หลังคากันสาด ยื่นเท่าไร ลาดเท่าไร และยึดกับบ้านอย่างไรให้ไม่รั่ว

หลังคากันสาดที่ดีต้องกันฝนสาดเข้าช่องเปิดได้จริง ระบายน้ำได้เร็ว และไม่ทำให้ผนังบ้านรั่วตรงจุดที่ยึด สามเรื่องนี้ตัดสินกันที่ระยะยื่น ความลาด และรายละเอียดรอยต่อกับผนัง ส่วนวัสดุมุงเป็นเรื่องรองที่เลือกทีหลังได้ กันสาดที่สวยแต่ฝนยังสาดเข้าหน้าต่างก็เกิดขึ้นได้ เพราะเริ่มคิดจากวัสดุก่อนหน้าที่

กันสาดในบ้านเรามีกี่แบบ

ถ้าแบ่งตามโครงสร้าง กันสาดที่พบบ่อยมีสามกลุ่ม

กลุ่มแรกคือกันสาดคอนกรีตเสริมเหล็ก หล่อยื่นออกจากคานหรือพื้นของบ้านตั้งแต่ตอนสร้าง พบในบ้านเดี่ยวและทาวน์เฮาส์รุ่นเก่า ข้อดีคือทนและเงียบตอนฝนตก ข้อเสียคือหนัก ต่อเติมหรือรื้อยาก และถ้าผิวบนไม่ได้ทำกันซึม น้ำจะซึมเข้าเนื้อปูนจนเหล็กข้างในเป็นสนิมและปูนกะเทาะ

กลุ่มที่สองคือกันสาดโครงเหล็กยื่นลอยจากผนัง ไม่มีเสา ใช้แขนเหล็กหรือเหล็กค้ำยึดกับคานหรือเสาของบ้าน มุงด้วยเมทัลชีท โพลีคาร์บอเนต หรือกระจก เหมาะกับกันสาดหน้าต่างและประตูที่ยื่นไม่มาก

กลุ่มที่สามคือกันสาดโครงเหล็กที่มีเสารับปลาย ใช้กับกันสาดที่ยื่นมาก เช่น หลังคาคลุมลานซักล้าง ทางเดินข้างบ้าน หรือหน้าบ้านที่อยากได้พื้นที่ใช้งานใต้หลังคา กลุ่มนี้มีโครงสร้างใหม่จริงจัง และมักเกินเกณฑ์ข้อยกเว้นของกฎหมาย

ถ้ากำลังตัดสินใจเรื่องหน้าตาและวัสดุของกันสาดหน้าบ้านโดยเฉพาะ ผมแยกเขียนไว้ในกันสาดหน้าบ้านแบบไหนดี

ระยะยื่น คิดจากมุมฝนสาด

หลักง่ายคือ ฝนในบ้านเรามักสาดมาพร้อมลม มุมของเม็ดฝนจึงเอียงจากแนวดิ่งพอสมควร ยิ่งกันสาดติดสูงเหนือขอบล่างของช่องเปิดมาก ยิ่งต้องยื่นมากเพื่อบังให้ถึงขอบล่าง

ความสูงจากขอบล่างหน้าต่างถึงขอบกันสาด	ระยะยื่นที่ใช้เป็นจุดเริ่ม	หมายเหตุ
ราว 1.0 ถึง 1.5 เมตร	0.6 ถึง 0.9 เมตร	หน้าต่างบานเล็ก ฝนสาดปานกลาง
ราว 1.5 ถึง 2.2 เมตร	0.9 ถึง 1.2 เมตร	หน้าต่างสูงหรือประตู
ราว 2.2 ถึง 3.0 เมตร	1.2 ถึง 1.8 เมตร	ประตูบานเลื่อนกว้าง ด้านที่ลมพัดเข้าตรง
มากกว่า 3.0 เมตร	พิจารณาลดระดับกันสาดหรือเพิ่มเสาค้ำ	กันสาดยื่นไกลไม่มีเสาต้องให้วิศวกรคำนวณ

ตัวเลขเหล่านี้เป็นจุดเริ่ม ไม่ใช่สูตรตายตัว ทิศของผนังมีผลมาก ผนังที่หันรับลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้ต้องยื่นมากกว่าผนังด้านที่มีบ้านข้างเคียงบังลม ทางที่ดีคือยืนดูตอนฝนตกจริงสักครั้งว่าน้ำสาดเข้าถึงไหน แล้วค่อยวัดระยะ

กันสาดที่ยื่นไกลก็มีราคา ทั้งโครงที่ต้องใหญ่ขึ้น แรงลมยกที่มากขึ้น และแสงในห้องที่ลดลง ถ้าห้องหลังกันสาดมืดอยู่แล้ว ลองพิจารณาแผ่นโปร่งแสงหรือแผ่นสีโอปอล ซึ่งผมเปรียบเทียบไว้ในหลังคาโพลีคาร์บอเนต

ความลาด ต้องพอให้น้ำไหลออกเร็ว

กันสาดเป็นหลังคาที่สั้น น้ำไหลลงไม่ไกล หลายคนจึงทำแบนเกือบราบ ผลคือน้ำขังเป็นแอ่ง ใบไม้ค้าง และน้ำย้อนเข้ารอยต่อกับผนัง

ความลาดขั้นต่ำให้ยึดตามผู้ผลิตแผ่นมุงที่ใช้ ตัวอย่างเช่นคู่มือติดตั้งแผ่นโพลีคาร์บอเนตของ TwinLite ระบุความลาดขั้นต่ำร้อยละ 5 สำหรับแผ่นลอนกลวงรุ่นหนึ่ง และ 5 องศาสำหรับแผ่นลอนอีกรุ่น พร้อมระยะยื่นของแผ่นพ้นแปตัวสุดท้ายไม่เกิน 150 มิลลิเมตร ส่วนเมทัลชีทแต่ละลอนก็มีความลาดขั้นต่ำของตัวเอง ระบุในเอกสารผู้ผลิต

ในทางปฏิบัติ ผมให้กันสาดทุกตัวลาดอย่างน้อยราว 5 ถึง 10 องศา เพราะฝนบ้านเราตกหนักในเวลาสั้น ความลาดที่มากขึ้นนิดหนึ่งช่วยให้น้ำไหลทันและล้างฝุ่นออกเองได้

ขอบล่างของกันสาดต้องคิดว่าน้ำจะไปไหน ถ้าตกลงทางเดินหรือดินข้างบ้าน ควรมีรางน้ำหรืออย่างน้อยมีพื้นที่รองรับไม่ให้น้ำกระเด็นเข้าผนัง ถ้าชายกันสาดหันไปทางที่ดินข้างเคียง ต้องมีรางน้ำแน่นอน

รอยต่อกับผนัง จุดที่รั่วมากที่สุด

กันสาดโครงเหล็กที่รั่วมักรั่วตรงแนวที่หลังคาชนผนัง ไม่ได้รั่วกลางแผ่น สาเหตุคือช่างปิดรอยต่อด้วยซิลิโคนอย่างเดียว พอผ่านแดดสองสามหน้าร้อน ซิลิโคนแข็งและหลุดจากผนัง น้ำที่ไหลลงผนังเวลาฝนตกก็ลงตรงรอยต่อพอดี

รายละเอียดที่ถูกต้องคือใช้แผ่นปิดรอยต่อหรือแฟลชชิ่ง ด้านหนึ่งพับสอดเข้าร่องที่เซาะไว้ในผนัง อีกด้านพาดทับบนแผ่นหลังคา แล้วค่อยยาแนวที่ร่องเป็นชั้นเสริม น้ำที่ไหลลงผนังจะไหลบนแผ่นปิดรอยต่อลงหลังคาโดยไม่ผ่านแนวยาแนวเลย

ถ้าผนังบ้านเป็นผนังก่ออิฐฉาบปูน ผมแนะนำให้ทาสีกันซึมบนผนังเหนือกันสาดขึ้นไปช่วงหนึ่งด้วย เพราะผนังส่วนนี้เปียกบ่อยกว่าจุดอื่น วิธีเลือกสีกันซึมอยู่ในสีกันซึม

ยึดกับอะไร และรับน้ำหนักเท่าไร

กันสาดโครงเหล็กยื่นลอยต้องยึดกับเสาหรือคานของบ้าน ไม่ยึดกับผนังก่ออิฐอย่างเดียว ผนังอิฐรับน้ำหนักตัวเองได้ แต่ไม่ได้ออกแบบให้รับแรงดึงจากแขนกันสาดที่ถูกลมยก วิธีตรวจเบื้องต้นคือเคาะหาแนวเสาหรือดูแบบบ้านเดิม แล้วให้ช่างวางจุดยึดบนแนวนั้น

กฎกระทรวงกำหนดการออกแบบโครงสร้างอาคาร พ.ศ. 2566 ให้น้ำหนักบรรทุกจรของหลังคาไว้ที่ 50 กิโลกรัมต่อตารางเมตร และของกันสาดคอนกรีตไว้ที่ 100 กิโลกรัมต่อตารางเมตร ตัวเลขนี้คือน้ำหนักขั้นต่ำที่ผู้ออกแบบต้องเผื่อนอกเหนือจากน้ำหนักตัวกันสาดเอง เหตุผลที่กันสาดคอนกรีตสูงกว่าเพราะคนชอบขึ้นไปยืน วางกระถาง หรือวางคอมเพรสเซอร์แอร์

ข้อนี้มีผลกับการใช้งานจริง กันสาดคอนกรีตเดิมที่ออกแบบให้รับน้ำหนักตามเกณฑ์ ไม่ได้แปลว่ารับแท็งก์น้ำหรือกระถางต้นไม้ใหญ่หลายใบได้ ถ้าอยากใช้กันสาดเป็นที่วางของหนัก ให้วิศวกรตรวจก่อน

เรื่องกฎหมาย ทำกันสาดต้องขออนุญาตไหม

กฎกระทรวงฉบับที่ 11 (พ.ศ. 2528) กำหนดว่าการเพิ่มหรือลดเนื้อที่หลังคาให้มีเนื้อที่รวมไม่เกิน 5 ตารางเมตร โดยไม่เพิ่มหรือลดจำนวนเสาหรือคาน ไม่ถือเป็นการดัดแปลงอาคาร กันสาดหน้าต่างเล็กๆ จึงมักเข้าข้อยกเว้นนี้

คำตอบของกรมโยธาธิการและผังเมืองในเว็บบอร์ดเรื่องการขออนุญาตต่อเติมอาคารยืนยันว่า ถ้าการต่อเติมกันสาดไม่เข้าข้อยกเว้นดังกล่าว ต้องยื่นขออนุญาตดัดแปลงอาคาร กันสาดยาวตลอดแนวบ้าน หรือกันสาดที่ต้องตั้งเสาใหม่ จึงต้องยื่นตามปกติ

อีกด้านที่ต้องระวังคือการรื้อ กฎกระทรวงฉบับเดียวกันข้อ 2 ระบุว่าการรื้อกันสาดคอนกรีตเสริมเหล็กออกถือเป็นการรื้อถอนอาคาร คนที่อยากทุบกันสาดปูนเก่าแล้วเปลี่ยนเป็นโครงเหล็กจึงต้องคิดเรื่องนี้ด้วย ขั้นตอนเต็มของการขออนุญาตอยู่ในต่อเติมบ้านต้องขออนุญาตไหม

ข้อยกเว้น 5 ตารางเมตรใช้ได้เฉพาะเรื่องการดัดแปลงเท่านั้น กันสาดเล็กก็ยังต้องเว้นระยะและไม่ทิ้งน้ำฝนลงที่ดินข้างเคียงตามกฎหมายอื่น

กันสาดคอนกรีตเดิม ซ่อมก่อนคิดรื้อ

บ้านรุ่นเก่าหลายหลังมีกันสาดคอนกรีตที่เริ่มมีปัญหา อาการที่เห็นบ่อยคือคราบน้ำใต้ท้องกันสาด สีพองลอก ปูนใต้ขอบกันสาดกะเทาะจนเห็นเหล็กเส้นเป็นสนิม และตะไคร่จับเป็นแนวบนผิวด้านบน

ต้นเหตุเกือบทั้งหมดมาจากผิวด้านบนที่ไม่มีความลาดพอหรือไม่มีชั้นกันซึม น้ำขังบนกันสาดหลังฝนตกแล้วซึมลงเนื้อปูนทีละน้อย เมื่อน้ำถึงเหล็กเสริม เหล็กเป็นสนิมและพองตัว ดันให้ปูนที่หุ้มอยู่แตกออก

ถ้ายังเป็นแค่คราบน้ำและสีลอก การซ่อมทำได้โดยขัดผิวบน ปรับระดับให้น้ำไหลออกทางขอบ แล้วทากันซึมชนิดที่ทนแดดและน้ำขัง ส่วนจุดที่ปูนกะเทาะเห็นเหล็ก ต้องสกัดปูนที่ร่อนออก ขัดสนิม ทาน้ำยากันสนิม และฉาบด้วยปูนซ่อมแซมโครงสร้าง ไม่ใช้ปูนฉาบทั่วไปปิดทับเฉยๆ

แต่ถ้ากันสาดแอ่นลงชัดเจน มีรอยร้าวตามแนวโคนที่ติดกับคาน หรือเหล็กเส้นผุจนบางลงมาก อย่ารอ ให้วิศวกรประเมินว่าควรเสริมกำลังหรือรื้อ เพราะกันสาดที่หักลงมามักหักตรงโคนโดยไม่มีสัญญาณเตือนล่วงหน้ามากนัก

งบประมาณ แยกให้เห็นก้อนหลัก

ราคากันสาดขึ้นกับขนาด วัสดุมุง และงานโครง ถ้าขอใบเสนอราคา ให้ผู้รับเหมาแยกรายการอย่างน้อยดังนี้

รายการ	สิ่งที่ควรระบุในใบเสนอราคา
โครงเหล็ก	ขนาดและความหนาของเหล็กแขนกับแป ระบบสีกันสนิม
วัสดุมุง	ยี่ห้อ รุ่น ความหนา สี และการรับประกัน
การยึดกับบ้าน	ยึดกับเสาหรือคานกี่จุด ใช้พุกหรือแผ่นเหล็กยึดแบบใด
แผ่นปิดรอยต่อและยาแนว	วัสดุแฟลชชิ่ง การเซาะร่องผนัง
รางน้ำและท่อลง	ขนาดรางและจุดลงท่อ
ค่าแบบและค่ายื่น	รวมในราคาหรือไม่ ถ้างานเกินเกณฑ์ยกเว้น

ใบเสนอราคาที่เขียนรวมเป็นบรรทัดเดียวว่า "กันสาดเหล็ก มุงเมทัลชีท เหมา" เปรียบเทียบกับเจ้าอื่นไม่ได้ และมักเป็นที่มาของการตัดสเปกหน้างาน

ตรวจรับงานกันสาด

วันรับงาน ผมไล่ดูตามนี้ ความลาดต้องเห็นชัดด้วยตาและน้ำไหลออกเมื่อฉีดน้ำทดสอบ แผ่นปิดรอยต่อต้องสอดเข้าร่องผนังและพาดทับแผ่นหลังคา สกรูทุกตัวมีแหวนยางและขันพอแนบ รอยเชื่อมทุกจุดทาสีกันสนิมแล้ว ใต้กันสาดไม่มีหยดน้ำหลังทดสอบสิบนาที และรางน้ำปล่อยน้ำลงจุดที่ตกลงกันไว้ ถ้ามีข้อไหนไม่ผ่าน ให้แก้ก่อนจ่ายงวดสุดท้าย