น้ำประปาดื่มได้ไหม ต้นทางผ่านเกณฑ์ แต่ถังพักน้ำและท่อในบ้านต้องผ่านด้วย

ในพื้นที่ที่มีการประปานครหลวง (กปน.) น้ำที่ส่งออกจากโรงผลิตผ่านเกณฑ์น้ำประปาดื่มได้ของกรมอนามัยแล้ว ดื่มจากก๊อกได้ถ้าน้ำเดินทางมาถึงปากแก้วโดยไม่ผ่านถังสกปรกหรือท่อที่เก่าเกินไป บ้านที่ส่วนใหญ่กังวลจริงๆ ไม่ได้มีปัญหาที่น้ำจากโรงผลิต ปัญหามักอยู่ที่ระยะ 10 เมตรสุดท้ายในบ้านตัวเอง

เรื่องนี้ตอบแบบ "ได้" หรือ "ไม่ได้" ตรงๆ ไม่ได้ เพราะคำตอบขึ้นกับสามอย่าง คือใครเป็นผู้ผลิตน้ำ น้ำผ่านถังหรือไม่ และใครเป็นคนดื่ม ส่วนต่อไปแยกให้ทีละข้อ

ที่โรงผลิต น้ำประปาผ่านเกณฑ์อะไรมาบ้าง

กรมอนามัยมี "เกณฑ์คุณภาพน้ำประปาดื่มได้" ไว้ให้ผู้ผลิตน้ำประปาเทียบกับน้ำของตัวเอง กปน. เข้าร่วมแผนน้ำประปาปลอดภัย (Water Safety Plan) ตามแนวทางขององค์การอนามัยโลก (WHO) และกรมอนามัยรับรองว่าน้ำในพื้นที่ให้บริการ คือกรุงเทพฯ นนทบุรี และสมุทรปราการ ซึ่งมีผู้ใช้น้ำกว่า 12 ล้านคน เป็นน้ำประปาดื่มได้

ตัวเลขที่ช่วยให้เห็นภาพมีสองตัว

• กรมอนามัยสุ่มตรวจน้ำบริโภคในครัวเรือนช่วงปี 2560 ถึง 2563 พบว่าน้ำประปาของ กปน. ผ่านเกณฑ์เฉลี่ยร้อยละ 88.07 และปีล่าสุดของช่วงนั้นผ่านร้อยละ 100
• กปน. ควบคุมความขุ่นของน้ำที่จ่ายออกให้ต่ำกว่า 1 NTU ซึ่งกปน.ระบุว่าเข้มกว่าเกณฑ์ของกรมอนามัย 5 เท่า และเข้มกว่าค่าแนะนำของ WHO 4 เท่า

ตัวเลขร้อยละ 88.07 บอกอะไรเราอีกอย่าง คือตัวอย่างที่ตรวจเป็นน้ำที่เก็บจาก "ครัวเรือน" ไม่ใช่เก็บที่โรงผลิต น้ำที่ไม่ผ่านบางส่วนจึงมาจากปลายทาง ไม่ใช่ต้นทาง

ถ้าอยู่นอกเขต กปน. เช่น ต่างจังหวัดที่ใช้การประปาส่วนภูมิภาค ประปาเทศบาล หรือประปาหมู่บ้าน ตัวเลขข้างบนใช้แทนกันไม่ได้ คุณภาพขึ้นกับผู้ผลิตแต่ละราย ให้ถามผู้ให้บริการน้ำว่ามีผลตรวจล่าสุดหรือผ่านเกณฑ์น้ำประปาดื่มได้หรือยัง ถ้าตอบไม่ได้ ให้ถือว่ายังไม่ควรดื่มตรง

ระยะ 10 เมตรสุดท้ายคือจุดที่น้ำเสียคุณภาพ

น้ำจากมาตรเข้าบ้านแล้วเดินทางผ่านท่อเมนเข้าบ้าน ถังพักน้ำ (ถ้ามี) ปั๊ม ท่อภายใน และก๊อก ทุกจุดคือโอกาสให้คุณภาพตก

กปน. อธิบายว่า คลอรีนที่ใส่ไว้ฆ่าเชื้อจะค่อยๆ ระเหยและสลายไป เมื่อน้ำค้างอยู่ในถังนานคลอรีนจะหมด และน้ำไม่มีอะไรป้องกันเชื้อต่ออีก ตะกอนที่ละเอียดจนมองไม่เห็นก็ค่อยๆ ทับถมที่ก้นถัง ทั้งสองอย่างเกิดขึ้นช้าๆ เราจึงไม่รู้สึกว่าน้ำเปลี่ยน

ตารางข้างล่างจัดจุดเสี่ยงตามลำดับที่น้ำเดินทาง

จุดในบ้าน	ปัญหาที่เกิดได้	สัญญาณที่เห็น	วิธีแก้
ถังพักน้ำ (ใต้ดินหรือบนหลังคา)	คลอรีนหมด ตะกอนสะสม ฝุ่นและแมลงเข้าทางฝาหรือท่อระบายอากาศ	น้ำขุ่นหลังไม่ได้ใช้น้ำหลายวัน มีเศษดำๆ ตอนเปิดก๊อก	ล้างถังอย่างน้อยทุก 6 เดือน ปิดฝาและตะแกรงให้สนิท
ท่อเหล็กเก่า	สนิมหลุด น้ำสีเหลืองน้ำตาล	น้ำเหลืองตอนเปิดก๊อกครั้งแรกของวัน	ระบายน้ำทิ้งสักพัก ถ้าไม่หายให้ช่างตรวจท่อ
ก๊อกและหัวฝักบัว	ตะกรัน คราบสะสม	น้ำไหลอ่อน มีคราบขาวรอบปาก	ดูวิธีขัดตะกรันก๊อกน้ำ
เครื่องกรองน้ำ	ไส้กรองหมดอายุกลายเป็นที่สะสมเชื้อ	น้ำมีกลิ่น รสแปลก ไหลช้า	เปลี่ยนไส้ตามกำหนดของรุ่น
ภาชนะเก็บน้ำดื่ม	ปนเปื้อนจากมือและฝุ่น	มีคราบเมือกในขวด	ล้างทุกวัน ปิดฝา

WHO ระบุในเอกสารข้อมูลน้ำดื่มว่าการปิดฝาภาชนะเก็บน้ำในครัวเรือนช่วยลดการเพาะพันธุ์ของแมลงพาหะ และอาจลดการปนเปื้อนอุจจาระในระดับครัวเรือนด้วย ถังที่ฝาเปิดจึงเป็นปัญหาสองชั้น ทั้งน้ำเสียและยุงลายวางไข่ วิธีกันยุงทั้งบ้านอยู่ในการกำจัดแมลงในบ้านแยกตามชนิด

ดูน้ำเองได้ยังไงว่าปกติหรือผิดปกติ

ก่อนจะซื้อชุดตรวจหรือส่งตรวจ ให้ใช้ตา จมูก และแก้วใสใบหนึ่ง วิธีนี้ไม่ได้แทนผลแล็บ แต่ช่วยคัดกรองได้เร็ว

1. เปิดก๊อกที่ใช้ดื่ม รอ 1 นาทีเพื่อให้น้ำค้างท่อไหลออกไป
2. ใส่น้ำในแก้วใสเต็มแก้ว ยกขึ้นส่องกับแสงหรือวางบนกระดาษขาว
3. ดมกลิ่น แล้วชิมนิดเดียวถ้าน้ำใสและไม่มีกลิ่นผิดปกติ
4. ตั้งแก้วทิ้งไว้ 10 นาทีแล้วดูว่ามีตะกอนก้นแก้วหรือไม่

สิ่งที่เห็น	แปลว่าอะไร	ทำอะไรต่อ
ใส กลิ่นคลอรีนอ่อนๆ	ปกติ ยังมีคลอรีนป้องกันเชื้อ	ดื่มได้ถ้าถังและท่อสะอาด
ใส ไม่มีกลิ่นเลย	คลอรีนอาจหมดไปแล้วในถัง	ถ้าผ่านถังพัก ให้ล้างถัง ถ้าไม่ผ่านถังให้สอบถาม กปน.
เหลืองหรือน้ำตาล	สนิมจากท่อ หรือตะกอนสะสม	หยุดดื่มจนกว่าน้ำใส ระบายน้ำทิ้ง ตรวจท่อและถัง
ขุ่นขาวแล้วใสเองใน 1 ถึง 2 นาที	ฟองอากาศละเอียดในน้ำ	ปกติ ไม่ต้องทำอะไร
ขุ่นและตะกอนจมก้นแก้ว	มีอนุภาคในน้ำ	ไม่ดื่ม หาสาเหตุที่ถัง
กลิ่นเหม็นอับหรือกลิ่นไข่เน่า	มีสิ่งมีชีวิตสะสมในถังหรือท่อ	ล้างถัง ถ้ายังเหม็นให้ตรวจท่อ
รสหรือกลิ่นเหมือนน้ำมัน เคมี	อาจมีสารปนเปื้อนผิดปกติ	หยุดใช้ แจ้งผู้ให้บริการน้ำและสำนักงานสาธารณสุข

ข้อมูลของ กปน. บอกว่ามีแอป MWA onMobile ให้ดูคุณภาพน้ำแบบเรียลไทม์ในเมนู "คุณภาพน้ำประปา" ถ้าอยู่ในพื้นที่บริการ ลองเปิดดูได้ก่อนสงสัยว่าปัญหาเริ่มที่ต้นทางหรือในบ้าน

ล้างถังพักน้ำ ทีละขั้นและใช้เวลาเท่าไร

ถังพักน้ำเป็นเรื่องที่คนมองข้ามมากที่สุด เพราะถังอยู่ไกลตา กปน. แนะนำให้ล้างอย่างน้อยทุก 6 เดือน ถ้าถังเปิดฝาบ่อยหรืออยู่ใกล้ต้นไม้ที่ใบร่วง ควรถี่กว่านั้น

ถ้าห้องน้ำและครัวมีกลิ่นอับจากท่อด้วย ดูท่อระบายน้ำเหม็น ควบคู่กัน ถ้าตัดสินใจล้างเอง ถังต้องเข้าถึงได้ปลอดภัย มีพื้นราบ ไม่ใช่ถังใต้ดินที่ต้องลงไปข้างใน ขั้นตอนทั่วไปเป็นดังนี้ ใช้เวลาราว 2 ถึง 3 ชั่วโมงสำหรับถังขนาดครัวเรือน

1. แจ้งคนในบ้านว่าจะปิดน้ำ และกักน้ำดื่มสำรองไว้
2. ปิดวาล์วน้ำเข้า เปิดน้ำใช้จนระดับน้ำในถังต่ำ
3. ระบายน้ำที่เหลือและตะกอนออกทางท่อระบายก้นถัง
4. ขัดผนังและก้นถังด้วยแปรงนุ่ม ฉีดล้างด้วยน้ำสะอาด ไม่ใช้น้ำยาล้างจานเพราะล้างออกยาก
5. ฆ่าเชื้อตามคำแนะนำของ กปน. หรือผู้ผลิตถัง ใช้น้ำยาตามความเข้มข้นที่กำหนดเท่านั้น สวมถุงมือและแว่นตา เปิดฝาระบายไอ
6. ล้างน้ำยาออกจนไม่มีกลิ่นคลอรีนแรง แล้วเปิดน้ำเข้าถัง
7. ตรวจฝา ตะแกรงระบายอากาศ และท่อล้น ถ้าชำรุดให้ซ่อมก่อนปิด

ถ้าถังอยู่สูงเกินกำหนดความปลอดภัย หรือเป็นถังใต้ดิน ให้จ้างผู้ให้บริการ กปน. เปิดบริการล้างถังพักน้ำสำหรับผู้ใช้น้ำ ติดต่อผ่านแอป MWA onMobile โทร 1125 หรือ MWA E-Service เว็บไซต์ของ กปน. ไม่ได้ลงราคาในหน้าบริการ ให้สอบถามอัตราจากศูนย์บริการโดยตรง

ต้ม กรอง หรือดื่มตรง เลือกอย่างไรให้เข้ากับบ้านเรา

น้ำที่ผ่านเกณฑ์ที่โรงผลิตไม่ได้หมายความว่าทุกครอบครัวต้องดื่มตรงจากก๊อก บ้านแต่ละแบบมีความเสี่ยงต่างกัน

สถานการณ์	ทางเลือกที่เหมาะ	เหตุผล
บ้านใหม่ ท่อพีวีซี ต่อตรงจากมาตร ไม่มีถังพัก	ดื่มตรงได้ถ้าน้ำใสและมีกลิ่นคลอรีนอ่อน	ระยะทางสั้น ไม่มีจุดสะสม
บ้านที่มีถังพักและล้างถังเป็นประจำ	ดื่มตรงได้ หรือต้มเพิ่มในช่วงสงสัย	ถังสะอาด ยังต้องเช็กน้ำเป็นระยะ
บ้านเก่า ท่อเหล็ก ไม่เคยล้างถัง	ต้มหรือกรอง และล้างถังก่อนทำอย่างอื่น	ต้นเหตุอยู่ที่ท่อและถัง
คอนโดและอพาร์ตเมนต์ ใช้ถังรวมของอาคาร	ถามนิติบุคคลว่าล้างถังเมื่อไหร่ แล้วกรองหรือต้ม	เราควบคุมถังรวมเองไม่ได้
บ้านที่มีทารก ผู้สูงอายุ หรือคนภูมิต้านทานต่ำ	ต้มให้เดือดหรือใช้เครื่องกรองที่ดูแลถูกวิธี	ติดเชื้อง่าย ผลรุนแรงกว่า
ไม่แน่ใจว่าใครผลิตน้ำ ท่ออยู่นอกเขต กปน.	ถือว่ายังไม่ควรดื่มตรง ต้มก่อน	ยังไม่มีผลรับรอง

เรื่องการต้ม น้ำที่เดือดฆ่าเชื้อโรคในน้ำได้ นี่เป็นความรู้พื้นฐานด้านสุขาภิบาลที่ใช้กันมานาน แต่การต้มไม่ได้เอาสนิม ตะกอน หรือโลหะหนักออก ถ้าน้ำสีเหลืองอยู่แล้ว ต้มแล้วก็ยังเหลือง ต้องแก้ที่ต้นเหตุก่อน

ถ้าเลือกเครื่องกรอง ให้นึกถึงค่าใช้จ่ายระยะยาวนอกจากราคาเครื่อง ไส้กรองที่ไม่ได้เปลี่ยนตามกำหนดกลายเป็นที่สะสมเชื้อในตัวเอง ดูรายการของที่ต้องคิดเรื่องต้นทุนต่อปีได้ในแนวเดียวกับค่าไส้กรองของเครื่องฟอกอากาศ ซึ่งใช้หลักเดียวกัน

เทียบต้นทุนน้ำประปา น้ำต้ม น้ำกรอง และน้ำขวด

ตัวเลขข้างล่างเป็นตัวอย่างประมาณการเพื่อเทียบกัน ไม่ใช่ราคาจริงของผู้ผลิตรายใด ให้แทนค่าด้วยบิลของบ้านคุณ

สมมติครอบครัว 4 คน ดื่มและใช้ทำอาหารรวมวันละ 8 ลิตร หรือราว 240 ลิตรต่อเดือน

• น้ำประปาอัตราครัวเรือน ราคาต่อลูกบาศก์เมตร (1,000 ลิตร) อยู่ที่หลักสิบบาท ตามอัตราที่ผู้ให้บริการประกาศ น้ำ 240 ลิตรเป็นเงินไม่ถึงสิบบาท
• ค่าแก๊สหรือค่าไฟสำหรับต้ม 240 ลิตร ถ้าต้มกาละ 2 ลิตร ใช้พลังงานรวมประมาณ 10 ถึง 30 บาทต่อเดือน ขึ้นกับเตาและกา ตัวเลขนี้เป็นการประมาณ
• น้ำถังขนาด 18 ถึง 20 ลิตร ราคาราว 20 ถึง 40 บาทต่อถัง ใช้ราว 12 ถัง เป็นเงินราว 240 ถึง 480 บาทต่อเดือน (ราคาแตกต่างกันตามพื้นที่)
• เครื่องกรอง ค่าไส้กรองและค่าไฟต่อปี หารเป็นเดือน ให้บวกเข้าไปด้วย ตัวเลขขึ้นกับรุ่น

เอาไปคิดดู น้ำประปาเป็นแหล่งน้ำดื่มที่ถูกที่สุดต่อลิตร ต่อให้บวกค่าล้างถังปีละสองครั้งและค่าไส้กรอง ต้นทุนก็ยังต่ำกว่าซื้อน้ำถังทุกเดือน ข้อแตกต่างคือน้ำถังซื้อมาโดยไม่ต้องจัดการ ส่วนน้ำประปาเราต้องดูแลถังและท่อเอง

เมื่อไหร่ควรส่งน้ำตรวจ ไม่ใช้แค่ตาดู

สิ่งที่มองไม่เห็นด้วยตามีหลายอย่าง เชื้อจุลินทรีย์และโลหะบางชนิดทำให้น้ำใสได้ ควรส่งตรวจหรือปรึกษาเมื่อ

• มีคนในบ้านท้องเสียหรือเป็นโรคทางเดินอาหารซ้ำโดยหาสาเหตุไม่ได้
• ใช้น้ำจากบ่อบาดาลหรือประปาหมู่บ้านที่ไม่มีผลตรวจให้ดู
• บ้านเก่ามาก ต้องการทราบเรื่องโลหะจากท่อ
• เปลี่ยนท่อ ย้ายถัง หรือปรับปรุงระบบน้ำครั้งใหญ่

WHO ชี้ว่าการปนเปื้อนของอุจจาระเป็นความเสี่ยงสูงสุดต่อความปลอดภัยของน้ำดื่ม และน้ำที่ปนเปื้อนเชื้อทำให้เกิดโรคท้องร่วง อหิวาตกโรค และบิดได้ นี่คือเหตุผลที่เรื่องถังและฝาปิดควรได้รับความสำคัญ ไม่ใช่เรื่องจุกจิก

การส่งตรวจให้ถามสำนักงานสาธารณสุขจังหวัด ศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทย์ในพื้นที่ หรือห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรอง ว่ารับตัวอย่างน้ำบริโภคหรือไม่ และขอวิธีเก็บตัวอย่างให้ถูกต้อง ภาชนะที่ทำให้ปราศจากเชื้อและเวลาส่งมีผลต่อผลตรวจ อัตราค่าตรวจและรายการที่ตรวจแตกต่างกันในแต่ละแห่ง ให้สอบถามก่อนเก็บตัวอย่าง

ทำและไม่ทำ สรุปเป็นตารางตรวจบ้านรอบปี

ทำ	ไม่ทำ
ปิดฝาถังพักน้ำและตะแกรงระบายอากาศให้สนิท	ปล่อยถังเปิดฝา ไม่ตรวจตะแกรง
ล้างถังพักน้ำอย่างน้อยทุก 6 เดือน	ปล่อยจนน้ำมีกลิ่นแล้วค่อยล้าง
ระบายน้ำทิ้งเมื่อบ้านว่างหลายวันก่อนดื่ม	ดื่มน้ำที่ค้างท่อหลังกลับจากเที่ยวทันที
ตรวจสีและกลิ่นน้ำทุกเดือน ใส่แก้วใสส่องดู	ตัดสินว่าน้ำดีแค่จากรสชาติ
ต้มน้ำให้เดือดสำหรับทารกและคนภูมิต้านทานต่ำ	เก็บน้ำต้มค้างหลายวันในภาชนะเปิด
เปลี่ยนไส้กรองตามกำหนดของรุ่น	ใช้ไส้กรองเกินอายุเพื่อประหยัด
ถามนิติบุคคลคอนโดเรื่องวันล้างถังรวม	สันนิษฐานว่าอาคารล้างให้แล้ว

ถ้าบ้านคุณใช้น้ำเขต กปน. และไม่มีถังพัก ดื่มจากก๊อกได้เมื่อน้ำใสและมีกลิ่นคลอรีนอ่อนๆ ถ้ามีถัง ให้ล้างถังก่อนแล้วเช็กน้ำต่อไปเรื่อยๆ นอกเขต กปน. ให้ถามผู้ผลิตน้ำก่อนว่ามีผลตรวจหรือไม่ ส่วนอาการท้องเสียซ้ำหรือสงสัยว่าน้ำเป็นสาเหตุ ให้ปรึกษาแพทย์และแจ้งสำนักงานสาธารณสุขในพื้นที่