์พร้อมเล่าว่าแมวยังมีชีวิตอยู่และดูปกติหรือไม่

ป้องกันไม่ให้โดนซ้ำ

ส่วนใหญ่แมวกัดหรือข่วนเพราะเล่นแรง ตกใจ หรือถูกรบกวนตอนไม่พร้อม ดูสาเหตุและวิธีลดพฤติกรรมที่ แมวกัด และอ่านสัญญาณก่อนแมวฉุนที่ ภาษากายแมว ถ้าต้องจับแมวป่วยหรือแมวที่ไม่คุ้นมือ ให้ใช้ผ้าห่อหรือกระเป๋าใส่แมว ไม่ใช้มือเปล่าเข้าไปล่อ วัคซีนของแมวในบ้านควรครบและมีสมุดบันทึกติดตัว เพราะข้อมูลนี้ช่วยแพทย์ตัดสินใจเรื่องของคนที่ถูกกัดได้

ก่อนออกจากบ้านไปสถานพยาบาล เช็ก 5 ข้อ

  • ล้างแผลด้วยน้ำสบู่ครบ 15 นาทีแล้ว
  • จดเวลาและลักษณะที่ถูกทำร้าย (กัดหรือข่วน กี่แผล ตรงไหนของร่างกาย)
  • ถ่ายรูปแผลก่อนและหลังล้าง
  • เตรียมข้อมูลแมว: ของใคร อยู่ที่ไหน ฉีดวัคซีนครั้งสุดท้ายเมื่อไร ถ้ามีสมุดวัคซีนให้นำไป
  • ระบุกับแพทย์ว่าเคยฉีดวัคซีนป้องกันพิษสุนัขบ้ามาก่อนหรือไม่ เพราะแนวทางมีวิธีต่างกันสำหรับคนที่เคยฉีดครบชุดแล้ว

เอกสารของกรมควบคุมโรคที่ใช้อ้างอิงพิมพ์ครั้งแรกเมื่อเดือนกันยายน 2555 วิธีและตารางการฉีดวัคซีนอาจปรับตามแนวทางใหม่ของสถานเสาวภาและ WHO จึงให้ถือตารางของสถานพยาบาลที่ฉีดเป็นหลัก

เรื่องการวินิจฉัยและการเลือกวัคซีนเป็นหน้าที่ของแพทย์ที่โรงพยาบาลหรือคลินิกที่รับฉีดวัคซีนพิษสุนัขบ้า บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเท่านั้น และไม่แทนการประเมินแผลจริง

คำถามที่พบบ่อย

แมวเลี้ยงในบ้านไม่เคยออกไปไหน กัดแล้วต้องไปหาหมอไหม

ควรไปประเมินแผลเสมอ แนวทางกรมควบคุมโรคระบุว่าสัตว์เลี้ยงที่ไม่เคยออกจากบ้านก็ยังมีโอกาสติดโรคได้ เช่น จากการถูกสัตว์อื่นเข้ามากัด ส่วนจะต้องฉีดวัคซีนหรือไม่ แพทย์จะดูลักษณะแผลและประวัติแมว

แมวฉีดวัคซีนพิษสุนัขบ้าแล้ว คนที่ถูกกัดยังต้องฉีดอีกไหม

แนวทางกรมควบคุมโรคอนุญาตให้ชะลอการฉีดและกักสัตว์ดูอาการ 10 วันได้ แต่ต้องครบเงื่อนไข เช่น สัตว์มีอาการปกติ ฉีดวัคซีนมาแล้วอย่างน้อย 2 ครั้ง ครั้งหลังสุดไม่เกิน 1 ปี และเลี้ยงในรั้วรอบขอบชิด การตัดสินใจเป็นของแพทย์ ไม่ควรตัดสินเองจากการที่แมวเคยฉีดวัคซีน

ถูกกัดมาหลายวันแล้วเพิ่งนึกได้ ยังไปฉีดทันไหม

ให้ไปพบแพทย์ แนวทางกรมควบคุมโรคระบุว่ากรณีมาช้า ให้ปฏิบัติเหมือนถูกกัดมาใหม่ แต่ถ้าสัตว์ที่กัดยังมีชีวิตและปกติดี อาจไม่ต้องฉีดวัคซีน แพทย์เป็นผู้ตัดสินจากประวัติ

เด็กโดนแมวข่วน ฉีดวัคซีนได้ไหม

ได้ แนวทางกรมควบคุมโรคระบุว่าไม่มีข้อห้ามในเด็กและหญิงมีครรภ์ และเด็กกับผู้ใหญ่ใช้วัคซีนขนาดเดียวกัน

แหล่งอ้างอิง

  1. แนวทางเวชปฏิบัติโรคพิษสุนัขบ้าและคำถามที่พบบ่อย | กลุ่มโรคติดต่อระหว่างสัตว์และคน สำนักโรคติดต่ออุบัติใหม่ กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข
  2. Rabies (fact sheet) | World Health Organization

อ่านเรื่องอื่นในหมวดสัตว์เลี้ยง

ข่าวสำคัญทันเวลา

ดูทั้งหมวดสัตว์เลี้ยง