ลูกพูดไม่ฟัง ทำยังไง ตรวจ 3 จุดก่อนสั่งซ้ำ แล้วเปลี่ยนวิธีสั่ง

ลูกที่ดูเหมือนไม่ฟัง มักเป็นหนึ่งในสามกรณี: ไม่ได้ยิน ไม่เข้าใจ หรือเข้าใจแต่ยังทำไม่ได้หรือไม่อยากทำ ตรวจสามจุดนี้ก่อนจะสั่งซ้ำเป็นครั้งที่ห้า เพราะวิธีแก้ของแต่ละจุดต่างกันมาก และการตะโกนซ้ำแก้ได้แค่จุดเดียวที่ไม่ค่อยเป็นปัญหา

บทนี้เน้นเด็กราว 2-5 ขวบ ที่พ่อแม่ถามมากที่สุดว่า "บอกแล้วทำไมไม่ทำ" ถ้าอาการหลักของลูกคืออาละวาดล้มตัวลงนอน อ่านที่ ลูกดื้อวัย 2 ขวบ ส่วนบทนี้ว่าด้วยการสั่งและการฟัง

ตรวจ 3 จุดก่อนสรุปว่าลูกดื้อ

จุดตรวจ	ถามตัวเองว่า	ถ้าคำตอบคือ "ไม่"
1. ได้ยินไหม	ลูกหันมาเมื่อเรียกชื่อจากด้านหลัง ตอบเสียงเบา ๆ ได้ไหม	ตรวจการได้ยิน
2. เข้าใจไหม	ลูกทำตามคำสั่งขั้นเดียวง่าย ๆ ที่ไม่ใช้ท่าทางประกอบได้ไหม	ลดความยาวคำสั่ง และดูเกณฑ์ภาษา
3. ทำได้ไหม	งานนี้ยากเกินวัยหรือเปล่า มีขั้นตอนมากไหม	แบ่งงานเป็นขั้นเล็ก

ข้อที่ผู้ใหญ่พลาดบ่อยที่สุดคือข้อ 3 เช่น "เก็บของเล่นให้เรียบร้อย" สำหรับเด็ก 2 ขวบฟังดูชัด แต่เป็นงานหลายขั้นตอนที่เด็กไม่รู้ว่าจะเริ่มตรงไหน "เอาตุ๊กตาใส่ตะกร้า" ชัดกว่ามาก

วัยนี้ควรฟังและทำตามได้แค่ไหน

CDC เป็นกรอบอ้างอิงที่ใช้ได้ ตัวเลขด้านล่างคือสิ่งที่เด็กส่วนใหญ่ทำได้ ไม่ใช่เส้นตายตายตัว

อายุ	สิ่งที่เด็กส่วนใหญ่ทำได้ตาม CDC	หมายความว่าอย่างไรกับการสั่ง
2 ปี	ชี้ส่วนของร่างกายอย่างน้อย 2 ส่วนเมื่อถาม พูดสองคำต่อกัน ใช้ท่าทางเพิ่มเติม	สั่งขั้นเดียว ใช้ 3-5 คำ ประกอบท่าทาง
3 ปี	คุยโต้ตอบได้อย่างน้อย 2 รอบ ถามใคร อะไร ที่ไหน ทำไม คนอื่นเข้าใจที่ลูกพูดเป็นส่วนใหญ่ หลบของร้อนเมื่อถูกเตือน	สั่งสองขั้นสั้น ๆ ได้ เหตุผลสั้น ๆ ได้ผล

เห็นได้ว่าเด็ก 2 ขวบยังไม่ควรถูกคาดหวังให้ทำตามคำสั่งยาว เพราะเขายังประมวลผลคำได้ไม่มาก ส่วนการพัฒนาภาษาโดยละเอียด ดู ลูกพูดได้กี่เดือน และภาพรวมทักษะแต่ละเดือนที่ พัฒนาการเด็กรายเดือน

เด็กอายุ 2-3 ขวบยังมีสมาธิสั้นมาก ช่วงที่ลูกกำลังจดจ่อกับของเล่น การดึงความสนใจออกมาทำเรื่องอื่นเป็นงานยากสำหรับสมองวัยนี้ คำสั่งที่ลูกดูเหมือนเมินจึงมักเป็นเพราะลูกยังเปลี่ยนความสนใจไม่ทัน ไม่ได้ตั้งใจท้าทาย ผู้ใหญ่ที่เข้าใจข้อนี้จะสั่งอย่างอดทนขึ้น และเลือกเวลาที่ลูกพร้อมฟังมากกว่า

ได้ยินไหม: ข้อที่ไม่ควรข้าม

เด็กที่ได้ยินไม่ชัดมักถูกตีความว่าดื้อ เพราะดูเหมือนฟังแต่ไม่ทำ ทดสอบเบื้องต้นที่บ้านคือเรียกชื่อเบา ๆ จากด้านหลังตอนลูกเล่นเงียบ ๆ โดยไม่ให้ลูกเห็นปาก ถ้าลูกไม่หันซ้ำ ๆ ไม่ว่าลูกจะสนใจเล่นหรือไม่ ควรตรวจ แต่การทดสอบที่บ้านไม่ใช่การวินิจฉัย

สัญญาณที่ควรพาไปตรวจการได้ยินกับแพทย์หู คอ จมูก หรือนักตรวจการได้ยินที่โรงพยาบาล

• ไม่หันตามเสียงเรียกชื่อ หรือเปิดทีวีดังผิดปกติ
• พูดน้อยกว่าวัยหรือพูดไม่ชัดมาก
• ติดหวัดหรือหูอักเสบบ่อย
• พูดว่า "หา" "อะไร" บ่อย หรือหันหูข้างเดียวเข้าหาเสียง

เปลี่ยนวิธีสั่ง: 6 หลักที่ใช้ได้ทันที

1. ไปหาลูกก่อน ตะโกนจากครัวไม่ได้ผลเท่าเดินไปแตะไหล่ ย่อลงให้สายตาระดับเดียวกัน เรียกชื่อ รอสบตา แล้วค่อยพูด

2. สั่งทีละขั้น ใช้คำสั้น "ใส่รองเท้า" แล้วค่อย "หยิบกระเป๋า" ไม่รวมเป็น "ใส่รองเท้า หยิบกระเป๋า แล้วมาที่รถ"

3. บอกสิ่งที่ให้ทำ ไม่ใช่สิ่งที่ห้าม เด็กเล็กจับคำท้ายประโยคได้ดี "อย่าวิ่ง" จึงอาจกลายเป็น "วิ่ง" ลองใช้ "เดินนะ" แทน

4. ถามเฉพาะเมื่อลูกเลือกได้จริง "ไปอาบน้ำไหม" เปิดช่องให้ตอบ "ไม่" ใช้ "ได้เวลาอาบน้ำแล้ว" หรือ "เดินเองหรือให้แม่อุ้ม"

5. รอก่อนสั่งซ้ำ ให้เวลาลูกประมวลผลราว 5-10 วินาที ผู้ใหญ่หลายคนสั่งซ้ำเร็วเกินไปจนลูกไม่ทันเริ่ม

6. ทวนครั้งเดียว แล้วลงมือ ครั้งที่สองบอกพร้อมผลที่ตามมาสั้น ๆ "ถ้าไม่เก็บ แม่จะเก็บตุ๊กตาตัวนี้ไว้ก่อน" แล้วทำจริง

แทนที่จะพูด	ลองพูด	เหตุผล
"เก็บของเล่นให้เรียบร้อยเดี๋ยวนี้"	"เอารถใส่ตะกร้า"	งานชัดและเล็ก
"อย่าเล่นน้ำ"	"น้ำอยู่ในอ่าง เท้าอยู่บนพื้น"	บอกสิ่งที่ทำได้
"ทำไมไม่ฟังเลย"	"แม่เห็นหนูยังไม่ได้ยิน แม่มาใกล้ ๆ ใหม่นะ"	ไม่โจมตีลูก
"รีบ ๆ เร็ว"	"อีก 5 นาทีถึงเวลาใส่รองเท้า"	ให้เวลาเตรียมใจ
"ไม่งั้นแม่ทิ้งไว้นี่นะ"	"ถ้าไม่ลุก แม่จะอุ้มไป"	ไม่ขู่ในสิ่งที่ไม่ทำ

บอกล่วงหน้าและให้เลือก: ลดการปะทะก่อนเกิด

คณะกายภาพบำบัด มหาวิทยาลัยมหิดล แนะนำให้เสนอตัวเลือก 2 ทาง เช่น "เล่นซ่อนหา 2 รอบ หรือฟังนิทาน 1 เรื่องก่อนนอน" ให้เด็กรู้สึกมีส่วนร่วม และบอกล่วงหน้าก่อนเปลี่ยนกิจกรรม เช่น "อีก 5 นาทีจะเก็บของเล่นนะ"

ใช้ได้จริงดังนี้

• เปลี่ยนกิจกรรมต้องมีสัญญาณสองครั้ง: 5 นาทีก่อน และ 1 นาทีก่อน
• ให้ตัวเลือกที่ผู้ใหญ่ยอมรับได้ทั้งสองข้อ ไม่เสนอตัวเลือกที่ไม่อยากให้ลูกเลือก
• ให้ลูกมีหน้าที่ เช่น กดปิดไฟ ถือรองเท้า ให้ลูกรู้สึกว่าเป็นคนตัดสินบางส่วน

ชมตอนทำถูก ให้ชัดและทันที

CDC แนะนำให้ให้ความสนใจและชมเมื่อเด็กทำตามคำสั่งและมีพฤติกรรมดี และให้ความสนใจน้อยกับพฤติกรรมต่อต้านอย่างอาละวาด ปัญหาคือผู้ใหญ่ส่วนใหญ่เงียบเมื่อลูกทำตามแล้วโผล่มาตอนลูกไม่ทำ เด็กเลยได้ความสนใจมากที่สุดตอนดื้อ

• ชมสิ่งที่ทำ "เก็บรถเข้าตะกร้าแล้ว ขอบคุณ" ดีกว่า "เก่งมาก"
• ชมทันที ภายในไม่กี่วินาที เด็กวัยนี้ผูกคำชมกับเหตุการณ์ได้ไม่นาน
• ใช้เวลาเล่นกับลูกแบบตัวต่อตัว 10 นาทีต่อวัน ตามคำแนะนำของมหิดล โดยไม่ใช้โทรศัพท์ ลูกที่ได้ความสนใจแบบนี้ไม่ต้องดื้อเพื่อเรียกความสนใจ

ผลที่ตามมา: สั้น ตรง และทำจริง

AAP แนะนำให้ใช้ไทม์เอาต์สั้นเมื่อจำเป็น เตือนก่อน อธิบายสั้น ๆ ว่าทำอะไรผิด แล้วพาออกจากสถานการณ์ โดยเกณฑ์คร่าว ๆ คือ 1 นาทีต่อ 1 ปีของอายุ และให้ผู้ใหญ่ทุกคนใช้กติกาเดียวกัน ส่วนที่ AAP แนะนำให้เลี่ยงคือการตี การตะคอก การทำให้อับอาย และการริบสิ่งที่เด็กจำเป็นต้องได้ เช่น อาหาร

ตัวอย่างผลที่ตามมาแบบสั้นและตรง

พฤติกรรม	ผลที่ตามมา
โยนของเล่นใส่น้อง	เก็บของเล่นชิ้นนั้นพักไว้ 1 วัน บอกสั้น ๆ ว่าโยนไม่ได้
ไม่ยอมใส่เสื้อแจ็กเก็ตในห้องแอร์เย็น	พกแจ็กเก็ตไว้ในกระเป๋า ให้ลูกรู้สึกหนาวเอง แล้วใส่เมื่อขอ
ไม่ยอมนั่งคาร์ซีท	รถไม่ออกจนกว่าจะรัดเข็มขัด ไม่มีต่อรอง
ดึงทีวีเมื่อบอกให้ปิด	ผู้ใหญ่ปิดเอง วันรุ่งขึ้นเริ่มด้วยการเตือนล่วงหน้า

ข้อสำคัญคือพูดอะไรต้องทำอย่างนั้น ถ้าบอกว่าจะอุ้มไป ก็ต้องอุ้มไป มหิดลสรุปว่าความนิ่งและความสม่ำเสมอสำคัญ เด็กไม่ต้องการพ่อแม่ที่สมบูรณ์แบบ

เหตุผลที่ลูกไม่ฟังที่ผู้ใหญ่มักไม่เห็น

• ลูกเหนื่อย หิว หรือง่วง ความพร้อมในการทำตามลดลงมาก จัดคำสั่งสำคัญให้ไม่ใช่ช่วงนั้น
• ผู้ใหญ่คนละกติกา แม่ห้ามแต่ยายอนุญาต ลูกจึงไม่รู้ว่าอะไรคือกฎจริง ตกลงกติกาหลักไม่เกิน 3-5 ข้อให้ตรงกัน
• คำสั่งเยอะเกิน เด็กที่ได้ยิน "อย่า" วันละ 50 ครั้งจะหยุดฟัง ลดคำสั่งที่ไม่จำเป็น ปล่อยเรื่องเล็ก
• ลูกกำลังทดสอบ AAP ระบุว่าเด็กวัยเตาะแตะทดสอบกติกาเพื่อดูว่าผู้ใหญ่ตอบสนองอย่างไร ถ้าผลต่างกันทุกครั้ง ก็ต้องทดสอบต่อ
• ผู้ใหญ่เองก็ไม่ฟังลูก เด็กที่รู้สึกว่าไม่มีใครรับฟังจะรับฟังน้อยลง ลองหยุดและทวนความรู้สึกลูกก่อนสั่งเสมอ

วิธีที่ฟังดูถูกแต่ไม่ค่อยได้ผล

มหิดลสรุปว่าวิธีที่ไม่ค่อยได้ผลระยะยาวมี 4 แบบ ได้แก่ ดุ ขู่หรือกดอารมณ์เด็ก บังคับด้วยกำลัง ยอมทันทีเพื่อให้เด็กหยุดร้อง และเพิกเฉยปล่อยให้ร้องคนเดียว

ตัวอย่างที่เห็นบ่อยในบ้านไทย คือการนับ "หนึ่ง สอง..." โดยไม่เคยนับถึงสามจริง หรือการขู่ว่า "เดี๋ยวตำรวจจับ" ซึ่งทำให้เด็กกลัวโดยไม่รู้ว่าต้องทำอะไร ตัวนับต้องมาพร้อมผลที่ทำจริงทุกครั้ง ถ้าไม่ทำจริงก็อย่านับ

ตัวอย่างจริง: ลูกไม่ยอมเก็บของเล่นก่อนอาบน้ำ

สมมติเด็กอายุ 2 ขวบครึ่งกำลังต่อบล็อก แม่ตะโกนจากครัวว่า "เก็บของเล่นแล้วไปอาบน้ำ" ลูกไม่ขยับ แม่ตะโกนซ้ำสามรอบ แล้วเดินมาดึงมือลูก ลูกร้องไห้ ทั้งคู่เสียอารมณ์

ลองเล่นฉากเดิมใหม่ ครั้งนี้แม่เดินไปนั่งข้างลูกตั้งแต่ก่อนหน้า 5 นาที บอกว่า "อีก 5 นาทีอาบน้ำนะ" พออีก 1 นาทีก็บอกซ้ำ จากนั้นสบตาแล้วพูดว่า "ได้เวลาเก็บบล็อกแล้ว เอาบล็อกสีแดงใส่ตะกร้าก่อน" ลูกเก็บชิ้นแรก แม่ชมทันทีว่า "ใส่ตะกร้าแล้ว" แล้วชวนเก็บชิ้นต่อไป ถ้าลูกยังไม่ยอมจริง ๆ แม่ให้เลือกว่า "เดินไปอาบน้ำเองหรือให้แม่อุ้ม" ถ้าลูกไม่เลือกก็อุ้มไปอย่างใจเย็น

สองฉากใช้เวลาใกล้เคียงกัน ต่างกันที่ฉากหลังไม่มีใครตะโกน และลูกรู้ล่วงหน้าว่าจะเกิดอะไรขึ้น ลองเทียบสิ่งที่เปลี่ยนไป ได้แก่ ระยะห่างตอนสั่ง การบอกล่วงหน้า ขนาดของงาน และผลที่ตามมา ซึ่งล้วนอยู่ในมือผู้ใหญ่ทั้งหมด ถ้าอยากรู้ว่าเรื่องอื่นในบ้านมีจังหวะเสี่ยงตรงไหนอีก ดูตารางเวลาประจำวันที่ เลี้ยงลูกวัยเตาะแตะ

แผนทดลองหนึ่งสัปดาห์

เลือกเรื่องที่ลูกไม่ฟังมากที่สุดเพียงเรื่องเดียว เช่น ตอนเก็บของเล่นหรือก่อนนอน แล้วลองลำดับนี้ 7 วัน

วัน	ทำอะไร
1-2	สังเกตว่าเกิดตอนไหน ใครสั่ง ใช้คำว่าอะไร จดสั้น ๆ
3	เปลี่ยนเป็นคำสั่งขั้นเดียว ไปหาลูกก่อน สบตา
4	เพิ่มสัญญาณล่วงหน้า 5 นาที และ 1 นาที
5	ให้ตัวเลือก 2 ทาง
6	ชมสิ่งที่ลูกทำทันทีทุกครั้ง
7	ทบทวน ถ้ายังไม่เปลี่ยน ปรับกติกาให้ผู้ใหญ่ทุกคนตรงกัน

เด็กส่วนใหญ่ตอบสนองภายใน 1-2 สัปดาห์เมื่อผู้ใหญ่ทำสม่ำเสมอ ถ้าไม่ดีขึ้นเลยหลังเปลี่ยนวิธี ให้คิดเรื่องการได้ยินและพัฒนาการ

เมื่อไรควรพบแพทย์

CDC ย้ำว่าถ้ากังวลเรื่องพัฒนาการให้คุยกับแพทย์ ไม่ต้องรอ และถ้ายังกังวลให้ขอส่งตัวไปผู้เชี่ยวชาญ ก่อนไปพบแพทย์ ให้บันทึกวิดีโอสั้น ๆ ตอนลูกสั่งแล้วไม่ทำ และจดว่าคุณสั่งอย่างไร ข้อมูลนี้ทำให้แพทย์แยกได้ว่าเป็นเรื่องวิธีสั่ง การได้ยิน หรือพัฒนาการ