บ้านสไตล์โมเดิร์น ออกแบบให้เหมาะกับอากาศร้อนชื้นของไทย

ภาพบ้านโมเดิร์นที่คนส่งมาให้สถาปนิกดูเกือบทุกครั้งมีหน้าตาคล้ายกัน กล่องขาว หลังคาแบน กระจกบานสูงเต็มผนัง และส่วนยื่นที่ลอยออกมาเหมือนไม่มีเสารับ ภาพเหล่านี้ถ่ายในประเทศที่แดดอ่อน ฝนไม่ตกหนักหกเดือน และอากาศแห้ง พอเอาแบบเดียวกันมาสร้างในไทย ปัญหาคือความร้อนที่ผนังกระจก น้ำรั่วที่ดาดฟ้า และคราบน้ำที่ไหลจากส่วนยื่นลงผนังขาว เรื่องนี้ไม่ได้แปลว่าไม่ควรสร้างบ้านโมเดิร์น แต่ต้องรู้ว่าองค์ประกอบแต่ละอย่างต้องแก้ตรงไหนก่อนตกลงแบบ ส่วนเรื่องการตกแต่งภายในสไตล์เรียบ ดูได้ที่ มินิมอลโฮม บทนี้พูดเฉพาะรูปทรงภายนอกและโครงสร้างที่ต้องรับสภาพอากาศ

หลังคาแบน จุดรั่วอันดับหนึ่งของบ้านโมเดิร์น

หลังคาแบนหรือดาดฟ้าคอนกรีตคือหัวใจของลุคโมเดิร์น และเป็นจุดที่บ้านโมเดิร์นรั่วบ่อยที่สุดในไทย เหตุผลมีสามข้อ ฝนตกหนักในเวลาสั้น น้ำต้องไหลออกเร็ว แดดทำให้คอนกรีตขยายและหดทุกวัน รอยต่อกันซึมจึงล้าเร็ว และใบไม้หรือฝุ่นอุดท่อระบายน้ำที่เล็กเกินไป

สิ่งที่ผมเช็กทุกครั้งก่อนอนุมัติแบบหลังคาแบน

1. ความลาดเอียงของพื้นดาดฟ้าอย่างน้อยราว 1:100 ไปทางท่อระบาย ถ้าราบสนิท น้ำจะขังหลังฝนเป็นแอ่ง ค่าความลาดนี้เป็นแนวปฏิบัติทั่วไปของงานกันซึม ไม่ใช่ข้อบังคับในกฎกระทรวง
2. ท่อระบายน้ำอย่างน้อยสองจุด และมีท่อสำรอง (overflow) สูงกว่าท่อหลักเล็กน้อยผ่านกำแพงกันตก ถ้าท่อหลักตัน น้ำจะออกทางสำรองก่อนท่วมเข้าบ้าน
3. ชั้นกันซึมต่อเนื่องจากพื้นขึ้นไปพับที่ผนังกันตกสูงอย่างน้อย 20-30 ซม. และปิดขอบบนด้วยแผ่นปิดขอบ (flashing)
4. ใช้วัสดุกันซึมที่ยืดหยุ่นตามการขยายหดของคอนกรีต ผู้รับเหมาต้องรับประกันเป็นลายลักษณ์อักษร ระบุระยะเวลา และบอกว่าแบบไหนไม่ครอบคลุม
5. ทดสอบขังน้ำอย่างน้อย 24-48 ชั่วโมงก่อนปูชั้นป้องกันทับ

ถ้าไม่พร้อมดูแลดาดฟ้า หรือบ้านอยู่ในย่านที่ต้นไม้ใหญ่ทิ้งใบลงหลังคา ให้ดูทางเลือกหลังคาลาดซ่อน ตามหัวข้อด้านล่าง

หลังคาลาดซ่อนหลังกำแพงกันตก ทางสายกลางที่ผมแนะนำบ่อย

บ้านที่ดูแบนจากถนนแต่ข้างในเป็นหลังคาเมทัลชีทลาดเอียงต่ำ ซ่อนหลังกำแพงกันตก (parapet) ได้ลุคโมเดิร์นเท่ากับหลังคาแบน แต่น้ำไหลออกตามความลาดโดยธรรมชาติ ไม่ต้องพึ่งชั้นกันซึมทั้งผืน

ตัวเลือก	จุดเด่น	จุดเสี่ยง	เหมาะกับ
ดาดฟ้าคอนกรีตแบน	ใช้ดาดฟ้าเป็นพื้นที่ใช้งานได้ ลุคแบนจริง	รั่วง่ายถ้ากันซึมไม่ดี ร้อนจากแดดตรงบนพื้นคอนกรีต	เจ้าของที่พร้อมตรวจและบำรุงทุกปี
หลังคาเมทัลชีทลาดต่ำซ่อนหลัง parapet	รั่วน้อยกว่า ระบายน้ำเร็ว เบากว่า	ต้องมีรางน้ำภายในที่ออกแบบดี รอยต่อ parapet กับรางเป็นจุดเสี่ยง	บ้านส่วนใหญ่ที่อยากได้ลุคแบน
หลังคาปั้นหยาหรือจั่วทรงเรียบ	ทนฝนที่สุด ใช้วัสดุมาตรฐาน ช่างคุ้นเคย	ลุคไม่โมเดิร์นสุด แต่ทำเรียบได้	ผู้ที่เน้นความอยู่สบายและค่าบำรุงต่ำ
หลังคาเพิงแหงนลาดเดียว	ลุคโมเดิร์นชัด ระบายน้ำทิศทางเดียว	ด้านที่ต่ำต้องมีรางน้ำใหญ่ ความร้อนใต้หลังคาด้านสูง	บ้านที่วางทิศให้ด้านสูงรับลม

หลังคาเมทัลชีทที่ซ่อนหลัง parapet ใช้ข้อมูลเดียวกับหลังคาเมทัลชีททั่วไป ดูชนิดแผ่น ความหนา และรอยต่อที่ หลังคาเมทัลชีท ข้อควรระวังคือราง (gutter) ที่ซ่อนอยู่ ถ้าตันหรือรั่วจะรั่วเข้าฝ้าโดยไม่มีใครเห็นจนกว่าจะเป็นคราบ จึงต้องมีฝาเปิดตรวจและแผนล้างรางก่อนฝนทุกปี

ทุกกรณี หลังคาและความสูงต้องเป็นไปตามกฎกระทรวงควบคุมอาคาร ข้อ 41 และ 44 ที่คุมระยะร่นและความสูงเทียบกับถนน กฎกำหนดวัดความสูงของอาคารทรงจั่วหรือปั้นหยาถึงยอดผนังของชั้นสูงสุด แต่หลังคาแบนวัดต่างกัน ผู้ออกแบบต้องยืนยันวิธีวัดและความสูง parapet กับเขตหรือเทศบาลที่ยื่นก่อนเขียนแบบ

กระจกบานใหญ่ สวยในภาพ ร้อนในห้อง

กระจกเต็มผนังเป็นเอกลักษณ์ของบ้านโมเดิร์น และเป็นต้นทุนที่ไม่ปรากฏในใบเสนอราคาคือค่าไฟแอร์ กระจกใสธรรมดารับความร้อนจากแสงแดดเข้าห้องได้มาก ด้านตะวันตกและด้านใต้ในช่วงบ่ายหนักที่สุด

ลำดับการแก้ที่ได้ผลคุ้ม

1. จัดทิศ วางกระจกใหญ่ไว้ด้านเหนือหรือด้านที่มีต้นไม้และชายคาบังแดด ด้านตะวันตกให้เป็นผนังทึบหรือหน้าต่างเล็ก
2. กันสาดหรือชายคายื่นให้พอ ชายคายื่นยาวบังแดดสูงช่วงกลางวัน ส่วนแดดบ่ายต่ำต้องใช้แผงบังแดดแนวตั้ง
3. เลือกกระจกลดความร้อน (low-E หรือกระจกสองชั้น) ที่ค่า SHGC ต่ำ ราคาสูงกว่ากระจกใสเท่าตัวขึ้นไป แต่ลดภาระแอร์ได้จริงในห้องที่หันสู่แดด
4. กรอบบานใช้อะลูมิเนียมที่มีแผ่นกั้นความร้อน หรือ uPVC ที่กันความร้อนและเสียงดีกว่า ดูข้อเปรียบเทียบที่ หน้าต่าง uPVC
5. บานเลื่อนบานใหญ่ต้องมีรางที่ระบายน้ำและซีลยางครบ ดูหลักเลือกที่ ประตูบานเลื่อน

ตำแหน่งกระจก	ความร้อนที่รับ	แนวทางแก้
ทิศตะวันตก	สูงมาก ช่วงบ่ายถึงเย็น	ลดขนาด ใช้ผนังทึบ หรือแผงบังแดดแนวตั้ง
ทิศใต้	สูง ตลอดวันช่วงหน้าร้อน	ชายคายื่น 80-120 ซม.
ทิศตะวันออก	ปานกลาง ตอนเช้า	ผ้าม่านหรือกันสาดเบา
ทิศเหนือ	ต่ำ แสงสม่ำเสมอ	วางกระจกใหญ่ที่นี่ได้

ส่วนยื่นยาวและคราบน้ำบนผนังขาว

ส่วนยื่น (cantilever) ที่ลอยออกมาสามถึงสี่เมตรต้องใช้คานลึกและเหล็กเสริมมาก วิศวกรโครงสร้างต้องคำนวณการแอ่นตัวระยะยาวของคอนกรีตด้วย ถ้าแอ่นแม้เล็กน้อย ผนังกระจกหรือรอยต่อผนังใต้ส่วนยื่นจะร้าว เจ้าของควรถามวิศวกรว่าออกแบบรับน้ำหนักและการแอ่นตัวอย่างไร ไม่ใช่รับแค่ว่าแข็งแรง

อีกเรื่องที่มักถูกลืมคือน้ำ ส่วนยื่นและขอบบนที่เรียบจะให้น้ำไหลลงผนังด้านล่างเป็นทาง คราบสีเทาดำปรากฏหลังฝนไม่กี่ฤดู และสีขาวเห็นชัดที่สุด วิธีป้องกันคือ

• ทำร่องหยดน้ำ (drip groove) ใต้ขอบส่วนยื่นและขอบ parapet ให้น้ำหยดออกจากผนัง
• ใส่แผ่นปิดขอบ (coping) บนหัว parapet ให้ลาดเข้าด้านในแทนลาดออกถนน
• ใช้สีทาภายนอกชนิดทำความสะอาดง่าย ดูหลักเลือกที่ สีทาภายนอก และสำหรับผนังที่รับแดดตรง สีสะท้อนความร้อนช่วยลดอุณหภูมิผิว ดู สีสะท้อนความร้อน
• วางรางน้ำฝนและท่อลงให้เห็นเป็นส่วนหนึ่งของแบบ ไม่ใช่เพิ่มทีหลัง

ผนัง ฉนวน และความร้อนของกล่อง

บ้านกล่องคอนกรีตสะสมความร้อนระหว่างวันและคายออกตอนกลางคืน ห้องนอนชั้นบนจึงอบอุ่นถึงดึก ลำดับที่ผมแนะนำคือ

1. ผนังสองชั้นหรือผนังที่มีช่องอากาศ ในด้านตะวันตกและใต้
2. ใช้อิฐมวลเบาที่ผนังรับแดดเพื่อลดการนำความร้อน ดูข้อดีข้อเสียที่ ผนังอิฐมวลเบา AAC
3. ฉนวนใต้หลังคาหรือบนฝ้าชั้นบนสุด ดู ฉนวนกันความร้อนหลังคา
4. ช่องลมและช่องเปิดตรงข้ามกันให้ลมพัดผ่าน (cross ventilation) บ้านกล่องปิดทึบที่ไม่มีทางลมไหลต้องพึ่งแอร์ตลอดเวลา

ต้นไม้ใหญ่ทางทิศตะวันตกและบ่อน้ำหรือสนามหญ้ารอบบ้านช่วยลดอุณหภูมิรอบตัวบ้านได้จริง นักออกแบบมักเรียกว่าแผนผังเขตร้อน (tropical planning) แม้ตัวเลขอุณหภูมิที่ลดได้ขึ้นกับพื้นที่ ไม่มีค่ากลางที่ใช้ได้ทุกบ้าน

ต้นทุนของลุคโมเดิร์น

องค์ประกอบโมเดิร์นแต่ละอย่างขยับต้นทุนต่างกัน ตัวเลขด้านล่างเป็นช่วงประมาณเพื่อจัดลำดับ ไม่ใช่ราคา

องค์ประกอบ	ผลต่อต้นทุน	ผลต่อความร้อน	ความเสี่ยงรั่วหรือเสียหาย
หลังคาแบนคอนกรีตเต็มผืน	สูงขึ้นปานกลาง	ร้อนขึ้น	สูง
หลังคาเมทัลชีทซ่อนหลัง parapet	เพิ่มเล็กน้อย	ใกล้เคียงหลังคาปกติ	ปานกลาง รอยต่อราง
กระจกใสบานใหญ่	เพิ่มมาก	ร้อนมากถ้าหันตะวันตก	ต่ำ แต่ซีลบานเลื่อนต้องดี
ส่วนยื่น 3 เมตรขึ้นไป	เพิ่มมาก	ให้ร่มเงา ลดความร้อนด้านล่าง	โครงสร้างแอ่นตัว
ผนังขาวล้วน	เท่าเดิม	สะท้อนความร้อนดี	คราบเห็นชัด
กล่องปิดช่องลม	ลดเล็กน้อย	ร้อนสะสม	ความชื้นและกลิ่น

บ้านโมเดิร์นระดับมาตรฐานกลางบนที่ดินปกติมักอยู่ในช่วง 15,000-25,000 บาทต่อ ตร.ม. เมื่อรวมงานกระจก กันซึมดาดฟ้า และส่วนยื่น ซึ่งสูงกว่าช่วงบ้านมาตรฐานทั่วไปใน ค่าก่อสร้างต่อ ตร.ม. ช่วงนี้เป็นการประมาณ ราคาจริงขึ้นกับวัสดุและผู้รับเหมา

ตัวอย่างการตัดสินใจ เก็บลุคไว้ แก้จุดเสี่ยง

ตัวอย่างสมมติ เจ้าของเอาภาพบ้านโมเดิร์นมาให้ ต้องการกล่องขาว หลังคาแบน กระจกเต็มผนังห้องนั่งเล่นทิศตะวันตก และส่วนยื่นที่จอดรถ 3 เมตร ผมจะเสนอแก้ดังนี้

• เปลี่ยนหลังคาเป็นเมทัลชีทลาดต่ำซ่อนหลัง parapet ลุคจากถนนเหมือนเดิม
• ย้ายกระจกบานใหญ่ไปด้านเหนือสู่สวน ด้านตะวันตกเหลือหน้าต่างแนวสูงและผนังทึบ
• เก็บส่วนยื่นที่จอดรถไว้ แต่ลดเป็น 2.5 เมตรและเพิ่มเสาเรียวหนึ่งต้นตรงปลาย ประหยัดเหล็กและลดการแอ่นตัว
• ผนังขาวนอกเปลี่ยนเป็นขาวนวลที่ทำความสะอาดง่าย พร้อมร่องหยดน้ำทุกขอบ
• ใส่ช่องลมสองด้านของห้องนั่งเล่นให้ลมพัดผ่าน

สิ่งที่เจ้าของได้คือหน้าตาเดิมกับต้นทุนซ่อมแซมต่ำลง และบ้านที่ค่าไฟไม่พุ่งเมื่อมีแดดบ่าย ส่วนเรื่องอนุญาตก่อสร้าง ระยะร่นผนังที่มีช่องเปิดตามข้อ 50 ของกฎกระทรวงคือไม่น้อยกว่า 2 เมตรจากเขตที่ดินสำหรับอาคารสูงไม่เกิน 9 เมตร ระเบียงและส่วนยื่นที่เปิดด้านข้างต้องนับรวม ส่วนขั้นตอนยื่นอื่นๆ ดูแนวทางของกรมโยธาธิการและผังเมืองได้ แต่รายละเอียดที่ใช้จริงให้ถามฝ่ายควบคุมอาคารของเขตที่ที่ดินตั้งอยู่

ก่อนจ้างช่างสร้างบ้านโมเดิร์นถามสิ่งนี้

• หลังคาแบนมีความลาดเอียงกี่เปอร์เซ็นต์ ท่อระบายกี่จุด มีท่อสำรองหรือไม่
• ชั้นกันซึมดาดฟ้าใช้ระบบอะไร รับประกันกี่ปีและครอบคลุมอะไร ทดสอบขังน้ำกี่ชั่วโมง
• ถ้าใช้หลังคาซ่อนหลัง parapet รางน้ำภายในมีฝาตรวจและแผนล้างอย่างไร
• กระจกด้านตะวันตกและใต้เป็นชนิดไหน ค่าเทียบกับกระจกใสปกติเป็นอย่างไร มีชายคาหรือแผงบังแดดหรือไม่
• วิศวกรโครงสร้างคำนวณการแอ่นตัวของส่วนยื่นระยะยาวหรือไม่
• ขอบ parapet และส่วนยื่นมีร่องหยดน้ำและแผ่นปิดขอบหรือไม่
• ห้องนอนชั้นบนมีฉนวนใต้หลังคาและทางลมเข้าออกตรงข้ามกันหรือไม่
• ใบเสนอราคาแยกงานกระจก กันซึม และโครงสร้างส่วนยื่นออกมาเป็นรายการหรือเปล่า

แบบที่ตอบได้ครบข้างบนพร้อมให้ผู้รับเหมาเสนอราคาเทียบกัน การเลือกผู้รับเหมาที่รับงานกันซึมและกระจกคุณภาพ ดูต่อที่ เลือกผู้รับเหมาสร้างบ้าน ความกว้างของถนนหน้าบ้านและความสูงที่ใช้ได้ยืนยันกับเขตหรือเทศบาลอีกครั้งก่อนยื่นแบบ