ปูนก่อ ปูนฉาบ ปูนเท ต่างกันยังไง เลือกถุงไหนให้ถูกงาน

เดินเข้าร้านวัสดุแล้วบอกว่าขอปูนสองถุง พนักงานจะถามกลับทันทีว่าเอาไปทำอะไร คำถามนี้สำคัญกว่าที่คิด เพราะปูนในถุงสีต่างๆ ที่วางเรียงกันไม่ได้ทำงานเหมือนกัน ช่างเรียกกันง่ายๆ ว่าปูนก่อ ปูนฉาบ และปูนเท (หรือปูนโครงสร้าง) สามชื่อนี้ตรงกับมาตรฐานคนละฉบับและส่วนผสมคนละแบบ

ในงานต่อเติมบางครั้งเสาเล็กหรือคานทับหลังถูกเทด้วยปูนก่อที่เหลือจากงานผนัง เพราะเข้าใจผิดว่าปูนก็คือปูน ผลที่ตามมาได้แก่รอยแตกและเนื้อปูนร่วนในไม่กี่ปี ข้อมูลด้านล่างจะช่วยให้เจ้าของบ้านตรวจได้ว่าถุงที่ส่งมาหน้างานตรงกับงานหรือไม่

สามชื่อเรียก สามหน้าที่

ชื่อที่ช่างเรียก	หน้าที่หลัก	มาตรฐานที่เกี่ยวข้อง	ผสมกับอะไร
ปูนเท ปูนโครงสร้าง	เป็นตัวประสานในคอนกรีตเสา คาน พื้น ฐานราก	มอก. 15 ปูนซีเมนต์ปอร์ตแลนด์ หรือ มอก. 2594 ปูนซีเมนต์ไฮดรอลิก	หิน ทราย น้ำ
ปูนก่อ	ยึดอิฐหรือบล็อกเข้าด้วยกันเป็นผนัง	มอก. 2595 ปูนซีเมนต์สำหรับงานก่อและงานฉาบ	ทราย น้ำ หรือเติมน้ำอย่างเดียวถ้าเป็นสำเร็จรูป
ปูนฉาบ	ฉาบผิวผนังให้เรียบ ปิดผิวอิฐ	มอก. 2595 หรือมาตรฐานปูนฉาบสำเร็จรูป	ทราย น้ำ หรือเติมน้ำอย่างเดียว
ปูนผสม (เอนกประสงค์)	งานทั่วไปที่ไม่รับแรงมาก	มอก. 80 ปูนซีเมนต์ผสม	ทราย หรือหินทราย ตามที่ถุงระบุ

สมาคมอุตสาหกรรมปูนซีเมนต์ไทยรวบรวมมาตรฐานผลิตภัณฑ์ที่เกี่ยวข้องไว้ในหน้ามาตรฐานผลิตภัณฑ์ ได้แก่ มอก. 15-2562 ปูนซีเมนต์ปอร์ตแลนด์ มอก. 80-2550 ปูนซีเมนต์ผสม มอก. 2594 ปูนซีเมนต์ไฮดรอลิก และ มอก. 2595-2556 ปูนซีเมนต์สำหรับงานก่อและงานฉาบ เลขเหล่านี้คือสิ่งที่ควรมองหาบนถุงก่อนอย่างอื่น

ถ้าต้องการรายละเอียดของปูนซีเมนต์ปอร์ตแลนด์แต่ละประเภทใน มอก. 15 ผมแยกไว้ในเรื่อง ประเภทปูนซีเมนต์ ส่วนที่นี่จะเน้นว่างานแต่ละอย่างในบ้านควรใช้ถุงไหน

ปูนเท ทำไมต้องเป็นปูนโครงสร้าง

คอนกรีตคือส่วนผสมของปูนซีเมนต์ หิน ทราย และน้ำ สมาคมซีเมนต์อเมริกัน (American Cement Association) อธิบายว่าคอนกรีตทั่วไปมีปูนซีเมนต์ราว 7 ถึง 15 เปอร์เซ็นต์ หินและทรายราว 60 ถึง 75 เปอร์เซ็นต์ และน้ำราว 14 ถึง 21 เปอร์เซ็นต์โดยปริมาตร ปูนซีเมนต์มีสัดส่วนไม่มาก แต่เป็นตัวที่ทำปฏิกิริยากับน้ำแล้วยึดหินทรายให้เป็นเนื้อเดียว กำลังของคอนกรีตจึงขึ้นกับชนิดปูนและปริมาณน้ำโดยตรง

ปูนซีเมนต์ปอร์ตแลนด์ตาม มอก. 15 และปูนซีเมนต์ไฮดรอลิกตาม มอก. 2594 คือกลุ่มที่ใช้ทำคอนกรีตรับแรง มอก. 2594-2567 แบ่งปูนไฮดรอลิกเป็นหกชนิดตามสมรรถนะ ได้แก่ GU สำหรับงานทั่วไป HE ให้กำลังเร็ว MS และ HS ทนซัลเฟตปานกลางและสูง MH และ LH ให้ความร้อนปานกลางและต่ำ ถุงที่ร้านวัสดุขายสำหรับงานโครงสร้างบ้านส่วนใหญ่เป็นชนิดใช้งานทั่วไป

งานที่ต้องใช้ปูนกลุ่มนี้ได้แก่

• ฐานราก เสาตอม่อ คานคอดิน
• เสาและคานทุกชั้น รวมถึงเสาเอ็นและทับหลังในงานต่อเติม
• พื้นที่รับน้ำหนัก เช่น พื้นลานจอดรถ พื้นชั้นสอง บันได
• กันสาดคอนกรีตและผนังกันดิน

สำหรับเสา คาน และพื้นของบ้าน ส่วนใหญ่วิศวกรจะระบุคอนกรีตตามกำลังอัด ซึ่งในทางปฏิบัติคือสั่ง คอนกรีตผสมเสร็จ แทนการผสมเองจากถุง

ปูนก่อ เน้นยึดอิฐและอุ้มน้ำ

งานก่อผนังต้องการปูนที่ลื่นพอให้ช่างปาดและกดอิฐลงไปได้ ยึดเกาะผิวอิฐดี และไม่เสียน้ำเร็วจนแห้งก่อนเซ็ตตัว ปูนสำหรับงานก่อจึงมีส่วนผสมที่ช่วยเรื่องความเหนียวและการอุ้มน้ำ American Cement Association ระบุว่าปูนซีเมนต์สำหรับงานก่อ (masonry cement) ใช้ทำมอร์ต้าร์สำหรับงานก่อโดยเฉพาะ

สิ่งที่ปูนก่อไม่ได้ถูกออกแบบมาคือการรับแรงแบบเสาหรือคาน ผนังอิฐในบ้านที่มีโครงสร้างเสาคานเป็นผนังกั้น ไม่ได้รับน้ำหนักพื้นชั้นบน ปูนก่อจึงทำงานแค่ยึดก้อนอิฐให้อยู่ด้วยกัน

ชนิดผนัง	ปูนก่อที่มักใช้	ข้อสังเกต
อิฐมอญ	ปูนก่อทั่วไปผสมทราย หรือปูนก่อสำเร็จรูปสำหรับอิฐมอญ	รดน้ำอิฐก่อนก่อ ไม่ให้อิฐดูดน้ำจากปูน
คอนกรีตบล็อก	ปูนก่อทั่วไป	ปรับระดับแต่ละชั้นให้ได้แนว
อิฐมวลเบา	ปูนก่อสำหรับอิฐมวลเบาโดยเฉพาะ	ใช้เกรียงหวีปาดบาง อิฐมวลเบาดูดน้ำต่างจากอิฐมอญ

ความต่างระหว่างอิฐมอญกับอิฐมวลเบาในเรื่องปูนและการก่อ ดูเพิ่มได้ใน อิฐมอญกับอิฐมวลเบา

ปูนฉาบ เน้นเกาะผนังและผิวเรียบ

ปูนฉาบต้องเกาะผนังแนวตั้งได้โดยไม่ไหลย้อย ปาดให้เรียบได้ และไม่แตกลายงาเมื่อแห้ง ปูนฉาบสำเร็จรูปในตลาดผสมทรายละเอียดและสารปรับปรุงคุณภาพมาแล้ว ช่างเติมน้ำอย่างเดียว

เพื่อให้เห็นภาพว่าปูนฉาบแต่ละผนังใช้ต่างกันจริง ผมยกตัวอย่างจากเอกสารข้อมูลทางวิชาการของปูนฉาบสำเร็จรูปยี่ห้อหนึ่งของทีโอเอ (ฉลาม ออลอินวัน พลาสท์) ถุงขนาด 40 กิโลกรัม

ผนังที่ฉาบ	น้ำต่อถุง 40 กก. ตามเอกสารผู้ผลิต
อิฐมอญ คอนกรีตบล็อก	8.0 ถึง 9.2 ลิตร
อิฐมวลเบา	8.8 ถึง 9.6 ลิตร
ผนังคอนกรีต	9.2 ถึง 10.4 ลิตร

เอกสารเดียวกันระบุความหนาต่อชั้นราว 1.0 ถึง 1.5 เซนติเมตร เว้นระยะระหว่างชั้นราว 2 ถึง 4 ชั่วโมง ให้ใช้ปูนที่ผสมแล้วภายใน 2 ชั่วโมง และบ่มชื้นราว 3 ถึง 7 วัน ตัวเลขนี้เป็นของผลิตภัณฑ์นั้น ยี่ห้ออื่นต้องดูเอกสารของยี่ห้อนั้นเอง แต่ภาพรวมบอกเราว่าน้ำต่อถุงไม่ใช่ค่าที่ช่างควรกะเอง

เรื่องชนิดปูนฉาบ ความหนา และปัญหาผนังฉาบหลุดร่อน ผมเขียนแยกไว้ใน ปูนฉาบผนัง

งานในบ้าน ใช้ถุงไหน

ตารางนี้ตอบคำถามที่เจ้าของบ้านมักสงสัย เป็นแนวทางทั่วไป ถ้าแบบหรือวิศวกรระบุอย่างอื่นให้ยึดแบบ

งาน	ปูนที่ใช้	ห้ามใช้
ฐานราก เสา คาน พื้นชั้นบน	คอนกรีตผสมเสร็จตามกำลังอัดในแบบ หรือปูนปอร์ตแลนด์ผสมหินทรายตามสัดส่วนที่วิศวกรกำหนด	ปูนก่อ ปูนฉาบ
เสาเอ็น ทับหลัง ในผนังต่อเติม	ปูนโครงสร้างผสมหินเกล็ดและทราย	ปูนก่อเหลือจากงานผนัง
พื้นลานซักล้าง ทางเดินรอบบ้าน	ปูนโครงสร้างผสมหินทราย หรือคอนกรีตผสมเสร็จ	ปูนฉาบ
ก่ออิฐมอญ บล็อก	ปูนก่อ	ปูนเปล่าไม่ผสมทราย
ก่ออิฐมวลเบา	ปูนก่ออิฐมวลเบา	ปูนก่ออิฐมอญที่ต้องปาดหนา
ฉาบผนังอิฐ	ปูนฉาบสำหรับผนังชนิดนั้น	ปูนโครงสร้างผสมทรายหยาบ
ฉาบผิวผนังคอนกรีตเรียบ	ปูนฉาบผิวบางหรือสกิมโค้ท	ปูนฉาบหนาทั่วไปโดยไม่เตรียมผิว
ซ่อมรอยแตกเล็กบนผนังฉาบ	วัสดุซ่อมรอยแตกเฉพาะ	ปูนเทหนาทับ
ยาแนวกระเบื้อง	ยาแนวสำเร็จรูป	ปูนก่อผสมเอง

ทำไมห้ามเอาปูนก่อฉาบไปเทโครงสร้าง

คำถามนี้ช่างบางคนเถียงกลับว่าเคยทำแล้วก็ไม่เห็นเป็นไร ผมอธิบายเป็นสามเหตุผล

เหตุผลแรกคือส่วนผสม ปูนก่อและปูนฉาบมีส่วนผสมที่เพิ่มความเหนียวและอุ้มน้ำ ส่วนปูนสำเร็จรูปมีทรายละเอียดผสมมาแล้ว เมื่อเอาไปผสมหินแล้วเทเป็นเสา สัดส่วนปูนต่อหินทรายจะไม่ใช่สัดส่วนที่ใครออกแบบไว้ กำลังที่ได้จึงประเมินไม่ได้

เหตุผลที่สองคือมาตรฐานกำหนดไว้คนละเรื่อง ตัวอย่างจากเอกสารปูนฉาบสำเร็จรูปของทีโอเอ ระบุกำลังอัดขั้นต่ำที่ 28 วันไว้ราว 2.5 เมกะปาสคาล ซึ่งเหมาะกับงานฉาบผนัง แต่ห่างไกลจากคอนกรีตโครงสร้างงานบ้านทั่วไปที่ใช้กันหลายสิบเมกะปาสคาล ตัวเลขนี้ไม่ได้แปลว่าปูนฉาบด้อยคุณภาพ มันแปลว่าถูกออกแบบมาให้ทำงานอื่น

เหตุผลที่สามคือความทนทาน คอนกรีตที่หุ้มเหล็กเสริมต้องแน่นพอจะกันน้ำและอากาศเข้าไปถึงเหล็ก ถ้าเนื้อปูนพรุนและอ่อน เหล็กจะเป็นสนิมเร็ว แล้วดันให้ผิวปูนแตกร่อนจนเห็นเหล็กโผล่

อ่านถุงปูนยังไงให้ไม่พลาด

ชื่อเรียกในร้านต่างกันไปตามท้องถิ่น ปูนถุงแดง ปูนถุงเขียว ปูนตราช้าง ปูนตราเสือ ชื่อเหล่านี้ไม่ได้บอกชนิดที่แน่นอน ผมให้ดูบนถุงตามลำดับนี้

1. เลข มอก. ตัวเลขนี้บอกกลุ่มของปูนทันที 15 หรือ 2594 สำหรับโครงสร้าง 2595 สำหรับก่อและฉาบ 80 สำหรับปูนผสมงานทั่วไป
2. ข้อความงานที่ใช้ เช่น สำหรับงานโครงสร้าง สำหรับงานก่อ สำหรับงานฉาบ สำหรับอิฐมวลเบา
3. ผสมอะไรบ้าง ถ้าเป็นสำเร็จรูปจะเขียนว่าเติมน้ำเท่านั้น พร้อมปริมาณน้ำต่อถุง
4. น้ำหนักถุง ปูนซีเมนต์ปอร์ตแลนด์ทั่วไปและปูนสำเร็จรูปหลายยี่ห้อมีขนาดถุงต่างกัน ต้องใช้คำนวณจำนวนถุง
5. วันผลิต ปูนที่เก็บนานหรือโดนความชื้นจะจับตัวเป็นก้อน

ราคาปูนแต่ละกลุ่มต่างกันพอสมควร ข้อมูลราคาและวิธีคำนวณจำนวนถุงอยู่ใน ราคาปูนซีเมนต์ต่อถุง

ก่อนช่างเริ่มงาน ถามสิ่งนี้

• งานโครงสร้างจะสั่งคอนกรีตผสมเสร็จ หรือผสมเองจากถุง ถ้าผสมเองใช้ปูนอะไร สัดส่วนเท่าไร
• ปูนก่อที่จะใช้เหมาะกับอิฐชนิดที่เราเลือกไหม
• ปูนฉาบใช้ยี่ห้อและรุ่นอะไร เติมน้ำต่อถุงเท่าไรตามเอกสารผู้ผลิต
• จะฉาบกี่ชั้น หนาเท่าไร เว้นระยะระหว่างชั้นกี่ชั่วโมง
• ผนังที่ฉาบเสร็จจะบ่มอย่างไร กี่วัน
• เสาเอ็นและทับหลังผสมปูนอะไร ใครตรวจก่อนเท
• ถุงปูนเก็บไว้ที่ไหน ยกพ้นพื้นและคลุมกันฝนไหม

ถ้าผู้รับเหมาตอบคำถามเรื่องเสาเอ็นได้ชัดเจน ผมค่อนข้างวางใจว่าเรื่องปูนส่วนอื่นจะถูกตามไปด้วย