สรุปสั้นๆ
- เหาติดต่อจากการที่ผมของสองคนสัมผัสกันโดยตรงเป็นหลัก เหาไม่กระโดดและไม่บิน และการเป็นเหาไม่เกี่ยวกับความสะอาดของคุณหรือบ้าน
- ไข่เหาฟักภายใน 7 ถึง 12 วัน จึงต้องรักษา 2 รอบห่างกัน 7 วัน ไม่ใช่ทายาครั้งเดียวแล้วจบ
- ยากำจัดเหาแบบฆ่าแมลงอย่างเพอร์เมทริน 1% ยังเป็นตัวเลือกมาตรฐานของไทย ส่วนไดเมทิโคน 4% ใช้กลไกอุดทางหายใจของเหา จึงเป็นทางเลือกเมื่อเหาดื้อยา
- ซักผ้าปูที่นอน ผ้าห่ม ผ้าเช็ดตัวที่ใช้ใน 2 วันก่อนรักษาด้วยน้ำร้อนราว 54 องศาเซลเซียสขึ้นไป และไม่ต้องพ่นสเปรย์รมควันในบ้าน
- ถ้ารักษาครบแล้วเหายังอยู่ หรือหนังศีรษะเป็นแผลอักเสบจากการเกา ให้ไปพบแพทย์ผิวหนัง
เหาเกิดจากการที่ผมของคุณไปสัมผัสผมของคนที่มีเหาอยู่แล้ว ไม่ได้เกิดจากการสระผมน้อยหรือหัวสกปรก วิธีกำจัดคือใช้ยากำจัดเหา 2 รอบห่างกัน 7 วัน หวีผมด้วยหวีเสนียดให้ทั่ว และซักของที่สัมผัสศีรษะใน 2 วันก่อนรักษา รอบเดียวมักไม่พอเพราะไข่ที่รอดจะฟักตามมา
เหาติดมาจากไหน แล้วทำไมไม่เกี่ยวกับความสะอาด
CDC ระบุว่าเหาแพร่ส่วนใหญ่ผ่านการที่ผมสัมผัสกันโดยตรง ส่วนของใช้ร่วมกันอย่างหมวก ผ้าพันคอ หวี แปรง ผ้าเช็ดตัว หรือหมอนที่เพิ่งใช้ ก็พาเหามาได้แต่เป็นทางที่พบน้อยกว่า เหาเคลื่อนที่ด้วยการคลานเท่านั้น ไม่กระโดดและไม่บิน สัตว์เลี้ยงก็ไม่ติดและไม่แพร่เหาศีรษะของคน
ตรงนี้คือความเข้าใจผิดที่ทำให้พ่อแม่เครียดที่สุด AAD เขียนไว้ชัดว่าเหาไม่สนใจว่าผมจะสะอาดเอี่ยมหรือสกปรก และ CDC ก็ระบุว่าการติดเหาไม่เกี่ยวกับความสะอาดของตัวคุณหรือสภาพแวดล้อม บทความของ มศว. พบว่าเหามักระบาดในเด็กวัยเรียนช่วงอายุ 3 ถึง 11 ปี เพราะเด็กเล่นกัน ซบกัน ถ่ายเซลฟีหัวชนกัน คนที่ผมยาวไม่ได้ติดง่ายกว่าเพราะ "ไม่สะอาด" แต่เพราะผมที่ยาวมีโอกาสไปแตะผมคนอื่นมากกว่า
จะรู้ได้ยังไงว่าเป็นเหา ไม่ใช่รังแค
อาการหลักคือคันศีรษะ CDC บอกว่าเป็นปฏิกิริยาแพ้น้ำลายของเหา และถ้าเป็นครั้งแรกอาจต้องรอ 4 ถึง 6 สัปดาห์กว่าจะเริ่มคัน บางคนเป็นเหาโดยไม่คันเลย อาการอื่นคือรู้สึกเหมือนมีอะไรไต่ นอนไม่หลับ หงุดหงิด และมีแผลที่หนังศีรษะจากการเกา
ไข่เหามีขนาดประมาณ 0.3 ถึง 0.8 มิลลิเมตร รูปไข่ สีขาวเหลือง และเกาะแน่นที่โคนผมใกล้หนังศีรษะ ถ้าเห็นเม็ดเล็กๆ ติดโคนผมที่เขี่ยไม่หลุดง่าย ให้สงสัยไข่เหาก่อนรังแค คนที่หนังศีรษะคันแต่ไม่เจอตัวหรือไข่เลย ลองอ่านหนังศีรษะแห้งคัน แก้ยังไง และรังแค กำจัดยังไง เพื่อแยกสาเหตุอื่น

ทำไมต้องรักษา 2 รอบ ห่างกัน 7 วัน
ยากำจัดเหาหลายตัวฆ่าได้เฉพาะตัวที่เดินอยู่ ไข่ที่รอดยังฟักออกมาต่อ ตารางวงจรชีวิตเหาตัวเมียในบทความของ มศว. (ดัดแปลงจาก Lebwohl และคณะ ปี 2007) ให้ตัวเลขที่ใช้ตัดสินใจได้ดังนี้
| ระยะ | สั้นที่สุด (วัน) | นานที่สุด (วัน) | เฉลี่ย (วัน) |
|---|---|---|---|
| ไข่ฟักออกเป็นตัว | 7 | 12 | 8.5 |
| ตัวอ่อนระยะแรกโตเป็นตัวเต็มวัย | 8.5 | 11 | 9.7 |
ตัวเต็มวัยผสมพันธุ์และวางไข่ได้ภายใน 1 ถึง 2 วัน ตัวเมียวางไข่เฉลี่ยวันละ 7 ถึง 10 ใบ ตลอดชีวิตราว 3 ถึง 4 สัปดาห์ เมื่ออ่านรวมกัน ตัวที่ฟักหลังรอบแรกยังโตไม่ทันวางไข่ใหม่ในสัปดาห์แรก รอบที่สองที่ 7 วันจึงจับตัวเหล่านี้ได้ก่อนที่วงจรจะเริ่มซ้ำ ถ้าเลื่อนไปทำหลังวันที่ 10 ถึง 12 เหารุ่นใหม่อาจเริ่มวางไข่แล้ว
เลือกยาแบบไหน
บทความ มศว. สรุปแนวทางของสถาบันโรคผิวหนังไว้หลายตัวเลือก ตัวเลขด้านล่างมาจากที่นั่น
| ยา | วิธีใช้ตามที่สรุปไว้ | ข้อสังเกต |
|---|---|---|
| เพอร์เมทริน 1% โลชั่น | หมักไว้ 5 ถึง 10 นาที ทาซ้ำอีก 1 สัปดาห์ | บทความระบุว่าเป็นการรักษามาตรฐานของไทยมาก่อน |
| เบนซิลเบนโซเอต 12.5 ถึง 25% | หมักไว้ 8 ชั่วโมงหรือข้ามคืน ทาซ้ำอีก 1 สัปดาห์ | |
| มาลาไทออน 0.5% หรือคาร์บาริล 0.6% (แชมพู) | ฟอกทิ้งไว้ 15 นาที แล้วล้างออก | ไม่ทนความร้อน หลีกเลี่ยงไดร์เป่าผมระหว่างรักษา |
| ไดเมทิโคน 4% (โลชั่น) | ชโลมบนผมแห้ง หมัก 8 ชั่วโมงหรือข้ามคืน 2 ครั้งห่างกัน 1 สัปดาห์ | กลไกอุดทางเดินหายใจของเหา ไม่ใช่ยาฆ่าแมลง |
ยากลุ่มฆ่าแมลงมีปัญหาเหาดื้อยามากขึ้น บทความ มศว. ระบุว่าตัวยากลุ่มนี้ทำให้เกิดพิษหรือระคายเคืองได้ในบางราย ขณะที่ไดเมทิโคนเหาดื้อได้ยากเพราะออกฤทธิ์เชิงกายภาพและตัวยาไม่ดูดซึม ในการทดลองที่ผู้เขียนสรุปไว้ อัตราหายวันที่ 7 ของไดเมทิโคนอยู่ที่ 86% เทียบกับเพอร์เมทริน 64% แต่ราคาไดเมทิโคนสูงกว่ายากลุ่มอื่น และในไทยแชมพูไดเมทิโคนขึ้นทะเบียนเป็นเครื่องสำอาง (ฟอก 15 นาที) ส่วนโลชั่นขึ้นทะเบียนเป็นยา อ่านฉลากให้ชัดว่าซื้อตัวไหน
ถ้ามีเด็กเล็ก หญิงตั้งครรภ์ หรือคนที่เป็นโรคผิวหนังเรื้อรังที่หนังศีรษะ ให้ถามเภสัชกรก่อนเลือกยา เพราะงานทดลองที่เราอ่านคัดคนกลุ่มนี้ออก จึงไม่มีข้อมูลที่ใช้ยืนยันได้
หวีเสนียดช่วยตรงไหน
งานวิจัยของมหาวิทยาลัยบูรพาที่ใช้เพอร์เมทริน 1% ในโรงเรียนแห่งหนึ่งที่ชลบุรี บันทึกวิธีมาตรฐานไว้ว่า ใช้หวีเสนียดหวีทั้งผมแห้งและผมเปียก หวีทีละส่วนให้ทั่วศีรษะ หวีมีหน้าที่สองอย่าง คือดึงตัวและไข่ที่ยังติดอยู่ออก และเป็นเครื่องตรวจว่ารักษาได้ผลหรือยัง

ลำดับที่ใช้ได้จริงมีดังนี้
- วันที่ 1 ทายาตามฉลากให้ทั่วหนังศีรษะและเส้นผม แล้วหวีด้วยหวีเสนียดทีละส่วน เช็ดหวีกับกระดาษทิชชูทุกครั้งที่ลาก
- ใน 2 ถึง 3 วันถัดมา หวีหาตัวเหาเป็นๆ ถ้ายังเจอตัวที่เคลื่อนไหว แปลว่ายาไม่ได้ผลหรือติดซ้ำ ให้ปรึกษาเภสัชกรเรื่องเปลี่ยนยา
- วันที่ 7 ทายาซ้ำรอบที่สองและหวีอีกครั้ง
- วันที่ 14 หวีตรวจอีกรอบ ถ้าไม่เจอตัวเป็นๆ ถือว่าจบ
ขั้นตอนระหว่างทางนี้เป็นการเรียบเรียงจากข้อมูลวงจรชีวิตและแนวทางข้างบน ไม่ใช่โปรโตคอลที่ระบุไว้ในแหล่งใดแหล่งหนึ่งตรงๆ ให้ยึดฉลากยาของผลิตภัณฑ์ที่คุณซื้อเป็นหลัก
ซักอะไร ไม่ต้องทำอะไร
CDC ให้แนวทางทำความสะอาดที่เบากว่าที่หลายบ้านทำกัน
- ผ้าปูที่นอน ผ้าห่ม ผ้าเช็ดตัว และเสื้อผ้าที่ผู้ติดเหาใช้ในช่วง 2 วันก่อนรักษา ให้ซักน้ำร้อน (CDC ระบุ 130 องศาฟาเรนไฮต์ ราว 54 องศาเซลเซียส) แล้วอบหรือตากให้แห้งด้วยความร้อนสูง
- ของที่ซักไม่ได้ ใส่ถุงพลาสติกปิดสนิทไว้ 2 สัปดาห์
- หวีและแปรงแช่น้ำร้อนอย่างน้อย 130 องศาฟาเรนไฮต์ นาน 5 ถึง 10 นาที
- ดูดฝุ่นพื้นและเฟอร์นิเจอร์ตรงที่ผู้ติดเหานั่งหรือนอน
CDC ระบุว่าไม่ต้องทำความสะอาดบ้านครั้งใหญ่ และไม่ควรใช้สเปรย์หรือควันรมฆ่าแมลง เพราะไม่จำเป็นและอาจเป็นพิษ
ลูกไปโรงเรียนได้เมื่อไหร่
CDC แนะนำว่าเด็กไม่ต้องรีบกลับบ้านทันทีที่พบเหา รักษาตอนเย็นแล้วกลับไปเรียนได้หลังเริ่มใช้ยาที่เหมาะสม ตัวที่เคลื่อนไหวจะตาย แต่ไข่ที่เหลืออยู่ในเส้นผมยังเห็นได้ ซึ่งไม่ได้แปลว่าเป็นเหาใหม่
ที่ควรรู้เพิ่มคือเหากระทบใจเด็กมากกว่าที่คิด งานของมหาวิทยาลัยบูรพาวัดเด็กนักเรียน 50 คนด้วยแบบสอบถาม CDLQI พบคะแนนคุณภาพชีวิตดีขึ้นจากเฉลี่ย 5.00 เป็น 3.16 หลังรักษา 2 สัปดาห์ ข้อที่กระทบมากที่สุดคือคันและเจ็บจากการเกา ส่วนข้อที่ดีขึ้นชัดคือความอับอายและผลกระทบต่อการเรียน เวลาบอกครูหรือพ่อแม่เด็กคนอื่น จึงควรพูดเรื่องนี้เหมือนเรื่องไข้หวัดในห้อง ไม่ใช่เรื่องความสกปรก
เมื่อไรที่ควรไปพบแพทย์
AAD แนะนำให้พบแพทย์ผิวหนังเมื่อรักษาครบแล้วยังกำจัดเหาไม่ได้ หรือเมื่อการเกาทำให้หนังศีรษะติดเชื้อ สัญญาณที่เห็นได้คือแผลที่แดงบวม เจ็บ มีหนอง หรือต่อมน้ำเหลืองหลังหูโต ถ้าเหากลับมาซ้ำทุกเดือน ลองไล่ดูคนในบ้านและเพื่อนสนิทว่ามีใครยังไม่ได้รักษาหรือไม่ เพราะการรักษาคนเดียวไม่ช่วยถ้าคนใกล้ชิดยังมีเหา
หลังหายแล้ว การดูแลหนังศีรษะตามปกติในขั้นตอนดูแลหนังศีรษะ และการเลือกแชมพูให้เข้ากับหนังศีรษะ ช่วยให้หนังศีรษะกลับมาสบายเร็วขึ้น แต่ไม่ได้ป้องกันเหา การป้องกันคือเลี่ยงการใช้หวี หมวก ที่คาดผมร่วมกัน และตรวจศีรษะเด็กเมื่อมีเพื่อนในห้องเป็นเหา
คำถามที่พบบ่อย
ต้องโกนผมหรือตัดผมสั้นไหม
ไม่จำเป็น แหล่งข้อมูลที่เราเปิดอ่านทั้งของ CDC และ AAD ไม่ได้กำหนดให้ตัดผมเป็นขั้นตอนรักษา งานวิจัยของคณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยบูรพา ยังบันทึกว่าเด็กนักเรียนบางคนที่ถูกโกนผมรู้สึกอับอายมากขึ้น ผมยาวแค่ต้องใช้ยาและหวีให้ทั่วขึ้นอีกหน่อย
ใช้น้ำส้มสายชูหมักผมแทนยาได้ไหม
ผลดูไม่ดีพอ บทความของคณะเภสัชศาสตร์ มศว. สรุปการทดลองหนึ่งที่เทียบไดเมทิโคน เพอร์เมทริน และสูตรน้ำส้มสายชูผสมครีมนวด พบอัตราหายวันที่ 7 อยู่ที่ 86%, 64% และ 61% ตามลำดับ และวันที่ 30 อยู่ที่ 74%, 45% และ 45% สูตรน้ำส้มสายชูจึงยังไม่ใช่ตัวเลือกแรก
รักษาแล้วยังคันอยู่ แปลว่าเหาไม่หายใช่ไหม
ไม่เสมอไป CDC ระบุว่าอาการคันเกิดจากปฏิกิริยาแพ้น้ำลายเหา จึงอาจคันต่ออีกพักหลังตัวเหาตายแล้ว ให้ดูจากการหวีหาเหาตัวเป็นๆ หลังรอบที่สอง ถ้าไม่เจอตัวที่เคลื่อนไหวแล้วคือรักษาได้ผล
แหล่งอ้างอิง
- Head Lice | Centers for Disease Control and Prevention (CDC), 4 มิถุนายน 2567
- Head lice: Overview | American Academy of Dermatology (AAD)
- Dimeticone: ประสิทธิภาพและความปลอดภัยในการรักษาโรคเหา | คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ (บทความการศึกษาต่อเนื่องทางเภสัชศาสตร์ สภาเภสัชกรรม)
- คุณภาพชีวิตของผู้ป่วยเด็กโรคเหา ก่อนและหลังรับการรักษา | วารสารกรมการแพทย์ ปีที่ 44 ฉบับที่ 4 (กรกฎาคม-สิงหาคม 2562)





