มุมปากแตก เกิดจากอะไร หายเองได้ไหม และกันไม่ให้เป็นซ้ำ

มุมปากแตกส่วนใหญ่เกิดจากน้ำลายขังที่มุมปากจนผิวเปื่อย แล้วมีเชื้อรา (Candida) หรือแบคทีเรียเข้าแทรก บางรายเกี่ยวกับการขาดธาตุเหล็ก วิตามินบี หรือสังกะสี มักหายเองภายในราว 2 สัปดาห์เมื่อรักษามุมปากให้แห้งและแก้สาเหตุ ถ้านานกว่านั้นหรือกลับมาเป็นซ้ำ ให้พบแพทย์เพื่อหาสาเหตุ

อาการเป็นอย่างไร

Cleveland Clinic เรียกอาการนี้ว่า angular cheilitis ผิวบริเวณมุมปากแดง แตก แสบ คัน บางคนมีสะเก็ดหรือเป็นแผลเลือดซึม และเจ็บเวลาอ้าปากกว้าง อาจเป็นข้างเดียวหรือสองข้าง ต่างจากริมฝีปากแห้งทั่วไปตรงที่รอยแตกอยู่ที่รอยพับมุมปากโดยเฉพาะ ลองอ่านเรื่องริมฝีปากแห้งเทียบกันที่ ปากแห้งลอก ดูแลยังไง

เกิดจากอะไรได้บ้าง

DermNet และ Cleveland Clinic ระบุสาเหตุหลักดังนี้

• น้ำลายขังที่มุมปาก: มุมปากเป็นรอยพับ น้ำลายสะสมแล้วผิวเปื่อยยุ่ย เชื้อราและแบคทีเรียที่อยู่ในปากจึงเจริญได้
• การเลียริมฝีปากบ่อย: ผิวเปียกสลับแห้งทำให้ผิวระคายยิ่งขึ้น
• ฟันปลอมที่ไม่พอดี การจัดฟัน และจุกนมหรือการดูดนิ้วในเด็ก: ทำให้ปากปิดไม่สนิทหรือน้ำลายไหลออกมา
• ผิวเหี่ยวย่นรอบปากตามวัย: ทำให้เกิดร่องที่เก็บน้ำลาย
• การขาดสารอาหาร: ธาตุเหล็ก วิตามินบี (บี2 บี6 บี12 และโฟเลต) และสังกะสี
• ภาวะภูมิคุ้มกันต่ำ หรือเบาหวาน ซึ่งทำให้ติดเชื้อง่ายขึ้น

เราไม่ได้ข้อมูลที่ระบุว่าอากาศแห้งหรือเย็นเป็นสาเหตุหลักของมุมปากแตก จึงถือว่าเป็นเพียงปัจจัยที่ทำให้ริมฝีปากแห้งซ้ำเติม ไม่ใช่ต้นเหตุโดยตรง

ดูแลเองที่บ้าน

แหล่งอ้างอิงทั้งสองแนะนำหลักการเดียวกัน คือลดความชื้นที่มุมปากและป้องกันผิว

• ซับน้ำลายที่มุมปากให้แห้งเบาๆ หลังกินอาหารหรือดื่มน้ำ
• ทาปิโตรเลียมเจลลี่หรือลิปบาล์มสูตรเรียบง่ายที่มุมปากเพื่อสร้างชั้นป้องกัน ดูเกณฑ์เลือกที่ ลิปบาล์มยี่ห้อไหนดี
• หยุดเลียริมฝีปากและหยุดแกะสะเก็ด
• ถ้าใส่ฟันปลอม ถอดทำความสะอาดทุกคืนและแช่ในน้ำยาตามที่ทันตแพทย์แนะนำ
• เลี่ยงอาหารเผ็ดหรือเปรี้ยวจัดช่วงที่แผลยังอักเสบ (ข้อนี้เป็นข้อสังเกตของเรา เพราะแผลเปิดจะแสบ)

ถ้าริมฝีปากคล้ำหรือเข้มขึ้นด้วย อ่านเพิ่มที่ ปากคล้ำ แก้ยังไง

ถ้าไม่ดีขึ้น แพทย์ทำอะไรได้

Cleveland Clinic และ DermNet ระบุว่าหากเป็นเชื้อรา แพทย์มักสั่งยาต้านเชื้อรา เช่น ยาทาไนสแตตินหรือคีโตโคนาโซล ถ้าเป็นเชื้อแบคทีเรียอาจให้ยาปฏิชีวนะชนิดทา บางรายใช้ครีมสเตียรอยด์อ่อนร่วมด้วยเพื่อลดการอักเสบ ยาเหล่านี้ต้องใช้ตามแพทย์สั่ง ไม่ควรซื้อสเตียรอยด์ทามุมปากเอง เพราะอาจทำให้เชื้อเติบโตมากขึ้น

ถ้าตรวจเลือดแล้วพบว่าขาดธาตุเหล็กหรือวิตามิน แพทย์จะแก้ที่ต้นเหตุนั้น Cleveland Clinic ระบุว่ามุมปากมักหายภายในประมาณ 2 สัปดาห์หลังเริ่มรักษา แต่ถ้าสาเหตุอยู่ที่ฟันปลอมหรือการขาดสารอาหารและไม่ได้แก้ ก็จะกลับมาเป็นซ้ำ

เมื่อไรควรพบแพทย์หรือทันตแพทย์

• ไม่ดีขึ้นหลังดูแลเอง 2 สัปดาห์
• เป็นซ้ำหลายครั้งในปี
• มีแผลเลือดออก บวม มีหนอง หรือมีไข้
• เป็นร่วมกับอาการซีด อ่อนเพลีย ลิ้นเจ็บหรือเลี่ยน ซึ่งอาจชี้ถึงภาวะขาดสารอาหาร
• ใส่ฟันปลอมหรือจัดฟันอยู่ ควรให้ทันตแพทย์ตรวจว่าพอดีหรือไม่

ต่างจากริมฝีปากแห้งและเริมอย่างไร

คนจำนวนมากเรียกทุกอย่างรอบปากว่าปากแตก แต่แยกได้ด้วยตำแหน่งและลักษณะ ริมฝีปากแห้งลอกเป็นขุยทั่วริมฝีปาก ส่วนมุมปากแตกเป็นร่องแดงเฉพาะรอยพับมุมปาก และมักไม่หายด้วยลิปบาล์มอย่างเดียวถ้ายังมีน้ำลายขัง เริมเกิดจากไวรัส เริ่มจากรู้สึกเสียวหรือแสบ แล้วเป็นกลุ่มตุ่มน้ำใสที่ริมฝีปากหรือรอบปาก ซึ่งต้องใช้ยาต้านไวรัสตามแพทย์สั่ง ถ้าไม่แน่ใจว่าเป็นแบบไหน ให้ถ่ายรูปไว้และให้แพทย์ดู เพราะยาที่ใช้ต่างกัน และการทาสเตียรอยด์ผิดชนิดอาจทำให้แย่ลง

กันไม่ให้กลับมาเป็นซ้ำ

ทาปิโตรเลียมเจลลี่ที่มุมปากบางๆ ก่อนนอนช่วงที่เคยเป็น หยุดนิสัยเลียปาก ทำความสะอาดฟันปลอมและอุปกรณ์จัดฟันให้สม่ำเสมอ และกินอาหารที่ได้ธาตุเหล็กและวิตามินบีพอ เช่น เนื้อสัตว์ ไข่ ถั่ว และผักใบเขียว (ข้อนี้เป็นคำแนะนำโภชนาการทั่วไป ไม่ได้มาจากแหล่งอ้างอิงของเรา) ถ้าเป็นซ้ำแม้ทำครบ ให้ตรวจเลือดกับแพทย์