วิธีสังเกตปลวกขึ้นบ้าน ดูทางดิน ปีกแมลงเม่า และไม้ที่จิ้มแล้วยุบ

ปลวกขึ้นบ้านดูได้จากร่องรอยมากกว่าตัว ร่องรอยที่เจอบ่อยมีสามอย่าง ทางดินสีน้ำตาลเกาะผนังหรือเสา ปีกบางใสกองอยู่ริมหน้าต่างหรือใต้หลอดไฟ และไม้ที่เคาะแล้วเสียงโปร่งหรือจิ้มด้วยไขควงแล้วยุบ ถ้าเจอข้อใดข้อหนึ่งในบ้าน ให้ถือว่ามีปลวกจนกว่าจะพิสูจน์ได้ว่าไม่มี

EPA เขียนไว้ตรงๆ ว่าปลวกแทบไม่ออกมาจากดิน ท่อดิน หรือเนื้อไม้ที่มันกินอยู่ คนส่วนใหญ่จึงรู้ตัวตอนเห็นแมลงเม่าบินออกมา หรือตอนรื้อซ่อมแล้วเจอไม้พัง ด้านล่างคือวิธีหาให้เจอก่อนถึงวันนั้น

ทางดิน สัญญาณที่ชัดที่สุดของปลวกใต้ดิน

ปลวกที่กินบ้านในไทยส่วนใหญ่เป็นปลวกใต้ดิน ตัวมันแห้งง่าย จึงต้องเดินในท่อที่สร้างจากดิน น้ำลาย และเศษไม้หรือแผ่นยิปซัม ท่อพวกนี้มีขนาดตั้งแต่เส้นเท่าดินสอไปจนกว้างเท่านิ้วโป้ง UC IPM แบ่งไว้สี่แบบ ซึ่งบอกเราได้ต่างกัน

แบบของทางดิน	หน้าตา	เจอที่ไหน	บอกอะไร
ท่อทำงาน	แบน กว้าง เกาะแนบผิว ยาวต่อเนื่องจากพื้นขึ้นไปถึงไม้	ผนังปูนใต้วงกบ เสา ขอบบัว	ปลวกใช้ขนอาหารอยู่ทุกวัน เป็นจุดที่ช่างอยากวางเหยื่อ
ท่อสำรวจ	เส้นเล็ก บาง แตกกิ่ง บางเส้นไม่ไปถึงไม้	ผนังห้องเก็บของ ใต้บันได	ปลวกกำลังหาอาหารใหม่ บางเส้นถูกทิ้งไปแล้ว
ท่อห้อย	ห้อยลงจากฝ้าหรือคาน ปลายไม่ถึงพื้น	ใต้หลังคา ฝ้าห้องน้ำ	ปลวกกินไม้ข้างบนอยู่และกำลังหาทางลงดิน
ท่อปล่อยแมลงเม่า	ปล่องหรือช่องเปิดโผล่จากดินหรือผนัง เห็นช่วงฝนแรก	รอยแตกพื้นปูน ขอบสนาม	รังพร้อมปล่อยตัวสืบพันธุ์

ทางดินเก่าหรือใหม่ ทดสอบใน 3 วัน

เจอทางดินแล้วอย่าเพิ่งทุบทิ้งทั้งเส้น ให้ใช้ไขควงแกะออกช่วงสั้นๆ ราว 2 ถึง 3 เซนติเมตร ตรงกลางเส้น ถ่ายรูปไว้ แล้วกลับมาดูภายใน 1 ถึง 3 วัน ถ้าช่องที่แกะถูกปะด้วยดินสีเข้มกว่าเดิม แปลว่ายังมีปลวกเดินอยู่ ถ้าทางแห้งร่วนแตกเป็นผง ไม่มีใครมาซ่อม อาจเป็นทางที่ถูกทิ้งแล้ว แต่ก็ต้องหาต่อว่าปลวกย้ายไปเดินเส้นไหน

ระหว่างรอ ห้ามฉีดสเปรย์ใส่ทาง ปลวกจะถอยไปเปิดทางใหม่ที่หาได้ยากกว่าเดิม

แมลงเม่าหรือมดมีปีก แยกด้วยสามจุด

ช่วงต้นฝนแมลงเม่าบินออกจากรังพร้อมกันเพื่อไปตั้งรังใหม่ UC IPM บอกว่าปลวกใต้ดินบางสกุลมักบินช่วงบ่ายในวันฟ้าโปร่งหลังฝนหนัก และแมลงเม่าที่บินในสนามไม่ได้แปลว่าบ้านมีปลวกเสมอไป เพราะไม้ที่ฝังอยู่ในดินพบได้บ่อย ส่วนในไทยที่เห็นกันชินตาคือแมลงเม่าตอมไฟช่วงหัวค่ำหลังฝนตก

ปัญหาคือมดหลายชนิดก็มีตัวมีปีกบินออกมาช่วงเดียวกัน EPA ให้จุดสังเกตไว้แบบนี้ เราเพิ่มเรื่องเอวจาก UC IPM

จุดที่ดู	ปลวก (แมลงเม่า)	มดมีปีก
ปีก	สองคู่ยาวเท่ากัน ยาวเลยปลายท้อง หลุดง่าย	ปีกคู่หน้ายาวกว่าคู่หลังชัดเจน
หนวด	ตรง เป็นเม็ดต่อกันเหมือนสร้อยลูกปัด อาจห้อยลงเล็กน้อย	หักงอเป็นข้อศอกเกือบ 90 องศา
เอว	หนา ลำตัวต่อกันเป็นท่อนเดียว	คอดกิ่วชัดเจนระหว่างอกกับท้อง

วิธีจับมาดูให้ใช้เทปใสแปะตัวที่เกาะพื้นหรือผนัง แล้วแปะลงบนกระดาษขาว ส่องด้วยไฟฉายมือถือ ซูมกล้องถ่ายไว้ให้ช่างดูได้

ปีกกองอยู่ในบ้าน สำคัญกว่าตัวที่บิน

แมลงเม่าที่ลงพื้นแล้วจะสลัดปีกทิ้ง ถ้าเช้าวันรุ่งขึ้นเจอปีกบางใสขนาดเท่ากันกองอยู่ที่ขอบหน้าต่างด้านใน ใต้โคมไฟ ในอ่างล้างหน้า หรือในใยแมงมุม และประตูหน้าต่างปิดอยู่ทั้งคืน ให้สงสัยว่ามันบินออกมาจากในบ้าน ตรงนี้คือจุดที่ควรตรวจละเอียดภายในหนึ่งถึงสองสัปดาห์

ถ้าเปิดประตูหน้าต่างทิ้งไว้และแมลงเม่าบินเข้ามาตอมไฟ ปีกในบ้านก็บอกอะไรไม่ได้มากนัก ให้ดูว่ามีทางดินในบ้านด้วยหรือไม่

ไม้ที่ปลวกกินหน้าตาเป็นอย่างไร

ปลวกใต้ดินกินไม้จากข้างในและเหลือผิวไว้บางๆ UC IPM อธิบายว่าไม้ที่ถูกกินจะผิวบางจนมีดหรือไขควงจิ้มทะลุได้ง่าย และร่องที่กินมักไปตามลายไม้ ข้างในมีดินเปียกและมูลอัดปนอยู่ EPA ก็แนะนำวิธีเดียวกัน คือใช้ไขควงปากแบนจิ้มหาจุดกลวงในไม้ที่มองเห็นได้

ตรวจไม้ทีละชิ้นแบบนี้

1. เคาะด้วยด้ามไขควงทุกๆ 10 ถึง 15 เซนติเมตร ไม้ดีเสียงทึบ ไม้ที่มีโพรงเสียงโปร่ง
2. จุดที่เสียงโปร่ง ใช้ปลายไขควงกดเฉียงๆ ถ้ายุบลงไปง่ายหรือผิวแตกเป็นแผ่นบางๆ ให้จดไว้
3. ดูรอยต่อไม้กับปูน ถ้ามีดินอุดอยู่ในรอยต่อที่ไม่ควรมีดิน นั่นคือปลวกปะไว้
4. สีทาไม้ที่โป่งพองเป็นคลื่นหรือแตกเป็นแนวยาว ทั้งที่จุดนั้นไม่โดนน้ำ ให้กดดูข้างใต้

ไม้ที่ผุจากความชื้นก็นิ่มได้เหมือนกัน วิธีแยกคือไม้ผุจะยุ่ยเป็นเส้นใยและมีกลิ่นอับ ส่วนไม้ที่ปลวกกินจะมีโพรงเป็นชั้นๆ และมีดินติดอยู่ข้างใน เจอแบบไหนก็ต้องแก้ เพราะไม้ชื้นเป็นอาหารที่ปลวกชอบ ถ้าเจอความชื้นซึมตามผนังร่วมด้วย ลองไล่หาต้นทางตามวิธีลดความชื้นในบ้าน

เม็ดมูลกองเล็กๆ ปลวกไม้แห้งคนละแบบกับปลวกใต้ดิน

ปลวกไม้แห้งอยู่ในเนื้อไม้ทั้งรังโดยไม่ต้องลงดิน จึงไม่มีทางดินให้เห็น สัญญาณของมันคือมูล UC IPM อธิบายว่าปลวกกลุ่มนี้ดันมูลออกทางรูเล็กๆ ที่เรียกว่ารูถ่ายมูล ขนาดไม่ถึง 2 มิลลิเมตร มูลเป็นเม็ดแข็งมีด้านแบนหกด้าน และมักกองอยู่บนพื้นหรือชั้นที่อยู่ใต้รู รังของปลวกไม้แห้งมักเล็ก ส่วนใหญ่ไม่ถึงพันตัว และใช้เวลาหลายปีกว่าจะโต

เทียบให้เห็นง่ายๆ

	ปลวกใต้ดิน	ปลวกไม้แห้ง
รังอยู่ที่ไหน	ในดิน แล้วเดินขึ้นมากินไม้	ในเนื้อไม้ทั้งหมด
สิ่งที่เห็น	ทางดิน ไม้มีดินปน	กองมูลเม็ดเล็กแห้ง รูเล็กบนไม้
เจอบ่อยที่	วงกบล่าง ขอบบัว ตู้บิลต์อินชิดผนัง พื้นไม้ชั้นล่าง	เฟอร์นิเจอร์ไม้ วงกบด้านบน โครงหลังคา
ความเร็วที่เสียหาย	เร็วถ้ารังใหญ่และมีหลายรัง	ช้ากว่า แต่ซ่อนตัวดี

UC IPM เตือนว่าดูจากมูลอย่างเดียวบอกไม่ได้ว่ายังมีปลวกอยู่หรือเลิกไปแล้ว วิธีที่เราใช้คือกวาดกองมูลออกให้หมด เช็ดพื้นใต้รูให้สะอาด แล้วกลับมาดูในหนึ่งถึงสองสัปดาห์ ถ้ามีมูลกองใหม่ แปลว่ายังมีปลวกอยู่ข้างใน

เส้นทางเดินตรวจบ้าน 30 นาที

ตรวจปีละสองครั้ง ต้นฝนกับปลายฝน เตรียมไฟฉาย ไขควงปากแบน มือถือไว้ถ่ายรูป และกระดาษหนึ่งแผ่นวาดผังบ้านคร่าวๆ เดินตามลำดับนี้

ลำดับ	จุดที่ตรวจ	ดูอะไร	เวลาโดยประมาณ
1	รอบนอกบ้านตามแนวฐาน	ทางดินบนผนังปูน ไม้หรือกองของที่ชิดผนัง ดินที่เปียกตลอดใต้ท่อแอร์	8 นาที
2	ประตูหน้า ประตูหลัง ประตูห้องน้ำ	เคาะวงกบล่างทั้งสองข้าง ดูรอยต่อวงกบกับพื้น	5 นาที
3	ใต้ซิงก์ครัวและตู้ใต้อ่างล้างหน้า	แผ่นไม้ด้านล่างบวมหรือยุบ ทางดินตามท่อน้ำ	4 นาที
4	ใต้บันไดและห้องเก็บของ	กล่องกระดาษที่วางติดพื้น ทางดินตามมุมผนัง	5 นาที
5	หลังตู้บิลต์อินและตู้เสื้อผ้าที่ชิดผนัง	ดึงตู้ที่ขยับได้ออก ส่องหลังตู้ที่ขยับไม่ได้ผ่านช่องว่าง	5 นาที
6	ขอบหน้าต่างและใต้โคมไฟ	ปีกแมลงเม่า มูลเม็ดเล็ก	3 นาที

ตู้บิลต์อินเป็นจุดที่ปลวกซ่อนได้นานที่สุด เพราะด้านหลังชิดผนังและไม่มีใครเห็น ถ้าตู้มีแผ่นไม้ปิดด้านล่าง ลองเคาะแผ่นล่างสุดและดูว่ามีผงดินออกมาตามร่องหรือไม่ ส่วนตู้เสื้อผ้าที่ชิดผนังด้านนอกบ้าน ยังมีเรื่องความชื้นและกลิ่นอับให้ดูไปพร้อมกัน

UC IPM แนะนำให้ตรวจบ้านโดยผู้เชี่ยวชาญทุก 3 ถึง 5 ปี และถี่กว่านั้นถ้าบ้านเคยมีปลวก การตรวจเองปีละสองครั้งเป็นการคัดกรองเบื้องต้น ไม่ได้แทนการตรวจของช่าง เพราะช่างเข้าดูใต้ฝ้า ใต้พื้น และหลังผนังที่เราเข้าไม่ถึง

สิ่งที่คนมักเข้าใจผิดว่าเป็นปลวก

ไม่ใช่ทุกรอยดินหรือทุกตัวมีปีกคือปลวก แยกให้ออกก่อนเรียกช่าง จะได้ไม่เสียเงินกับงานที่ไม่จำเป็น

• รังต่อหม้อหรือรังแตนดินเหนียว เป็นก้อนหรือหลอดดินสั้นๆ ติดผนังหรือมุมเพดาน ไม่ได้ต่อลงพื้น ข้างในแข็งและมีตัวอ่อนแมลงหรือแมงมุมที่ถูกต่อยไว้
• คราบดินจากน้ำฝนกระเด็น เป็นจุดๆ ไม่เป็นทางต่อเนื่อง และแกะออกแล้วไม่มีใครมาปะ
• มดที่เดินตามรอยแตกปูนพร้อมขนเศษดินออกมากอง กองดินแบบนี้หยาบและร่วน ไม่ได้เป็นท่อ ถ้าเป็นมด ใช้วิธีวางเหยื่อให้มดขนกลับถึงรัง
• ขี้เลื่อยละเอียดใต้เฟอร์นิเจอร์ไม้ไผ่หรือไม้ยาง มักเป็นมอดหรือด้วงเจาะไม้ เศษเป็นผงละเอียดเหมือนแป้ง ต่างจากมูลปลวกไม้แห้งที่เป็นเม็ดแข็งทรงหกเหลี่ยม

ถ้าจับตัวมาได้แล้วไม่แน่ใจว่าเป็นแมลงอะไร ดูภาพรวมของแมลงแต่ละชนิดในคู่มือแมลงในบ้านแยกตามชนิด ก่อนตัดสินใจเรื่องสารเคมี

เจอแล้วต้องรีบแค่ไหน

สิ่งที่เจอ	ความเร่งด่วน	ขั้นต่อไป
แมลงเม่าบินนอกบ้าน ไม่เจออะไรในบ้าน	ต่ำ	ตรวจตามเส้นทาง 30 นาทีด้านบนในสัปดาห์นั้น
ปีกกองในบ้าน ทั้งที่ปิดหน้าต่างทั้งคืน	กลาง	ตรวจละเอียดและนัดช่างภายใน 1 ถึง 2 สัปดาห์
ทางดินที่แกะแล้วถูกปะใหม่	สูง	นัดช่างเร็วที่สุด อย่าฉีดอะไรใส่ทาง
ไม้โครงสร้างยุบ คาน ตง บันได	สูงมาก	ให้ช่างกำจัดปลวกและช่างไม้หรือวิศวกรดูพร้อมกัน
มูลเม็ดเล็กใต้เฟอร์นิเจอร์ชิ้นเดียว	กลาง	เช็ดออกแล้วดูมูลใหม่ภายใน 2 สัปดาห์ แยกชิ้นนั้นออกจากผนัง

พอรู้แล้วว่าเจอปลวกแบบไหนและอยู่ตรงไหน ขั้นต่อไปคือเลือกวิธีกำจัด ซึ่งเราเทียบเหยื่อ การฉีดดิน และการราดจุดไว้ในวิธีกำจัดปลวกในบ้าน เอารูปและผังบ้านที่จดไว้ไปให้ช่างดูด้วย จะประเมินได้ตรงกว่าการเดินดูรอบเดียว