แพ้ยาย้อมผม ผื่นคันหลังย้อมต้องทำอะไร และย้อมต่อได้ไหม

ถ้าย้อมผมแล้วหนังศีรษะ ใบหน้า หรือลำคอเริ่มแดง คัน แสบ ให้ล้างสีออกด้วยน้ำสะอาดและแชมพูอ่อนๆ หยุดย้อมทุกยี่ห้อ และเฝ้าดูอาการ ถ้าหน้าหรือหนังตาบวม หายใจติดขัด หรือรู้สึกแน่นคอ ให้ไปห้องฉุกเฉินทันทีโดยไม่ต้องรอดูว่าจะหายเอง ผื่นแบบนี้ไม่ได้เกิดเสมอไปทันทีที่ย้อม NHS ระบุว่าปฏิกิริยาจากการสัมผัสสารมักปรากฏภายในไม่กี่ชั่วโมงถึงไม่กี่วัน คืนที่ย้อมจึงอาจยังปกติ แล้วไปเริ่มคันมากตอนเช้าอีกวัน

ตัวการอยู่ในกล่องสีถาวร และไม่เกี่ยวกับว่าย้อมมากี่ครั้ง

สารที่เจอบ่อยที่สุดคือ PPD (พาราฟีนิลีนไดอามีน) ซึ่งเป็นส่วนผสมหลักของสีย้อมถาวรแบบออกซิเดชัน งานของ Mukkanna และคณะ (2017) อธิบายว่า PPD ต้องผสมกับตัวพัฒนาสีจึงจะให้สีดำ และตอนที่ถูกออกซิไดซ์ในผิว มันกลายเป็นสารที่ภูมิคุ้มกันของบางคนจำได้ว่าเป็นศัตรู

ตัวเลขจากงานของ Han และคณะ (2018) ช่วยให้เห็นภาพว่าพบบ่อยแค่ไหน ในผู้ป่วยโรคผิวหนังอักเสบทั่วไป มีคนไวต่อ PPD ราว 1 ถึง 6% แต่ในกลุ่มที่เป็นผิวหนังอักเสบจากสีย้อมผมโดยตรง ตัวเลขนี้สูงถึง 38 ถึง 97% ค่ากลางของเอเชียที่งานนี้อ้างถึงอยู่ที่ 4.3% ควรอ่านเป็นภาพกว้างของผู้ป่วยในโรงพยาบาลมากกว่าความเสี่ยงของคนทั่วไป

มีเรื่องหนึ่งที่คนเข้าใจผิดบ่อย คือคิดว่าย้อมมาสิบปีไม่เคยเป็นอะไรแปลว่าตัวเองปลอดภัย Mukkanna และคณะระบุว่าการแพ้แบบนี้ไม่ขึ้นกับปริมาณ คนที่ไวแล้วอาจเกิดผื่นแม้ใช้สีกึ่งถาวรที่เข้มข้นน้อยกว่า และสิ่งที่เปลี่ยนไม่ใช่ความแรงของสี แต่เป็นภูมิคุ้มกันของคุณ เรื่องเดียวกันนี้ใช้ได้กับการแพ้ครีมที่ใช้มานานดังที่อธิบายไว้ใน แพ้ครีมเกิดจากอะไร

อาการที่เจอจริงและตำแหน่งที่มักขึ้น

Han และคณะศึกษาผู้ป่วย 105 คนที่ยืนยันด้วยแพตช์เทสต์ว่าแพ้ PPD ที่โรงพยาบาลแห่งหนึ่งในเกาหลี ส่วนใหญ่เป็นผู้หญิง (70.5%) และราวสองในสามอายุเกิน 50 ปี อาการที่พบมีดังนี้

• คันเป็นอาการนำที่พบมากที่สุด (71.4%) รองลงมาคือแสบ ตึง แห้ง และรู้สึกเหมือนเข็มทิ่ม
• ผื่นแดงเป็นปื้นพบ 56.2% ตำแหน่งที่เป็นมากที่สุดคือใบหน้า (57.1%) ตามด้วยหนังศีรษะและลำคอ
• ราว 35% มีผื่นในจุดที่สีไม่ได้โดนโดยตรง เช่น ลำตัวและแขนขา
• ประมาณครึ่งหนึ่งมีปัญหาผิวอื่นร่วมด้วย โดยพบผื่นลักษณะแพ้ทั่วไป 25.7% และลมพิษ 14.3%

จุดที่ทำให้คนมองไม่เห็นสาเหตุคือหน้าบวมแดงกับหนังตาบวมมักมาก่อนหนังศีรษะ เพราะผิวหนังบริเวณนั้นบางและดูดซึมสารได้ง่ายกว่า บางคนจึงนึกว่าแพ้เครื่องสำอางหรือครีมกันแดดที่ใช้เมื่อวาน ลองย้อนดูว่าย้อมผมไปในช่วง 1 ถึง 3 วันที่ผ่านมาไหม

สามชั่วโมงแรกหลังเริ่มคัน ทำตามลำดับนี้

ข้อมูลจาก NHS เรื่อง contact dermatitis และคำแนะนำของ Mukkanna และคณะตรงกันที่หลักใหญ่ คือเอาสารออก แล้วดูแลผิว

1. ล้างสีและน้ำยาออกให้หมดด้วยน้ำสะอาด ใช้แชมพูอ่อนๆ ที่ไม่มีน้ำหอมสระซ้ำหนึ่งครั้ง และไม่ต้องขัดหนังศีรษะ
2. หยุดใช้สีย้อมผมและผลิตภัณฑ์เปลี่ยนสีผมทุกชนิด รวมทั้งแชมพูเปลี่ยนสีและเฮนน่า เพราะบางสูตรมีสารกลุ่มเดียวกัน
3. ล้างบริเวณที่ผื่นขึ้นด้วยน้ำอุ่น แล้วทาอีโมลเลียนท์ (มอยส์เจอไรเซอร์เนื้อหนักไม่มีน้ำหอม) ปริมาณมากๆ บ่อยๆ ตามที่ NHS แนะนำเพื่อลดแห้งและปกป้องผิว
4. ถ้าคันมากหรือผื่นกว้าง ให้ปรึกษาเภสัชกร NHS บอกว่ายาสเตียรอยด์ชนิดทาช่วยบรรเทาอาการรุนแรงได้ แต่ควรให้เภสัชกรหรือแพทย์เลือกกำลังยาให้ โดยเฉพาะบนใบหน้า
5. ถ่ายรูปผื่นไว้ทุกวัน เก็บกล่องสีที่ใช้ และถ่ายรูปส่วนผสมบนกล่อง เพราะแพทย์ผิวหนังจะใช้ข้อมูลนี้เลือกสารที่ต้องทดสอบ

อย่าเอาสมุนไพร น้ำมะนาว หรือครีมที่ไม่รู้ส่วนผสมมาทาบนผื่นที่กำลังอักเสบ ผิวที่เกราะป้องกันเสียแล้วไวต่อสารใหม่ได้ง่ายกว่าปกติ และจะทำให้ตามหาตัวการยากขึ้นไปอีก

ส่วนผื่นที่ไม่รุนแรงแต่ไม่ดีขึ้นใน 1 ถึง 2 สัปดาห์ หรือกลับมาซ้ำ NHS แนะนำให้พบแพทย์ ซึ่งอาจส่งต่อไปแพทย์ผิวหนังเมื่อหาสาเหตุไม่ได้

แพ้ หรือแค่ระคาย แยกยังไง

ผื่นหลังย้อมไม่ได้มาจากการแพ้เสมอไป แอมโมเนียหรือสารฟอกในสีทำให้หนังศีรษะแสบและแดงได้ในผู้ที่ไม่ได้แพ้อะไรเลย โดยเฉพาะถ้าปล่อยสีทิ้งไว้นานกว่าที่กล่องบอก หรือผิวหนังศีรษะมีรอยเกาอยู่ก่อนแล้ว ดูแนวทางจากพฤติกรรมของผื่นก่อน

ลักษณะ	ระคายเคือง	แพ้ (ภูมิไวเกิน)
เวลาที่เริ่มเป็น	มักแสบขณะย้อมหรือหลังล้างไม่นาน	ชั่วโมงถึงวันหลังย้อม ตามข้อมูลของ NHS
ตำแหน่ง	เฉพาะที่สีโดน	ลามออกนอกจุดที่สีโดน หน้าบวม ผื่นที่ลำคอ ลำตัว
ความรู้สึกเด่น	แสบ ร้อน	คันมาก
ครั้งต่อไป	อาจเกิดเมื่อใช้สีแรงหรือทิ้งนาน	เกิดเร็วขึ้นและแรงขึ้น

ตารางนี้ใช้ไว้ดูแนวทางเท่านั้น ไม่ใช่การวินิจฉัย สองกลไกอาจเกิดพร้อมกันได้ และถ้าเคยเป็นผื่นในเส้นผมมาก่อน ให้ถือว่าเป็นแพ้จนกว่าแพทย์จะทดสอบ

ทำไมแพทย์ต้องทดสอบด้วยแพตช์เทสต์ ไม่ใช่ทาเองหลังใบหู

วิธีมาตรฐานยืนยันการแพ้ PPD คือแพตช์เทสต์ด้วย PPD 1% ในปิโตรเลียมเจลลี อ่านผลวันที่ 2 และ 4 Mukkanna และคณะระบุว่าบางศูนย์ใช้ความเข้มข้นต่ำลงเหลือ 0.3% โดยเฉพาะคนที่เคยมีปฏิกิริยารุนแรงจากเฮนน่าดำ เพราะการทดสอบที่ 1% เองก็กระตุ้นให้ไวขึ้นได้ ผลเป็นบวกแปลว่าภูมิคุ้มกันของคุณจำ PPD ได้แล้ว

กล่องสีมักมีคำแนะนำให้ทดสอบ 48 ชั่วโมงก่อนย้อม ซึ่งยังควรทำสำหรับคนที่ไม่เคยแพ้ แต่ผู้เขียนงานเดียวกันชี้ว่ามีข้อจำกัด วิธีนี้พลาดปฏิกิริยาอ่อนหรือที่มาช้าได้ และการทาเองก็เป็นการสัมผัสสารเพิ่มอีกครั้ง คนที่เคยผื่นขึ้นหลังย้อมจึงไม่ควรใช้การทดสอบเองเป็นตัวตัดสินว่าย้อมต่อได้ และไม่ควรทดสอบเลยด้วยซ้ำก่อนไปพบแพทย์ วิธีทดสอบสำหรับคนที่ยังไม่เคยแพ้อ่านได้ใน ทำสีผมเองที่บ้าน

ย้อมต่อได้ไหม และสี PPD-free ช่วยได้แค่ไหน

เรื่องนี้เป็นจุดที่คนตัดสินใจพลาดบ่อยที่สุด Han และคณะพบว่า หลังวินิจฉัยว่าแพ้ PPD มีเพียง 28.6% ที่เลิกย้อมผม ในกลุ่มที่เลิก อาการดีขึ้น 63.3% แต่ในกลุ่มที่ย้อมต่ออาการดีขึ้นแค่ 14.7% Mukkanna และคณะรายงานตัวเลขใกล้เคียงกัน ว่าในการศึกษาหนึ่งของออสเตรเลีย คนที่แพ้ PPD เกินครึ่งยังย้อมผมต่อ

ส่วนสีที่เขียนว่า PPD-free บนกล่อง ยังไม่ใช่ทางออกอัตโนมัติ

• Mukkanna และคณะระบุว่า PPD ทำให้แพ้ข้ามกับสารเอมีนใกล้เคียง เช่น toluene-2,5-diamine (PTD) ที่มักใช้ในสี PPD-free ซึ่งก่อปฏิกิริยาได้จริง ในการศึกษาหนึ่ง ผู้ป่วย 43% ที่ทดสอบยังมีปฏิกิริยากับสีทางเลือก
• ฉลากที่เขียนว่า natural หรือ organic ไม่ได้แปลว่าไม่มีอะโรมาติกเอมีน ต้องอ่านรายชื่อส่วนผสม
• ตัวเลือกที่ผู้เขียนมองว่าปลอดภัยที่สุดคือสีชนิดไม่ถาวร (ล้างออกเมื่อสระผม) เพราะสีถาวรส่วนใหญ่มีสีตั้งต้นที่แพ้ข้ามกันได้

เกณฑ์ตัดสินที่เรามองว่าใช้ได้จริงคือ ถ้าเคยผื่นหลังย้อม ให้พบแพทย์ผิวหนังเพื่อทดสอบทั้ง PPD และสารกลุ่มเดียวกันก่อนซื้อสีใดก็ตาม ระหว่างรอผล ถ้าอยากปิดผมขาวชั่วคราว ให้ใช้ผงหรือสเปรย์ปิดโคนที่ล้างออกได้ และอ่านส่วนผสมก่อนทุกครั้ง การใส่ถุงมือช่วยลดการสัมผัสที่มือ แต่ไม่ช่วยถ้าสารถึงหนังศีรษะ

เฮนน่าดำ: ต้นเหตุอีกทางที่เด็กและวัยรุ่นเจอบ่อย

สีดำของเฮนน่าดำหรือลายสักชั่วคราวสีดำมักมาจาก PPD ผสมกับเฮนน่าธรรมชาติ ซึ่งสีเฮนน่าแท้เป็นสีส้มน้ำตาล Mukkanna และคณะรายงานว่าผื่นหลังสักเฮนน่าดำเกิดภายใน 1 ถึง 3 วันในคนที่ไวอยู่แล้ว และ 4 ถึง 14 วันในคนที่ยังไม่ไว เพราะร่างกายกำลังสร้างความไวขึ้นมาใหม่ และประมาณว่าการทาเฮนน่าดำแต่ละครั้งมีโอกาสราว 2.5% ที่จะทำให้เกิดการแพ้ PPD ขึ้น

เด็กที่ได้ลายเฮนน่าดำตอนไปเที่ยวจึงอาจกลายเป็นคนแพ้สีย้อมผมตอนโต โดยไม่รู้สาเหตุ ถ้าเป็นเช่นนั้นควรแจ้งแพทย์ว่าเคยสัก และต่อไปควรเลี่ยงเฮนน่าดำทุกแบบ

ถ้าผิวคุณเป็นแบบนี้ ให้เริ่มที่

สถานการณ์	เริ่มที่
คันเล็กน้อยที่หนังศีรษะ ไม่บวม ไม่ลาม	ล้างสีออก ทาอีโมลเลียนท์ หยุดย้อม และสังเกต 2 ถึง 3 วัน
ผื่นลามที่หน้า คอ ลำตัว หรือคันมากจนนอนไม่หลับ	ไปพบแพทย์ภายในวันสองวัน ไม่ต้องรอ
หน้าบวม หนังตาบวม หายใจติดขัด	ห้องฉุกเฉินทันที
ผื่นเกิน 1 ถึง 2 สัปดาห์ยังไม่ดีขึ้น หรือกลับมาซ้ำ	พบแพทย์ผิวหนังเพื่อแพตช์เทสต์
เคยแพ้แล้วอยากย้อมต่อ	ทดสอบกับแพทย์ก่อน อย่าลองสี PPD-free เองเป็นอันดับแรก

ความเสียหายต่อเส้นผมจากสีย้อมเป็นอีกเรื่องหนึ่ง ถ้าอยากรู้ว่าผมที่ย้อมซ้ำควรพักนานแค่ไหน ดูได้ใน ผมเสียจากการย้อม และถ้าอาการคันยังอยู่หลังหยุดย้อมแล้ว อ่านการไล่หาสาเหตุอื่นของหนังศีรษะได้ใน หนังศีรษะแห้งคัน แก้ยังไง ส่วนคนที่ผิวหน้าเริ่มไวขึ้นหลายจุดพร้อมกัน ลองเริ่มจาก ผิวแพ้ง่าย ดูแลยังไง