หลังคาแบนดาดฟ้า ออกแบบให้น้ำไม่ขัง ไม่ร้อน และใช้งานได้จริง

หลังคาแบนดาดฟ้าคือพื้นคอนกรีตชั้นบนสุดที่ไม่มีหลังคาคลุมและขึ้นไปใช้งานได้ ทำให้ดีต้องคิดสี่เรื่องพร้อมกัน คือความลาดและทางระบายน้ำ ระบบกันซึม ความร้อนที่ลงสู่ห้องข้างล่าง และโครงสร้างที่รับน้ำหนักการใช้งานได้จริง ดาดฟ้าที่รั่วหรือร้อนส่วนใหญ่พลาดตั้งแต่ขั้นออกแบบ ไม่ได้พลาดที่ยี่ห้อกันซึม

ดาดฟ้าในความหมายของกฎหมาย

กฎกระทรวงฉบับที่ 55 (พ.ศ. 2543) นิยามดาดฟ้าว่าเป็นพื้นที่ส่วนบนสุดของอาคารที่ไม่มีหลังคาปกคลุม และบุคคลขึ้นไปใช้สอยได้ นิยามนี้สำคัญเพราะกฎกระทรวงฉบับอื่นใช้คำว่าดาดฟ้าแยกจากคำว่าหลังคา ทั้งเรื่องน้ำหนักบรรทุกและเรื่องระยะห่างจากเขตที่ดิน

ข้อที่เจ้าของบ้านในเมืองต้องรู้คือข้อ 50 ของกฎกระทรวงฉบับเดียวกัน ข้อนี้กำหนดว่าผนังที่มีหน้าต่าง ประตู ช่องระบายอากาศ หรือระเบียง ต้องห่างเขตที่ดินไม่น้อยกว่า 2 เมตรสำหรับอาคารสูงไม่เกิน 9 เมตร ถ้าผนังอยู่ห่างน้อยกว่านั้น ต้องเป็นผนังทึบ และดาดฟ้าของอาคารด้านนั้นต้องทำผนังทึบสูงจากพื้นดาดฟ้าไม่น้อยกว่า 1.80 เมตร

แปลเป็นภาษาบ้านคือ ทาวน์เฮาส์หรือบ้านที่ชิดเขตจะทำดาดฟ้าแบบมีราวโปร่งมองเห็นบ้านข้างๆ ตลอดแนวไม่ได้ ด้านที่ชิดเขตต้องก่อผนังทึบสูงพ้นระดับสายตา ข้อนี้มีไว้เพื่อความเป็นส่วนตัวของเพื่อนบ้าน และเป็นเรื่องที่ถูกร้องเรียนบ่อย

ความลาดและทางน้ำ หัวใจของดาดฟ้า

ดาดฟ้าที่ดีไม่ได้แบนราบจริง ผิวบนต้องลาดไปหาจุดระบายน้ำทุกจุด ความลาดราวร้อยละ 1 ถึง 2 เป็นจุดเริ่มสำหรับพื้นคอนกรีต แล้วให้ผู้ออกแบบกำหนดตำแหน่งท่อและแนวลาดให้เหมาะกับขนาดดาดฟ้า สิ่งที่ต้องได้คือหลังฝนหยุดสักครึ่งชั่วโมง ต้องไม่มีแอ่งน้ำค้างตรงไหนเลย

สำหรับหลังคาเหล็กแผ่นที่ลาดน้อยมาก คู่มือติดตั้งของ LYSAGHT ระบุว่าที่ความลาดราว 2 องศาหรือน้อยกว่า แปทุกตัวต้องอยู่ในระนาบเดียวกันเพื่อไม่ให้เกิดน้ำขัง หลักเดียวกันใช้กับพื้นคอนกรีต แอ่งเล็กๆ ที่เกิดจากการเทปูนไม่ได้ระดับ คือจุดที่กันซึมเสื่อมก่อนที่อื่นเสมอ เพราะผิวแช่น้ำสลับกับโดนแดด

องค์ประกอบ	หน้าที่	สิ่งที่ผมกำหนดในแบบ
ความลาดผิวบน	พาน้ำไปหาท่อ	ลาดต่อเนื่องไม่มีแอ่ง ตรวจด้วยการฉีดน้ำก่อนทำกันซึม
ท่อระบายน้ำหลัก	รับน้ำออกจากดาดฟ้า	อย่างน้อยสองจุดสำหรับดาดฟ้าขนาดบ้าน มีตะแกรงกันใบไม้
ช่องน้ำล้น	ระบายเมื่อท่อหลักอุดตัน	ทะลุขอบผนังดาดฟ้า สูงกว่าพื้นเล็กน้อย
ขอบผนังรอบดาดฟ้า	กันน้ำล้นและคนตก	กันซึมขึ้นผนังรอบ และมีบัวกันน้ำทับขอบ
รอยต่อท่อกับพื้น	จุดรั่วที่พบบ่อย	ใช้ชุดท่อระบายที่มีปีกสำหรับต่อกับระบบกันซึม

ช่องน้ำล้นเป็นรายละเอียดที่บ้านส่วนใหญ่ไม่มี ทั้งที่ถูกและช่วยได้มาก ถ้าใบไม้อุดท่อตอนฝนตกหนัก น้ำจะขังจนสูงเกินระดับที่กันซึมขึ้นผนังไว้ แล้วไหลเข้ารอยต่อลงห้องข้างล่าง ช่องน้ำล้นจะปล่อยน้ำออกก่อนถึงระดับนั้น

เลือกระบบกันซึมตามการใช้งาน

ระบบกันซึมสำหรับดาดฟ้าในบ้านเรามีหลายชนิด แต่ละชนิดเหมาะกับการใช้งานต่างกัน

ระบบกันซึม	จุดแข็ง	ข้อจำกัด	เหมาะกับ
อะคริลิกทาผิว	ทาง่าย มีสีขาวสะท้อนแดด ซ่อมเฉพาะจุดได้	ไม่ชอบน้ำขังนาน ต้องทาซ้ำตามรอบ	ดาดฟ้าที่ไม่ค่อยมีคนเดิน
โพลียูรีเทนทาผิว	ยืดหยุ่นสูง ทนน้ำขังได้ดีกว่า	ต้องเลือกรุ่นที่ทนยูวีหรือมีชั้นเคลือบทับ	ดาดฟ้าทั่วไป พื้นที่มีรอยแตกลายงา
ซีเมนต์กันซึมชนิดยืดหยุ่น	ยึดเกาะคอนกรีตดี ปูกระเบื้องทับได้	ยืดหยุ่นน้อยกว่าโพลียูรีเทน	ดาดฟ้าที่จะปูกระเบื้องทับ
แผ่นเมมเบรนบิทูเมน	หนา ทนการใช้งาน	งานรอยต่อต้องใช้ช่างชำนาญ ร้อนถ้าไม่มีผิวสะท้อน	ดาดฟ้าขนาดใหญ่ หรือมีชั้นปูทับ

ข้อสำคัญคือดาดฟ้าที่มีคนเดินเป็นประจำต้องมีชั้นป้องกันผิวทับระบบกันซึม เช่น กระเบื้อง แผ่นปูพื้นบนขาตั้ง หรือพื้นไม้เทียม ถ้าเดินบนสีกันซึมตรงๆ ทุกวัน ผิวจะสึกตรงทางเดินภายในไม่กี่ปี ส่วนดาดฟ้าที่ขึ้นไปแค่ตากผ้าหรือดูแลแท็งก์น้ำ ระบบทาผิวก็เพียงพอ วิธีเลือกสีกันซึมและการเตรียมผิวอยู่ในสีกันซึม

น้ำหนัก เรื่องที่ไม่ควรเดา

กฎกระทรวงกำหนดการออกแบบโครงสร้างอาคาร พ.ศ. 2566 กำหนดน้ำหนักบรรทุกจรขั้นต่ำของดาดฟ้าไว้ที่ 200 กิโลกรัมต่อตารางเมตร ขณะที่หลังคาทั่วไปใช้ 50 กิโลกรัมต่อตารางเมตร ตัวเลขนี้คือน้ำหนักจากการใช้งาน ยังไม่รวมน้ำหนักของพื้นและวัสดุที่ปูทับ

ความต่างสี่เท่านี้มีผลจริง พื้นหลังคาคอนกรีตที่ออกแบบให้คนขึ้นไปซ่อมบำรุงเท่านั้น ไม่ได้แปลว่าจะเปลี่ยนเป็นดาดฟ้านั่งเล่นได้ทันที และดาดฟ้าที่ออกแบบตามเกณฑ์ขั้นต่ำก็ไม่ได้แปลว่ารับแท็งก์น้ำใบใหญ่ สวนกระถางดินเต็มพื้นที่ หรืออ่างน้ำร้อนได้

ของหนักที่คนมักวางบนดาดฟ้าโดยไม่คิดเรื่องน้ำหนัก ได้แก่ แท็งก์น้ำเต็มถัง กระบะปลูกต้นไม้ที่ใส่ดินเปียก คอมเพรสเซอร์แอร์หลายตัว และงานปูพื้นที่เทปูนทรายหนา ถ้าจะวางของเหล่านี้ ให้วิศวกรตรวจและกำหนดตำแหน่งที่วางได้ ปกติจะให้วางใกล้แนวเสาหรือคาน

ความร้อนจากดาดฟ้า ลงห้องชั้นบนโดยตรง

พื้นคอนกรีตดาดฟ้าโดนแดดตรงทั้งวัน เก็บความร้อนไว้แล้วค่อยๆ ปล่อยลงห้องข้างล่างตอนเย็นถึงกลางคืน ห้องนอนใต้ดาดฟ้าจึงร้อนกว่าห้องอื่นในบ้านชัดเจน

ทางแก้ทำได้สามชั้น ชั้นแรกคือผิวบนที่สะท้อนแสง เช่น กันซึมสีขาวหรือสีสะท้อนความร้อน ช่วยลดความร้อนที่พื้นดูดซับ ชั้นที่สองคือฉนวน วางบนพื้นดาดฟ้าใต้แผ่นปูบนขาตั้ง หรือติดใต้ฝ้าของห้องข้างล่าง ชั้นที่สามคือร่มเงา เช่น ระแนงหรือหลังคาโปร่งบางส่วน แต่ต้องระวังเรื่องน้ำหนักและการดัดแปลงอาคาร ทางเลือกเรื่องสีสะท้อนความร้อนอยู่ในสีกันความร้อน

พื้นสำหรับเดินบนดาดฟ้า

ถ้าดาดฟ้าใช้เป็นพื้นที่นั่งเล่น ผมชอบระบบพื้นยกลอยที่วางแผ่นปูบนขาตั้งปรับระดับ เพราะแผ่นพื้นอยู่ระนาบเรียบ ขณะที่พื้นคอนกรีตข้างใต้ยังลาดไปหาท่อได้ตามเดิม น้ำไหลลอดใต้แผ่น ชั้นกันซึมไม่ถูกเดินเหยียบ และยกแผ่นขึ้นตรวจหรือซ่อมได้

อีกทางคือปูพื้นไม้เทียมบนโครงรอง ข้อดีคือผิวไม่ร้อนเท่ากระเบื้องและดูอบอุ่น ต้องเผื่อช่องระบายน้ำและช่องตรวจท่อเหมือนกัน วัสดุพื้นไม้เทียมแต่ละแบบ ผมเปรียบเทียบไว้ในพื้นไม้เทียมภายนอก

ส่วนการปูกระเบื้องด้วยปูนทรายเต็มแผ่นบนดาดฟ้า ทำได้แต่ต้องมีกันซึมชนิดที่รองรับการปูทับอยู่ข้างใต้ และยาแนวต้องเป็นชนิดสำหรับภายนอก ถ้ารั่ว การหาจุดและซ่อมจะยากกว่ามาก เพราะต้องรื้อกระเบื้อง

ลำดับงานเมื่อทำดาดฟ้าใหม่หรือรื้อทำใหม่

งานดาดฟ้าที่ผมคุมเอง จะเดินตามลำดับนี้ทุกครั้ง ไม่ข้ามขั้นแม้ผู้รับเหมาจะบอกว่าเร่งได้

1. สำรวจพื้นเดิม เคาะหาจุดปูนร่อน ทำเครื่องหมายรอยแตก และวัดระดับหาแอ่งด้วยการฉีดน้ำหรือใช้กล้องระดับ
2. รื้อวัสดุผิวเดิมที่เสื่อมออกจนถึงผิวที่แข็งแรง สกัดปูนร่อนและซ่อมรอยแตกด้วยวัสดุซ่อมที่เหมาะ
3. ปรับระดับผิวให้ลาดไปหาท่อทุกจุด ฉีดน้ำทดสอบอีกครั้งจนไม่มีแอ่ง
4. ติดตั้งหรือเปลี่ยนชุดท่อระบายและทำช่องน้ำล้น ก่อนทำกันซึม
5. ทำกันซึมตามระบบของผู้ผลิต รวมการเสริมตาข่ายตรงมุมผนัง รอบท่อ และรอยแตกเดิม
6. ขังน้ำทดสอบตามระยะเวลาที่ตกลงกัน แล้วตรวจฝ้าห้องข้างล่าง
7. ทำชั้นป้องกันผิวหรือพื้นสำหรับเดิน แล้วค่อยวางของกลับขึ้นไป

ขั้นที่ 3 กับขั้นที่ 6 คือขั้นที่ถูกตัดทิ้งบ่อยที่สุด เพราะดูไม่มีผลงานให้เห็น แต่สองขั้นนี้ตัดสินว่ากันซึมจะอยู่ได้กี่ปี การทดสอบขังน้ำต้องทำก่อนปูพื้นทับเสมอ เพราะถ้ารั่วหลังปูแล้ว ค่ารื้อจะแพงกว่าค่ากันซึมเสียอีก

คิดจะต่อเติมบนดาดฟ้า อ่านตรงนี้ก่อน

ดาดฟ้าเป็นพื้นที่ที่คนอยากต่อเติมมากที่สุดพื้นที่หนึ่ง ทั้งหลังคาคลุมกันแดด ห้องเก็บของ หรือห้องนอนเพิ่ม ทุกงานเหล่านี้เพิ่มน้ำหนักบนโครงสร้างเดิม และงานที่มีหลังคาคลุมทำให้พื้นที่นั้นไม่ใช่ดาดฟ้าตามนิยามอีกต่อไป

ก่อนเริ่ม ให้วิศวกรตรวจว่าพื้น คาน และเสาเดิมรับน้ำหนักเพิ่มได้เท่าไร แล้วค่อยออกแบบ งานส่วนใหญ่ประเภทนี้ไม่เข้าข้อยกเว้นของกฎกระทรวง ต้องยื่นขออนุญาตดัดแปลงอาคาร เกณฑ์และเอกสารที่ใช้ ผมรวบรวมไว้ในต่อเติมบ้านต้องขออนุญาตไหม

ตรวจดาดฟ้าทุกปี ก่อนเข้าหน้าฝน

รายการที่ผมไล่ดูทุกปีมีไม่มาก ตะแกรงท่อระบายไม่มีใบไม้อุด ช่องน้ำล้นไม่มีอะไรขวาง ผิวกันซึมไม่พอง ไม่แตก และไม่ลอกตามมุมผนัง บัวกันน้ำบนขอบผนังไม่แตก รอยต่อรอบฐานแท็งก์และขาคอมเพรสเซอร์ไม่มีรอยแยก และฝ้าห้องข้างล่างไม่มีคราบน้ำใหม่ ถ้าเจอคราบน้ำแล้ว ขั้นตอนหาต้นเหตุและซ่อม อ่านต่อได้ที่ซ่อมดาดฟ้ารั่ว