ข้อดีของนมแม่ต่อลูกและแม่ ตามหลักฐานจาก WHO และ NHS

นมแม่ช่วยลูกได้ชัดที่สุดคือป้องกันการติดเชื้อ โดยเฉพาะท้องเสียและปอดอักเสบ และช่วยแม่ให้มีความเสี่ยงมะเร็งเต้านมและมะเร็งรังไข่ต่ำลง WHO แนะนำให้ลูกได้กินนมแม่ภายในชั่วโมงแรกหลังคลอด กินนมแม่อย่างเดียว 6 เดือน แล้วให้ต่อควบคู่อาหารตามวัยจนถึง 2 ปีหรือนานกว่านั้น และ NHS ย้ำว่านมแม่ปริมาณเท่าไรก็มีผลดี

เรื่องนี้เขียนยากกว่าที่คิด เพราะเนื้อหาเรื่องนมแม่มักปนความรู้สึกผิดของคนที่ให้ไม่ได้ ลองแยกให้ชัดว่าอะไรคือผลที่หลักฐานหนักแน่น อะไรคือแนวโน้มที่ไม่ควรตีความเกินจริง และถ้าให้นมแม่ไม่ได้จะไปทางไหน

ลูกได้อะไรจากนมแม่

ป้องกันการติดเชื้อ

WHO ระบุว่าการให้นมแม่ตั้งแต่เนิ่นๆ อย่างเดียว และต่อเนื่อง ปกป้องทารกและเด็กจากโรคติดเชื้อ ทารกที่กินนมแม่เสียชีวิตจากท้องเสียและปอดอักเสบน้อยกว่าเด็กที่ไม่ได้กินนมแม่ ความเสี่ยงที่สูงกว่านี้พบแม้ในประเทศรายได้สูง NHS ระบุว่านมแม่ลดโอกาสติดเชื้อ ท้องเสียและอาเจียน และการเข้าโรงพยาบาลจึงอาจน้อยลง

ในมุมคุณพ่อคุณแม่ ผลที่เห็นได้คือลูกป่วยด่วนน้อยลง เช่นไข้หวัดลงปอดหรือท้องเสียรุนแรงที่ต้องนอนโรงพยาบาลในช่วงขวบปีแรก ซึ่งส่งผลต่อรายได้และเวลาของครอบครัวด้วย

ลดความเสี่ยงบางโรคในระยะยาว

NHS ระบุว่านมแม่เกี่ยวข้องกับความเสี่ยงที่ลดลงของโรคเฉียบพลันที่พบในทารก เช่น SIDS (ภาวะเสียชีวิตเฉียบพลันในทารก) และโรคอ้วน WHO กล่าวว่าเด็กและวัยรุ่นที่เคยกินนมแม่มีแนวโน้มน้ำหนักเกินหรืออ้วนน้อยกว่า ทำคะแนนทดสอบสติปัญญาได้ดีกว่า และมีอัตราการไปโรงเรียนสูงกว่า

ตรงนี้ต้องอ่านอย่างระวัง ข้อมูลเหล่านี้เป็นความต่างในระดับประชากร ครอบครัวที่ให้นมแม่นานมักมีปัจจัยอื่นช่วยเสริมด้วย เช่น เวลาอยู่กับลูกและความมั่นคงทางเศรษฐกิจ จึงไม่ควรสรุปว่าลูกที่กินนมผงจะเรียนไม่ดีหรืออ้วน เป็นเพียงโอกาสในภาพรวมที่ต่างกันเล็กน้อย

เป็นแหล่งพลังงานนานกว่าที่คิด

WHO ให้ตัวเลขที่เรามักลืม คือนมแม่ให้พลังงานครึ่งหนึ่งหรือมากกว่าของที่เด็กต้องการในอายุ 6-12 เดือน และราวหนึ่งในสามในอายุ 12-24 เดือน นั่นหมายความว่าหลังเริ่มอาหารเสริม นมแม่ไม่ได้หมดบทบาท ดูการเริ่มอาหารเสริมได้ที่ อาหารเสริมทารกมื้อแรก

นมแม่ปรับตัวตามลูก

NHS ระบุว่านมแม่ปรับให้เข้ากับความต้องการของลูกที่เปลี่ยนไปตามวัย น้ำนมช่วงสองสามวันแรกที่เรียกว่าหัวน้ำนม (colostrum) มีปริมาณน้อยแต่เป็นนมชุดแรกที่ลูกได้รับ แล้วน้ำนมจะเพิ่มปริมาณขึ้นในอีกไม่กี่วันต่อมา ความหมายในทางปฏิบัติคือในสัปดาห์แรก น้ำนมที่ดูน้อยไม่ได้แปลว่าไม่พอเสมอไป ตราบเท่าที่ลูกถ่ายและฉี่ตามที่พยาบาลบอก

ตัวอย่างที่เจอบ่อยคือ คุณแม่ผ่าคลอดวันที่ 3 บีบเต้าได้นมแค่ไม่กี่หยด จึงตกใจและขอนมผงให้ลูก ทั้งที่ลูกยังดูดเต้าอยู่ ควรถามพยาบาลก่อนว่าลูกมีเกณฑ์ต้องเสริมจริงหรือไม่ เช่น น้ำหนักลดเกินเกณฑ์หรือตัวเหลืองมาก ถ้าไม่มีเกณฑ์ ให้ลูกดูดบ่อยต่อไปเพราะการดูดคือสัญญาณให้ร่างกายผลิตนม

แม่ได้อะไรจากการให้นม

WHO ระบุว่าการให้นมแม่ลดความเสี่ยงมะเร็งรังไข่และมะเร็งเต้านม และลดอัตราการเสียชีวิตจากทุกสาเหตุของแม่ NHS เพิ่มรายการโรคที่ความเสี่ยงต่ำลง ได้แก่ กระดูกพรุน โรคหัวใจและหลอดเลือด โรคอ้วน และเบาหวาน และชี้ว่ายิ่งให้นานยิ่งได้ประโยชน์มาก

ประโยชน์อีกข้อที่ WHO เอ่ยถึง คือการให้นมแม่อย่างเดียวในช่วง 6 เดือนแรกอาจเลื่อนการกลับมาของการตกไข่และทำให้ระยะห่างระหว่างครรภ์ยาวขึ้น แต่ไม่ใช่วิธีคุมกำเนิดที่แน่นอน หลายคนตั้งครรภ์ได้ก่อนประจำเดือนกลับมา ถ้าไม่ต้องการท้องใหม่ควรปรึกษาแพทย์เรื่องการคุมกำเนิดที่เข้ากับการให้นม

ตารางสรุป: เรื่องไหนหลักฐานแน่น เรื่องไหนต้องระวัง

ประเด็น	น้ำหนักของหลักฐานที่ WHO และ NHS ระบุ	ควรตีความอย่างไร
ลดท้องเสีย ปอดอักเสบ และการติดเชื้อ	ชัดเจน	ประโยชน์ที่เด่นที่สุด
ลด SIDS	NHS ระบุ	เป็นความเสี่ยงที่ต่ำลง ไม่ใช่การรับประกัน
ลดโรคอ้วนในเด็ก	แนวโน้มระดับประชากร	ไม่ใช่เหตุผลเดียวของน้ำหนักลูก
คะแนนสติปัญญา	แนวโน้มระดับประชากร	ต้องมองคู่กับการเลี้ยงดูและการกระตุ้นพัฒนาการ
ลดมะเร็งเต้านมและรังไข่ของแม่	ระบุโดย WHO และ NHS	ยิ่งให้นานยิ่งสัมพันธ์กับประโยชน์มาก
ลดกระดูกพรุน หัวใจ เบาหวานของแม่	ระบุโดย NHS	เป็นประโยชน์ระยะยาวที่ต้องดูรวมกับพฤติกรรมสุขภาพอื่น
ใช้คุมกำเนิด	ไม่แน่นอน	ถ้าไม่ต้องการท้อง ควรใช้วิธีคุมกำเนิดจริงจัง

ความเชื่อที่ทำให้คุณแม่ท้อ

ความเชื่อ	สิ่งที่ข้อมูลบอก
ต้องให้นมแม่อย่างเดียวครบ 6 เดือนเท่านั้นถึงมีประโยชน์	NHS ระบุว่านมแม่ปริมาณใดก็มีผลดี ครบ 6 เดือนเป็นเป้าหมาย ไม่ใช่เส้นแบ่งความสำเร็จ
นมแม่ไม่ดีเมื่อลูกเกิน 1 ขวบ	WHO ระบุว่านมแม่ยังเป็นแหล่งพลังงานและแนะนำให้ต่อถึง 2 ปีหรือมากกว่า
ถ้าให้นมผงบางมื้อ จะสูญเสียประโยชน์ทั้งหมด	ประโยชน์ลดลงตามสัดส่วนที่ได้ ไม่ได้หายไปทั้งหมด
แม่ต้องกินของเฉพาะถึงจะมีนมคุณภาพ	หลักคือกินอาหารครบหมู่และดื่มน้ำพอ ไม่ต้องกินของเฉพาะ
นมแม่ใช้คุมกำเนิดได้แน่นอน	WHO ใช้คำว่าอาจเลื่อนการกลับมาของการตกไข่ ไม่ใช่รับประกัน

ระยะเวลาที่แนะนำ แยกเป็นช่วง

ช่วงอายุ	แนวทาง	ที่มา
ชั่วโมงแรกหลังคลอด	เริ่มให้นมแม่	WHO
0-6 เดือน	นมแม่อย่างเดียว ไม่ให้น้ำหรืออาหารอื่นเสริม	WHO, NHS (ราว 6 เดือนหรือ 26 สัปดาห์)
6 เดือนเป็นต้นไป	เริ่มอาหารเสริมที่ปลอดภัยและมีสารอาหารพอ ให้นมแม่ต่อ	WHO
ถึง 2 ปีหรือมากกว่า	ให้ต่อตามที่แม่และลูกต้องการ	WHO, NHS (ตราบเท่าที่ต้องการ)

ตามข้อมูลของ WHO ทั่วโลกมีทารกอายุ 0-6 เดือนที่ได้กินนมแม่อย่างเดียวราว 47 เปอร์เซ็นต์ และเป้าหมายคือให้ถึงอย่างน้อย 60 เปอร์เซ็นต์ภายในปี 2030 ตัวเลขนี้บอกว่าการให้นมแม่ครบ 6 เดือนเป็นเรื่องท้าทายสำหรับครอบครัวส่วนใหญ่ ไม่ใช่เรื่องที่ใครทำแล้วผิดพลาด

อยากให้นมแม่ แต่ไม่รู้จะเริ่มอย่างไร

ความยากส่วนใหญ่เกิดในสัปดาห์แรก ไม่ใช่ที่ข้อมูล รายละเอียดที่ช่วยได้จริงอยู่ในบทความอื่นของเรา ถ้าน้ำนมมาช้า ดู กระตุ้นน้ำนมแม่ ถ้าต้องกลับไปทำงาน ดู ปั๊มนมและสต็อกนม

สิ่งที่ควรตั้งต้นไว้ก่อนคลอดมีไม่กี่อย่าง

• บอกทีมคลอดตั้งแต่ฝากครรภ์ว่าต้องการให้นมแม่ ขออุ้มลูกแนบอกให้เร็วที่สุด
• ขอให้พยาบาลหรือที่ปรึกษานมแม่ช่วยดูท่าอุ้มและการคาบเต้าก่อนออกจากโรงพยาบาล
• ถ้ากลับบ้านแล้วเจ็บหัวนมมาก ลูกไม่ถ่ายหรือฉี่น้อย ให้ติดต่อคลินิกนมแม่ ไม่ต้องรอให้ครบสัปดาห์
• หาคนในบ้านที่ช่วยงานบ้านกลางคืน เพราะการอดนอนเป็นเหตุที่ทำให้คุณแม่หยุดให้นมบ่อย

เมื่อให้นมแม่ไม่ได้หรือไม่ไหว

มีหลายกรณีที่ให้นมแม่ไม่ได้ เช่น ยาที่ต้องใช้ ภาวะสุขภาพของแม่ น้ำนมไม่พอแม้พยายามเต็มที่ ลูกกินเต้าไม่ได้ หรือกลับไปทำงานโดยไม่มีที่ปั๊ม NHS ระบุว่านมผงไม่ให้การป้องกันเท่านมแม่ แต่ทารกที่กินนมผงที่ได้มาตรฐานก็เติบโตและพัฒนาได้ตามปกติ

สิ่งที่ควรทำคือเลือกนมผงสูตรตามวัยและอ่านฉลากอย่างรอบคอบ ดูหลักเลือกที่ เลือกนมผงให้ลูก และเมื่อรู้สึกผิดหรือเศร้ามากจนกระทบการดูแลตัวเอง ให้ระวังอาการซึมเศร้าหลังคลอด ตามข้อมูลที่ ภาวะซึมเศร้าหลังคลอด การให้นมแม่ 2 สัปดาห์หรือ 2 เดือนก็ยังนับเป็นประโยชน์ สัดส่วนที่ให้ได้ก็ยังมีผลดี ตามที่ NHS ระบุว่านมแม่ปริมาณใดก็ช่วยได้

ต้องมองข้อมูลนี้ในกรอบไหน

WHO ยกตัวอย่างว่า มารดาที่ติดเชื้อเอชไอวีและกินยาต้านไวรัสต่อเนื่องภายใต้การดูแลของแพทย์ ได้รับการแนะนำให้ให้นมอย่างน้อย 12 เดือน นี่คือตัวอย่างว่าคำตอบที่ถูกต้องบางครั้งต่างจากที่คิด และเป็นเหตุผลที่ควรคุยกับแพทย์เป็นรายกรณี

เลือกทางที่ครอบครัวไหว

• ตั้งครรภ์อยู่: ตั้งเป้าให้นมแม่ในชั่วโมงแรกและบอกทีมคลอดล่วงหน้า หาข้อมูลคลินิกนมแม่ใกล้บ้านไว้ก่อน
• เพิ่งคลอด น้ำนมยังน้อย: ให้ลูกดูดบ่อยและขอความช่วยเหลือเรื่องท่าอุ้ม
• กำลังจะกลับไปทำงาน: วางแผนปั๊มและเก็บนมก่อนกลับ 2-3 สัปดาห์
• ให้ไม่ไหวหรือไม่ได้: เปลี่ยนเป็นนมผงที่เหมาะกับวัยโดยไม่ต้องโทษตัวเอง และปรึกษาแพทย์เด็กเรื่องปริมาณ

ปรึกษากุมารแพทย์ทันทีเมื่อลูกกินนมน้อยลงชัดเจน ไม่ถ่ายหรือปัสสาวะน้อยกว่าปกติ ซึม ไข้ ตัวเหลืองมากขึ้น หรือน้ำหนักไม่ขึ้นตามนัด และปรึกษาสูติแพทย์หรือพยาบาลผดุงครรภ์เมื่อมีเต้านมแดงร้อนเจ็บ ไข้ หรือหัวนมแตกจนให้นมไม่ได้