ยาคุมหยุดกินแล้วท้องได้เมื่อไหร่ แยกตามชนิดการคุมกำเนิด

หยุดยาเม็ดคุมกำเนิดแล้ว ท้องได้เร็วค่ะ NHS ระบุว่าหลังหยุดยาเม็ดคุมชนิดฮอร์โมนรวม ความสามารถในการมีบุตรมักกลับสู่ระดับเดิมภายในราวหนึ่งเดือน จึงไม่ต้องเว้นช่วงรอหลายเดือนหลังหยุดยา ส่วนยาฉีดคุมกำเนิดต่างออกไป NHS ระบุว่าอาจใช้เวลาถึงหนึ่งปีกว่าจะกลับมาเท่าเดิม

ข้อมูลภาพรวมจากงานวิเคราะห์รวมหลายงานวิจัยก็ไปในทางเดียวกัน คนส่วนใหญ่ที่เลิกคุมกำเนิดตั้งครรภ์ได้ภายในหนึ่งปี และการคุมกำเนิดไม่ได้ทำให้มีลูกยากในระยะยาว

ระยะเวลาตามชนิดของการคุมกำเนิด

แต่ละวิธีออกฤทธิ์ต่างกัน ระยะเวลาที่ร่างกายกลับมาพร้อมจึงต่างกันตาม ตารางนี้รวมข้อมูลจาก NHS และงานวิเคราะห์รวมของ Girum และ Wasie ในวารสาร Contraception and Reproductive Medicine ปี 2018

วิธีคุมกำเนิด	ความสามารถกลับมาเมื่อไร	ตั้งครรภ์ภายใน 12 เดือนหลังเลิก (งานวิเคราะห์รวม)
ยาเม็ดคุมกำเนิด	ชนิดฮอร์โมนรวม: ราวหนึ่งเดือน (NHS)	ราว 87%
ห่วงอนามัย	หลังถอดห่วง	ราว 85%
ยาฉีดคุมกำเนิด	อาจนานถึงหนึ่งปี (NHS)	ราว 78% (ข้อมูลจากสองงานวิจัย)
ยาฝังคุมกำเนิด	หลังถอดยาฝัง	ราว 75%
รวมทุกวิธี		ราว 83%

ตัวเลขของยาฉีดและยาฝังต่ำกว่าวิธีอื่น แต่ผู้วิจัยมีข้อมูลของวิธีเหล่านี้น้อยกว่า โดยเฉพาะยาฉีดที่มีเพียงสองงานวิจัย จึงควรดูเป็นแนวโน้ม ไม่ใช่ตัวเลขแน่นอน

ยาฉีดคุมกำเนิด ทำไมใช้เวลานานกว่า

ยาฉีดคุมกำเนิดออกฤทธิ์นานต่อเนื่อง NHS ระบุว่าการฉีดหนึ่งครั้งป้องกันการตั้งครรภ์ได้ 8 ถึง 13 สัปดาห์ แล้วแต่ชนิดของยา หลังเข็มสุดท้ายหมดฤทธิ์ ร่างกายยังต้องใช้เวลาอีกระยะกว่าการตกไข่จะกลับมาสม่ำเสมอ NHS จึงระบุว่าอาจใช้เวลาถึงหนึ่งปีกว่าความสามารถในการมีบุตรจะกลับสู่ระดับเดิม

ข้อมูลนี้สำคัญกับการวางแผนค่ะ ถ้าใช้ยาฉีดอยู่และอยากมีลูกในอีกหนึ่งปี ผมแนะนำให้ปรึกษาแพทย์เรื่องเปลี่ยนไปใช้วิธีอื่นที่กลับมาเร็วกว่าก่อนถึงเวลาที่อยากเริ่มพยายาม เช่น ยาเม็ดหรือถุงยาง แทนการฉีดเข็มต่อไปจนถึงวันที่อยากท้อง

ใช้ยาคุมมานาน ท้องยากขึ้นไหม

คำถามนี้พบบ่อยที่สุด และคำตอบจากงานวิจัยชัดเจน งานวิเคราะห์รวมของ Girum และ Wasie พบว่าระยะเวลาที่ใช้การคุมกำเนิดมาก่อนไม่สัมพันธ์กับการกลับมาเจริญพันธุ์อย่างมีนัยสำคัญ ผู้วิจัยสรุปว่าการคุมกำเนิดไม่ได้ส่งผลเสียต่อความสามารถในการตั้งครรภ์

สิ่งที่เปลี่ยนไปจริงระหว่างที่กินยาคุมมาหลายปีคืออายุ สมมติว่าคุณแม่เริ่มกินยาคุมตอนอายุ 25 แล้วหยุดตอนอายุ 37 ถ้าท้องยากกว่าตอนอายุ 25 สาเหตุหลักคืออายุที่เพิ่มขึ้นสิบสองปี ไม่ได้มาจากยาคุม ข้อแนะนำเรื่องเกณฑ์เวลาพบแพทย์ตามอายุอยู่ใน ภาวะมีบุตรยาก

ยาเม็ดคุมทำงานอย่างไร ทำไมกลับมาเร็ว

ยาเม็ดคุมกำเนิดชนิดฮอร์โมนรวมมีฮอร์โมนสองตัว ทำงานหลักด้วยการยับยั้งการตกไข่ NHS ระบุว่าถ้ากินถูกต้องตามวิธี ยาชนิดนี้ป้องกันการตั้งครรภ์ได้มากกว่า 99% ฤทธิ์ของยาขึ้นกับการกินต่อเนื่องทุกวัน เมื่อหยุดกิน ระดับฮอร์โมนจากยาจะลดลง และร่างกายเริ่มกลับไปควบคุมรอบเดือนเอง

นี่คือเหตุผลที่ยาเม็ดต่างจากยาฉีด ยาเม็ดไม่มีฮอร์โมนสะสมที่ออกฤทธิ์ต่อเนื่องหลายสัปดาห์ การกลับมาจึงขึ้นกับว่าร่างกายของแต่ละคนกลับไปตกไข่สม่ำเสมอเร็วแค่ไหน ซึ่ง NHS ระบุว่ามักใช้ราวหนึ่งเดือน

ข้อนี้มีอีกด้านที่ควรรู้ค่ะ ถ้ายังไม่อยากท้องแต่หยุดยากลางคันหรือลืมกินหลายเม็ด ความสามารถในการตั้งครรภ์ก็กลับมาเร็วเช่นกัน คู่ที่ยังลังเลว่าจะเริ่มเมื่อไร ควรตัดสินใจให้ชัดก่อนหยุดยา และใช้ถุงยางอนามัยถ้ายังไม่พร้อม

ห่วงอนามัยและยาฝัง ต้องให้แพทย์ถอด

ห่วงอนามัยและยาฝังคุมกำเนิดต่างจากยาเม็ดตรงที่เลิกใช้เองไม่ได้ ต้องนัดแพทย์หรือพยาบาลเพื่อถอดออก การวางแผนจึงมีขั้นตอนเพิ่มหนึ่งขั้น คือนัดวันถอดให้ตรงกับเดือนที่อยากเริ่มพยายาม

งานวิเคราะห์รวมของ Girum และ Wasie พบอัตราตั้งครรภ์ภายใน 12 เดือนหลังถอดห่วงราว 85% และหลังถอดยาฝังราว 75% ตัวเลขของยาฝังมาจากข้อมูลที่น้อยกว่า จึงไม่ควรตีความว่ายาฝังทำให้ท้องยากกว่า ถ้าใช้วิธีเหล่านี้อยู่ ให้ถามแพทย์ตอนนัดถอดว่าควรเริ่มกรดโฟลิกและตรวจสุขภาพก่อนตั้งครรภ์อะไรไปพร้อมกัน

ยาคุมที่เคยกินทำให้แท้งหรือไม่

ACOG ระบุชัดว่าการแท้งระยะแรกไม่ได้เกิดจากยาเม็ดคุมกำเนิดที่เคยกินมาก่อน ในรายการเดียวกัน ACOG ยังระบุว่าการทำงาน การออกกำลังกาย ความเครียด การทะเลาะกัน การมีเพศสัมพันธ์ และอาการแพ้ท้อง ก็ไม่ได้เป็นสาเหตุของการแท้ง

ACOG อธิบายว่าการแท้งระยะแรกพบราว 10 ใน 100 ของการตั้งครรภ์ที่รู้ตัว และราวครึ่งหนึ่งเกิดจากตัวอ่อนพัฒนาผิดปกติ ซึ่งส่วนใหญ่เกี่ยวกับโครโมโซม ถ้าเคยแท้งหลังหยุดยาคุม จึงไม่ควรโทษตัวเองว่าเพราะกินยาคุมมาก่อน

ต้องรอให้ประจำเดือนมาก่อนค่อยพยายามไหม

หลายคนได้ยินคำแนะนำให้รอประจำเดือนมาหนึ่งรอบก่อน เหตุผลหลักที่ใช้ได้จริงคือเรื่องการนับอายุครรภ์ ถ้าตั้งครรภ์ก่อนประจำเดือนรอบแรกตามธรรมชาติจะมา คุณแม่จะไม่มีวันแรกของประจำเดือนครั้งสุดท้ายที่ใช้คำนวณกำหนดคลอด

เรื่องนี้แก้ได้ค่ะ ACOG ระบุว่าการอัลตราซาวด์วัดความยาวของทารกในไตรมาสแรกใช้ยืนยันอายุครรภ์ได้ ถ้าตั้งครรภ์เร็วหลังหยุดยา ให้แจ้งแพทย์ตอนฝากครรภ์ว่าหยุดยาคุมเมื่อไร และไปฝากครรภ์ให้เร็ว วิธีคำนวณกำหนดคลอดแบบต่างๆ อ่านได้ใน วิธีคำนวณวันคลอด

ถ้าคู่ต้องการนับวันได้ง่ายขึ้น ใช้ถุงยางอนามัยไปก่อนหนึ่งรอบ จนประจำเดือนรอบแรกหลังหยุดยามาแล้วจึงเริ่มพยายาม เป็นทางเลือกที่ไม่มีผลเสีย แต่ไม่ได้เป็นข้อบังคับ ให้ตัดสินใจร่วมกับแพทย์ที่ดูแล

เตรียมตัวก่อนวันหยุดยา

วันที่หยุดยาคุมคือวันที่เริ่มนับโอกาสตั้งครรภ์ การเตรียมตัวจึงควรเสร็จก่อนหน้านั้น

ก่อนหยุดยา	สิ่งที่ควรทำ	เหตุผล
อย่างน้อย 1 เดือน	เริ่มกรดโฟลิกอย่างน้อย 400 ไมโครกรัมต่อวัน	ACOG แนะนำให้เริ่มอย่างน้อยหนึ่งเดือนก่อนตั้งครรภ์
1 ถึง 3 เดือน	นัดตรวจสุขภาพก่อนตั้งครรภ์	วัคซีนบางชนิดต้องฉีดก่อนท้อง
1 ถึง 3 เดือน	ทบทวนยาประจำตัวกับแพทย์	ยาบางตัวต้องปรับก่อนตั้งครรภ์
วันที่หยุด	จดวันหยุดยาและวันที่มีเลือดออกหลังหยุด	ใช้ประกอบการนับอายุครรภ์

ช่วงเวลาที่เหมาะในการเริ่มกรดโฟลิกและขนาดที่ใช้ อ่านต่อได้ที่ กินโฟลิกก่อนท้องกี่เดือน

ตัวอย่างสมมติ สองเส้นเวลาที่ต่างกัน

สมมติว่าคุณแม่ A ใช้ยาเม็ดคุมชนิดฮอร์โมนรวม อยากเริ่มพยายามเดือนมีนาคม เธอเริ่มกรดโฟลิกต้นเดือนกุมภาพันธ์ กินยาคุมจนหมดแผงปลายเดือนกุมภาพันธ์ แล้วหยุด ตามข้อมูลของ NHS ร่างกายน่าจะกลับมาพร้อมภายในราวหนึ่งเดือน คุณแม่ A เริ่มพยายามได้ตั้งแต่เดือนมีนาคม

สมมติว่าคุณแม่ B ใช้ยาฉีดคุมกำเนิดทุกสามเดือน อยากมีลูกในอีกหนึ่งปี ถ้าฉีดต่อไปจนถึงเดือนที่อยากท้อง แล้วค่อยหยุด อาจต้องรอนานกว่าที่คิด เพราะ NHS ระบุว่าการกลับมาอาจใช้เวลาถึงหนึ่งปี ทางที่ดีกว่าคือคุยกับแพทย์ตั้งแต่ตอนนี้ว่าควรหยุดฉีดเมื่อไร และใช้วิธีคุมกำเนิดอื่นระหว่างรอ

หลังหยุดยา ตรวจการตั้งครรภ์เมื่อไรดี

ช่วงหลังหยุดยาคุม รอบเดือนแรกๆ อาจยังไม่สม่ำเสมอ การรอให้ประจำเดือนเลื่อนแล้วค่อยตรวจจึงทำได้ยาก วิธีที่ผมแนะนำคือ

1. จดวันที่หยุดยาและวันแรกของเลือดที่มาหลังหยุดยาไว้ในแอปหรือปฏิทิน
2. ถ้าเลยรอบเดือนที่คาดไว้แล้วยังไม่มา ให้ตรวจการตั้งครรภ์ด้วยชุดตรวจปัสสาวะ
3. ถ้าผลลบแต่ประจำเดือนยังไม่มาอีกราวหนึ่งสัปดาห์ ให้ตรวจซ้ำ
4. ถ้าผลบวก ให้นัดฝากครรภ์และแจ้งแพทย์ว่าหยุดยาคุมเมื่อไร

ช่วงเวลาที่ชุดตรวจให้ผลแม่นที่สุดอ่านได้ที่ ตรวจครรภ์ได้ตอนไหน

ข้อมูลที่ควรจดไว้ให้แพทย์

วันที่ไปฝากครรภ์หรือไปปรึกษาเรื่องมีลูก แพทย์มักถามประวัติการคุมกำเนิด การเตรียมข้อมูลไว้ก่อนช่วยให้คุยกันได้เร็วและตรงจุด รายการที่ควรจดมีดังนี้

• ชนิดของการคุมกำเนิดที่ใช้ และใช้มานานเท่าไร
• วันที่กินยาเม็ดสุดท้าย วันที่ฉีดเข็มสุดท้าย หรือวันที่ถอดห่วงหรือยาฝัง
• วันแรกของเลือดที่มาครั้งแรกหลังหยุด และวันแรกของรอบถัดๆ ไป
• ยาและวิตามินที่กินอยู่ รวมถึงวันที่เริ่มกรดโฟลิก
• รอบเดือนก่อนเริ่มคุมกำเนิดเคยสม่ำเสมอหรือไม่

ข้อสุดท้ายสำคัญกว่าที่คิดค่ะ ยาเม็ดคุมทำให้มีเลือดออกเป็นรอบสม่ำเสมอ ซึ่งอาจบังรอบเดือนจริงที่ไม่สม่ำเสมอมาตั้งแต่ก่อนเริ่มยา ถ้าเคยมีรอบเดือนห่างหรือขาดบ่อยก่อนกินยาคุม ให้บอกแพทย์ไว้ด้วย

เลิกคุมกำเนิดแล้วนานแค่ไหนจึงควรพบแพทย์

เกณฑ์เดียวกับคู่ทั่วไปค่ะ คือพยายามครบหนึ่งปีแล้วยังไม่ท้อง หรือหกเดือนถ้าคุณแม่อายุเกิน 35 ปี สำหรับคนที่ใช้ยาฉีดคุมกำเนิด ให้แจ้งแพทย์ด้วยว่าเข็มสุดท้ายฉีดเมื่อไร เพราะช่วงที่ร่างกายยังกลับมาไม่เต็มที่ทำให้การนับเวลาต่างจากคนอื่น ช่วงเวลาที่โอกาสตั้งครรภ์สูงสุดในแต่ละรอบ อ่านได้ใน วางแผนวันไข่ตก

ร่างกายส่วนใหญ่กลับมาพร้อมเร็วกว่าที่หลายคนกังวล ให้ใช้ช่วงเวลานี้เตรียมตัวให้ดี แล้วปล่อยให้ร่างกายทำงานของมันค่ะ ระหว่างนี้ ถ้ามีอาการเหล่านี้ให้พบแพทย์โดยไม่ต้องรอครบเกณฑ์

• ประจำเดือนไม่มาเลยหลายเดือนหลังหยุดยา และตรวจการตั้งครรภ์ได้ผลลบ
• มีน้ำนมไหลจากหัวนมทั้งที่ไม่ได้ตั้งครรภ์หรือให้นม
• ปวดท้องน้อยรุนแรงหรือเลือดออกมากผิดปกติ
• ตรวจการตั้งครรภ์ได้ผลบวกแล้วมีเลือดออกร่วมกับปวดท้องด้านเดียว