สั่งคอนกรีตผสมเสร็จเทบ้าน ต้องรู้อะไรก่อนรถโม่มาถึง

งานเทคอนกรีตของบ้านหนึ่งหลัง ตั้งแต่ฐานราก คานคอดิน พื้นชั้นล่าง ไปจนถึงพื้นชั้นสองและบันได ใช้คอนกรีตรวมกันหลายสิบคิว ช่างรุ่นเก่ายังผสมเองด้วยโม่เล็กหน้างานได้ แต่เมื่องานใหญ่ขึ้นหรือแบบระบุกำลังอัดชัดเจน เกือบทุกไซต์จะสั่งคอนกรีตผสมเสร็จจากโรงงานแทน ปัญหามักไม่ได้มาจากคุณภาพโรงงาน แต่มาจากวันเทที่ไม่มีใครเตรียมทางรถ สั่งปริมาณขาด หรือปล่อยให้ใครสักคนเติมน้ำลงโม่เพราะอยากให้ไหลง่าย

ด้านล่างคือสิ่งที่เจ้าของบ้านควรรู้ไว้ก่อนวันเท เพื่อคุยกับผู้รับเหมาและพนักงานขับรถได้ตรงประเด็น

คอนกรีตผสมเสร็จต่างจากผสมเองหน้างานตรงไหน

คอนกรีตผสมเสร็จ (ready mixed concrete) ชั่งปูนซีเมนต์ หิน ทราย น้ำ และน้ำยาผสมคอนกรีตที่โรงงานตามสูตรที่ออกแบบไว้ แล้วผสมและกวนต่อในรถโม่ระหว่างทางมาที่บ้าน สมาคมผู้ผลิตคอนกรีตผสมเสร็จของสหรัฐฯ (NRMCA) อธิบายไว้ในเอกสาร CIP 31 ว่าผู้สั่งต้องระบุคุณสมบัติที่ต้องการ เช่น กำลังอัด ขนาดหินโต ค่ายุบตัว และการใช้งาน แล้วโรงงานจะจัดสูตรให้ตรงตามนั้น

ส่วนการผสมเองหน้างานใช้ปูนถุงตวงด้วยบุ้งกี๋ ความชื้นของทรายแต่ละกองไม่เท่ากัน และช่างมักเติมน้ำตามความรู้สึก ผลคือคอนกรีตแต่ละโม่ไม่เหมือนกัน สำหรับงานเล็กอย่างเทพื้นทางเดินหรือฐานเสารั้วยังพอรับได้ สำหรับเสา คาน และพื้นรับน้ำหนัก วิศวกรส่วนใหญ่จะระบุให้ใช้คอนกรีตผสมเสร็จ

ด้าน	คอนกรีตผสมเสร็จ	ผสมเองหน้างาน
ความสม่ำเสมอ	ชั่งน้ำหนักวัสดุที่โรงงาน แต่ละเที่ยวใกล้เคียงกัน	ขึ้นกับคนตวง ทรายเปียกหรือแห้งก็เปลี่ยนผล
กำลังอัด	สั่งตามค่าที่แบบระบุได้ มีเอกสารประกอบ	ประมาณจากสัดส่วนผสม ตรวจสอบย้อนหลังยาก
ความเร็ว	เทได้หลายคิวต่อชั่วโมง เหมาะกับงานต่อเนื่อง	ช้า เหมาะกับงานไม่กี่คิว
ข้อจำกัด	ต้องมีทางรถเข้า มีเวลาจำกัดหลังผสม	ใช้พื้นที่กองวัสดุ ใช้แรงงานมาก
งานที่เหมาะ	ฐานราก เสา คาน พื้นชั้นบน พื้นลานจอดรถ	ทางเดิน ฐานรั้ว งานซ่อมเล็ก

ถ้าอยากรู้ว่าคอนกรีตที่โรงงานขายมีกี่แบบ ผมสรุปไว้แยกในเรื่อง ประเภทคอนกรีตสำหรับงานบ้าน และถ้าจะผสมเองสำหรับงานเล็ก ดูตาราง อัตราส่วนผสมคอนกรีต ประกอบ

ข้อมูลที่ต้องบอกโรงงานตอนสั่ง

เวลาโทรสั่ง พนักงานขายจะถามชุดคำถามคล้ายกันทุกครั้ง ถ้าตอบได้ครบ โอกาสได้ของผิดจะต่ำมาก

กำลังอัดและชนิดงาน

ในใบเสนอราคาบ้านเรามักเขียนกำลังอัดเป็นหน่วย กก./ตร.ซม. ตามแบบทรงกระบอกหรือทรงลูกบาศก์ เช่น 240 ksc หรือ 280 ksc ค่าที่ต้องใช้มาจากแบบโครงสร้างที่วิศวกรเซ็น ไม่ควรให้ผู้รับเหมาเลือกเองเพื่อลดราคา CIP 31 บอกว่างานทั่วไปมักอยู่ที่ช่วง 25 ถึง 35 เมกะปาสคาล ซึ่งเทียบได้ราว 250 ถึง 350 กก./ตร.ซม. แต่ตัวเลขจริงของบ้านคุณต้องดูจากแบบ

ขนาดหินและค่ายุบตัว

หินที่ใช้ในคอนกรีตงานบ้านส่วนใหญ่มีขนาดโตสุดราว 19 หรือ 25 มิลลิเมตร ส่วนค่ายุบตัว (slump) คือการวัดว่าคอนกรีตเหลวแค่ไหน ใช้กรวยโลหะตั้งบนพื้นเรียบ เติมคอนกรีตจนเต็ม ยกกรวยออกแล้ววัดว่ายุบลงมากี่เซนติเมตร

CIP 31 ระบุว่างานส่วนใหญ่ใช้ค่ายุบตัวราว 75 ถึง 100 มิลลิเมตร ส่วนงานผนัง งานปั๊ม หรือจุดที่เหล็กเสริมแน่นมาก ใช้ราว 175 ถึง 225 มิลลิเมตร โดยต้องได้มาจากการใช้น้ำยาลดน้ำ ไม่ได้มาจากการเติมน้ำ ข้อนี้สำคัญมาก ผมจะกลับมาพูดอีกครั้งด้านล่าง

วิธีเท ปริมาณ และเวลา

บอกโรงงานว่าจะเทด้วยรางจากท้ายรถ ใช้ปั๊มบูม หรือใช้คนลำเลียง ปั๊มต้องจองแยกและมีค่าบริการต่างหาก บอกจำนวนคิวรวม เวลาเริ่มเท และระยะห่างระหว่างคันที่ต้องการ งานพื้นชั้นสองที่ต้องเทต่อเนื่องห้ามให้รถคันถัดไปมาช้าจนคอนกรีตที่เทไปแล้วเริ่มก่อตัว เพราะจะเกิดรอยต่อเย็น (cold joint) ตรงจุดที่ไม่ได้ออกแบบไว้

สั่งกี่คิว และควรเผื่อเท่าไร

ปริมาตรคอนกรีตคำนวณจากกว้าง คูณยาว คูณหนา เป็นลูกบาศก์เมตร เช่น พื้นลานจอดรถกว้าง 5 เมตร ยาว 6 เมตร หนา 0.10 เมตร ได้ 3.0 คิว ฟังดูง่าย แต่ปริมาณจริงที่ใช้มักมากกว่านั้นเสมอ

CIP 31 แนะนำให้สั่งเผื่อจากปริมาณตามแบบราว 4 ถึง 10 เปอร์เซ็นต์ เหตุผลคือแบบหล่อโป่งออกเล็กน้อยเมื่อรับน้ำหนัก ดินใต้พื้นไม่เรียบ ความหนาจริงเกินที่ตั้งใจ และมีคอนกรีตค้างในรางหรือท่อปั๊ม การสั่งขาดแล้วต้องเรียกรถเพิ่มคันละไม่กี่คิวมักแพงกว่า และเสี่ยงเกิดรอยต่อเย็นระหว่างรอ

งาน	ปริมาตรตามแบบ (คิว)	เผื่อ 5%	เผื่อ 10%
พื้นลานจอดรถ 5×6 ม. หนา 10 ซม.	3.0	3.15	3.3
พื้นต่อเติมครัว 3×4 ม. หนา 12 ซม.	1.44	1.51	1.58
คานคอดิน 20×40 ซม. ยาวรวม 40 ม.	3.2	3.36	3.52
พื้นชั้นสองบ้าน 80 ตร.ม. หนา 12 ซม.	9.6	10.08	10.56

ตัวเลขในตารางเป็นตัวอย่างคำนวณ ไม่ได้แทนแบบของบ้านใด ถ้าพื้นมีคานแบนหรือมีส่วนหนาพิเศษ ให้ผู้รับเหมาถอดปริมาณจากแบบจริง สำหรับพื้นบนดินดูรายละเอียดเรื่องดินถมและความหนาใน การเทพื้นคอนกรีต

รถโม่หนึ่งคันจุได้ราว 5 ถึง 9 คิวตามที่ CIP 31 ระบุ ในไทยรถมาตรฐานส่วนใหญ่บรรทุกได้ราว 5 ถึง 6 คิว โรงงานหลายแห่งคิดค่าขนส่งเพิ่มเมื่อสั่งต่ำกว่าจำนวนขั้นต่ำต่อเที่ยว งานเล็กแค่ 1 ถึง 2 คิวจึงมักคุ้มกว่าถ้าใช้รถโม่เล็กหรือผสมเอง

เตรียมหน้างานก่อนรถโม่มาถึง

รถโม่ไม่ใช่รถกระบะ CIP 31 บอกว่ารถที่บรรทุกเต็มหนักราว 36,000 กิโลกรัม และอาจทำงานบนดินร่วนหรือข้ามขอบทางเท้าไม่ได้ บ้านในซอยแคบหรือหมู่บ้านที่มีกฎเรื่องรถหนักต้องคุยเรื่องนี้ก่อน ไม่ใช่เช้าวันเท

สิ่งที่ควรเดินดูก่อนวันเททุกครั้งมีดังนี้

• ความกว้างของซอยและประตูรั้ว รถต้องถอยเข้าและเลี้ยวได้ สายไฟหรือกิ่งไม้ต่ำเกินไปไหม
• ท่อระบายน้ำ ฝาบ่อพัก และถนนในหมู่บ้าน รับน้ำหนักรถได้หรือไม่ ถ้าไม่แน่ใจให้ใช้ปั๊มต่อสายยาวแทน
• ระยะจากจุดจอดถึงจุดเท รางท้ายรถเอื้อมได้ไม่กี่เมตร เกินกว่านั้นต้องใช้ปั๊มหรือรถเข็น
• ที่ล้างรางและล้างรถหลังเท น้ำปูนห้ามไหลลงท่อสาธารณะหรือสนามเพื่อนบ้าน
• แบบหล่อ ค้ำยัน และลูกปูนรองเหล็ก ต้องเสร็จและผ่านการตรวจก่อนรถออกจากโรงงาน
• คนงานพร้อม เครื่องจี้ปูนมีอย่างน้อยสองตัว เผื่อเครื่องหนึ่งเสีย
• หมู่บ้านจัดสรรบางแห่งต้องแจ้งนิติบุคคลล่วงหน้าและวางเงินประกันถนน

ตรวจใบส่งของทุกเที่ยว

ทุกคันจะมาพร้อมใบส่งของ (delivery ticket) CIP 31 ระบุว่าใบนี้ต้องระบุสูตรคอนกรีตของเที่ยวนั้น ให้เจ้าของบ้านหรือผู้ควบคุมงานถือใบนี้ไว้ทุกใบ และดูอย่างน้อยเรื่องต่อไปนี้ก่อนเซ็นรับ

สิ่งที่ดูบนใบส่งของ	ทำไมต้องดู
ชื่อโรงงาน เลขที่ใบ ทะเบียนรถ	ใช้ตามเรื่องย้อนหลังถ้าผลทดสอบตก
กำลังอัดหรือรหัสสูตร	ต้องตรงกับที่สั่งและที่แบบกำหนด
ปริมาณในเที่ยวนั้น	รวมกันทุกใบต้องไม่ขาดจากที่จ่ายเงิน
เวลาที่ผสมหรือออกจากโรงงาน	ใช้ดูว่าคอนกรีตรอนานเกินไปหรือไม่
ช่องบันทึกน้ำที่เติมหน้างาน	ถ้ามีการเติม ต้องเขียนจำนวนลิตรและมีคนเซ็น

เรื่องเวลาเป็นจุดที่คนมองข้ามบ่อยที่สุด CIP 31 บอกว่าคอนกรีตเริ่มก่อตัวภายในราว 2 ถึง 8 ชั่วโมงขึ้นกับสูตรและอากาศ ในอากาศร้อนแบบบ้านเรา คอนกรีตสูญเสียความเหลวเร็วขึ้น เอกสาร CIP 12 ของ NRMCA ว่าด้วยการเทคอนกรีตในอากาศร้อนระบุว่าอุณหภูมิสูงทำให้ต้องการน้ำมากขึ้น ค่ายุบตัวลดเร็ว และก่อตัวเร็วกว่าปกติ รถที่ติดอยู่บนถนนหรือรอคิวหน้าบ้านนานจึงเป็นสัญญาณให้ถามผู้ควบคุมงานก่อนเท

เรื่องเติมน้ำลงโม่ ทำไมผมถึงห้าม

ฉากที่เห็นบ่อยมากคือคอนกรีตข้นเกินไปสำหรับช่าง ช่างจึงบอกคนขับให้เติมน้ำ คนขับก็เปิดน้ำจากถังบนรถลงโม่ ปั่นสักพักแล้วเทต่อ ทุกคนพอใจเพราะเกลี่ยง่ายขึ้น แต่คอนกรีตที่ได้อ่อนลง

เอกสาร CIP 26 ของ NRMCA เรื่องการเติมน้ำหน้างานอธิบายว่าการเติมน้ำเกินกว่าปริมาณที่สูตรออกแบบไว้ทำให้กำลังอัดลดลง ก่อตัวช้าลง และเกิดการแตกร้าวมากขึ้น ตัวเลขประมาณการในเอกสารคือน้ำราว 5 ลิตรต่อคิวทำให้ค่ายุบตัวเพิ่มราว 25 มิลลิเมตร ฟังดูน้อย แต่ถ้าเติมทีละหลายสิบลิตรให้ไหลเหมือนน้ำ คอนกรีตจะเหลือกำลังต่ำกว่าที่จ่ายเงินซื้อมาชัดเจน กราฟในเอกสารเดียวกันแสดงว่าเมื่อเพิ่มค่ายุบตัวจากราว 75 เป็น 150 มิลลิเมตรด้วยน้ำ กำลังเหลือเพียงราว 80 ถึง 85 เปอร์เซ็นต์ของเดิม

CIP 26 ยังกำหนดวิธีที่ถูกต้องเมื่อจำเป็นต้องปรับค่ายุบตัวจริงๆ ได้แก่ เติมได้เฉพาะเมื่อค่ายุบตัวต่ำกว่าที่สั่งและยังไม่เกินปริมาณน้ำตามสูตร ต้องหมุนโม่เพิ่มอีกราว 30 รอบหลังเติม และห้ามเติมน้ำหลังจากเริ่มเทออกไปแล้ว ถ้าช่างต้องการคอนกรีตที่ไหลง่ายสำหรับเสาแคบหรือเหล็กแน่น ทางที่ถูกคือสั่งสูตรที่ใช้น้ำยาลดน้ำตั้งแต่แรก

อากาศร้อนกับเวลาเท

บ้านเราร้อนแทบทั้งปี CIP 12 ระบุปัจจัยของอากาศร้อนที่มีผลต่อคอนกรีตไว้ชัด ได้แก่ อุณหภูมิอากาศสูง ความชื้นต่ำ ลม และแดดจัด ผลคือคอนกรีตต้องการน้ำเพิ่ม ก่อตัวเร็ว แตกร้าวจากการหดตัวขณะยังเหลว และกำลังในระยะยาวต่ำกว่าคอนกรีตที่บ่มในอุณหภูมิปานกลาง

วิธีที่ใช้ได้จริงกับงานบ้านคือ

1. เริ่มเทเช้าตรู่ หลีกเลี่ยงช่วงเที่ยงถึงบ่ายสองโมงที่แดดแรงที่สุด
2. ฉีดน้ำให้แบบหล่อและดินใต้พื้นชุ่มก่อนเท แต่อย่าให้มีน้ำขัง
3. ถ้าลมแรงให้หาผ้าใบกันลมหรือเลื่อนเวลา
4. ห้ามพรมน้ำบนผิวคอนกรีตเพื่อช่วยให้ขัดหน้าง่าย CIP 12 ระบุข้อนี้ไว้ตรงๆ เพราะทำให้ผิวอ่อนและร่อน
5. เตรียมวัสดุบ่มไว้ใกล้มือ เริ่มบ่มทันทีที่ผิวแข็งพอ

รายละเอียดเรื่องการบ่มแยกไว้ใน บ่มคอนกรีตกี่วัน เพราะเป็นอีกเรื่องที่ช่างมักลัดขั้นตอน

ราคาคอนกรีตผสมเสร็จ คิดจากอะไรบ้าง

ราคาต่อคิวเปลี่ยนตามพื้นที่ ช่วงเวลา และราคาปูนซีเมนต์ ผมจึงไม่ใส่ตัวเลขตายตัว แต่โครงสร้างราคาที่ควรขอให้แยกในใบเสนอราคามีดังนี้

รายการ	ปัจจัยที่ทำให้ราคาขึ้นลง
ราคาคอนกรีตต่อคิว	กำลังอัดสูงขึ้น ราคาสูงขึ้น สูตรผสมน้ำยาพิเศษเพิ่มอีก
ค่าขนส่ง	ระยะทางจากโรงงาน และค่าขนส่งขั้นต่ำเมื่อสั่งไม่เต็มคัน
ค่าปั๊ม	ขนาดปั๊ม ความยาวท่อ ชั่วโมงทำงาน ค่าขั้นต่ำต่อครั้ง
ค่ารอ	บางโรงงานคิดเพิ่มเมื่อรถต้องรอหน้างานนานเกินกำหนด
ค่าแรงเทและเกลี่ย	มักอยู่ในค่าแรงผู้รับเหมา ต้องถามให้ชัด
ค่าทดสอบตัวอย่าง	เก็บก้อนตัวอย่างและส่งทดสอบกำลังอัด ถ้าแบบหรือสัญญากำหนด

ภาพรวมต้นทุนก่อสร้างทั้งหลังดูได้ใน ค่าก่อสร้างบ้านต่อตารางเมตร ส่วนคอนกรีตเป็นหนึ่งในรายการใหญ่ของงานโครงสร้าง

เก็บตัวอย่างทดสอบ จำเป็นแค่ไหนสำหรับบ้าน

งานอาคารใหญ่จะเก็บก้อนตัวอย่างคอนกรีตจากทุกวันเทหรือทุกปริมาณที่กำหนด แล้วส่งทดสอบกำลังอัดที่อายุ 7 และ 28 วัน สำหรับบ้านพักอาศัย หลายสัญญาไม่ได้ระบุเรื่องนี้ ผมแนะนำให้ใส่ไว้อย่างน้อยสำหรับงานเสา คาน และพื้นชั้นบน เพราะค่าทดสอบน้อยมากเทียบกับมูลค่าโครงสร้าง

ขั้นตอนพื้นฐานคือเก็บคอนกรีตจากรถจริงตอนเท ใส่แบบหล่อทรงกระบอกหรือลูกบาศก์ ทิ้งไว้ในที่ร่มหนึ่งวัน แล้วนำไปแช่น้ำหรือส่งห้องปฏิบัติการ ผลที่ได้บอกว่าคอนกรีตที่ส่งมาตรงกับที่สั่งหรือไม่ และเป็นหลักฐานถ้ามีข้อโต้แย้งกับโรงงานภายหลัง

ก่อนวันเท ถามผู้รับเหมาสิ่งนี้

ใช้ชุดคำถามนี้คุยกับผู้รับเหมาก่อนเทงานโครงสร้าง ถ้าตอบได้ชัดเกือบทุกข้อ งานเทวันนั้นมักราบรื่น

• สั่งจากโรงงานไหน กำลังอัดเท่าไร ตรงกับแบบโครงสร้างหน้าไหน
• ถอดปริมาณได้กี่คิว เผื่อไว้เท่าไร ใครเป็นคนสั่งและจ่าย
• ใช้รางหรือปั๊ม ถ้าใช้ปั๊มจองแล้วหรือยัง ค่าขั้นต่ำเท่าไร
• รถเข้าถึงจุดจอดได้ไหม ผ่านท่อหรือฝาบ่อที่รับน้ำหนักไม่ได้หรือเปล่า
• ใครเป็นคนตรวจเหล็ก ลูกปูน และแบบหล่อก่อนเท จะถ่ายรูปไว้ให้ไหม
• มีเครื่องจี้กี่ตัว คนงานกี่คน เทเสร็จในกี่ชั่วโมง
• ใครมีสิทธิ์อนุญาตให้เติมน้ำ และจะบันทึกอย่างไร
• เก็บตัวอย่างทดสอบไหม ส่งที่ไหน ผลออกเมื่อไร
• หลังเทจะบ่มแบบไหน กี่วัน และใครรับผิดชอบรดน้ำ

ถ้าผู้รับเหมาตอบเรื่องเติมน้ำว่าเป็นเรื่องปกติ ช่างทำกันทุกที่ ผมถือว่านั่นคือข้อที่ต้องตกลงกันใหม่ก่อนเท ไม่ใช่หลังจากคอนกรีตแข็งไปแล้ว