ถ่านไฟฉายชนิดไหนดี เลือกให้ตรงกับเครื่องที่ใช้ในบ้าน

ถ่านไฟฉายที่ดีที่สุดคือถ่านที่ตรงกับเครื่อง ไม่มีชนิดเดียวที่ชนะทุกงาน รีโมตทีวี นาฬิกาแขวน และเครื่องชั่งน้ำหนักใช้อัลคาไลน์ธรรมดาได้คุ้มสุด ของที่กินไฟแรงและใช้ทุกวันอย่างจอยเกม เมาส์ไร้สาย หรือแฟลชกล้อง ถ่านชาร์จ NiMH คืนทุนเร็วกว่า ส่วนลิเธียมแบบใช้แล้วทิ้งเก็บไว้ใส่ไฟฉายฉุกเฉินกับเครื่องที่ต้องทำงานในที่ร้อนหรือเย็นจัด

เรามาแยกให้ดูทีละชนิด ว่าแต่ละตัวเก่งเรื่องอะไร พังเพราะอะไร แล้วจบด้วยตารางว่าเครื่องไหนในบ้านควรใส่ถ่านอะไร

สี่ชนิดที่วางขายในบ้านเรา ต่างกันตรงเคมีข้างใน

ขนาด AA, AAA, C, D และ 9V เป็นแค่รูปร่าง ถ่านขนาดเดียวกันมีเคมีข้างในต่างกันได้หลายแบบ US EPA ย้ำว่าให้ดูชนิดจากตัวหนังสือบนถ่าน ห้ามเดาจากสีหรือรูปทรง เพราะถ่านลิเธียมแบบใช้แล้วทิ้งบางรุ่นหน้าตาเหมือนอัลคาไลน์แทบทุกอย่าง

ชนิด	แรงดันต่อก้อน	ชาร์จได้ไหม	จุดเด่น	จุดอ่อน
ถ่านธรรมดา (คาร์บอนซิงค์)	1.5 V	ไม่ได้	ถูกสุด น้ำหนักเบา	ความจุน้อย หมดเร็วในเครื่องกินไฟแรง
อัลคาไลน์	1.5 V	ไม่ได้	ความจุมากกว่าถ่านธรรมดา เก็บได้นาน รั่วยากกว่า	ในเครื่องกินไฟแรงจะหมดเร็วกว่าที่คิด
ลิเธียม แบบใช้แล้วทิ้ง (AA, AAA)	1.5 V	ไม่ได้	เบา ทนอุณหภูมิกว้าง เก็บได้เป็นสิบปี	ราคาต่อก้อนสูงที่สุดในกลุ่ม
NiMH ชาร์จได้	1.25 V (ข้างถ่านมักเขียน 1.2 V)	ได้ หลายร้อยรอบ	ใช้ซ้ำได้ ทนเครื่องกินไฟแรง	คายประจุเองเร็ว ต้องมีที่ชาร์จที่ถูกชนิด

ตัวเลขแรงดันและข้อดีข้อเสียในตารางมาจากคู่มือเทคนิคของ Energizer ที่แยกเป็นเล่มตามเคมี เล่มอัลคาไลน์ระบุว่าเมื่อเทียบกับถ่านคาร์บอนซิงค์ อัลคาไลน์มีความหนาแน่นพลังงานสูงกว่า ทนความเย็นดีกว่า อายุเก็บยาวกว่า และต้านการรั่วได้ดีกว่า ส่วนคู่มือ NiMH ระบุแรงดันใช้งาน 1.25 โวลต์ และอายุการใช้งานรวมราว 2 ถึง 5 ปี ขึ้นกับการใช้และการชาร์จ

งานเบา ใช้นาน: อัลคาไลน์คุ้มที่สุด

รีโมตแอร์ รีโมตทีวี นาฬิกาแขวน เครื่องชั่งในครัว เทอร์โมมิเตอร์ดิจิทัล กลุ่มนี้ดึงกระแสนิดเดียวแต่ทำงานเป็นเดือนเป็นปี สิ่งที่ต้องการคือถ่านที่ไม่คายประจุทิ้งเองระหว่างรอ อัลคาไลน์ทำเรื่องนี้ได้ดี คู่มือ Energizer ระบุว่าอัลคาไลน์ทรงกระบอกที่เก็บไว้ที่ 20 องศาเซลเซียส เสียความจุไปราวร้อยละ 3 ต่อปีเท่านั้น

ถ้าเอาถ่านชาร์จ NiMH มาใส่รีโมต ถ่านจะค่อย ๆ หมดเองแม้ไม่ได้กดเลย คู่มือ NiMH ของ Energizer ให้ตัวเลขว่า NiMH เหลือประจุราวร้อยละ 50 ถึง 80 หลังเก็บ 12 เดือน แล้วแต่สูตร ส่วนอัลคาไลน์เหลือราวร้อยละ 80 หลังเก็บ 10 ปี ช่องว่างนี้ใหญ่มาก เราเลยไม่แนะนำถ่านชาร์จกับเครื่องที่กดวันละสองสามครั้ง

ถ่านธรรมดาราคาถูกก็พอใช้กับนาฬิกาแขวนได้ แต่ถ้าบ้านร้อนและเก็บถ่านไว้นาน อัลคาไลน์จะคุ้มกว่าเพราะรั่วยากกว่า ถ่านรั่วในรีโมตทีละก้อนก็พอแล้วที่จะทำให้ขั้วโลหะกร่อนจนเครื่องเสีย ราคารีโมตหนึ่งตัวแพงกว่าส่วนต่างของถ่านทั้งแพ็ก

งานหนัก ใช้ทุกวัน: ถ่านชาร์จคืนทุนเร็ว

จอยเกมไร้สาย เมาส์และคีย์บอร์ดที่ใช้ทั้งวัน แฟลชกล้อง ของเล่นมีมอเตอร์ ไฟฉาย LED แรงสูง กลุ่มนี้ดึงกระแสสูง คู่มือ NiMH ของ Energizer ระบุว่าในเครื่องกินไฟแรง NiMH ใช้ได้นานกว่าอัลคาไลน์ แต่ในเครื่องกินไฟเบา อัลคาไลน์อยู่ได้นานกว่า ข้อนี้ตรงกับที่เราเห็นในบ้าน จอยเกมที่กินอัลคาไลน์คู่หนึ่งต่อสัปดาห์ เปลี่ยนเป็นถ่านชาร์จแล้วแทบไม่ต้องซื้อถ่านอีก

ลองคิดคร่าว ๆ ด้วยตัวเลขสมมติ (ราคาจริงต่างกันตามยี่ห้อและร้าน ให้แทนค่าด้วยราคาที่คุณเห็นเอง):

รายการ	ตัวเลขสมมติ
อัลคาไลน์ AA	ก้อนละ 20 บาท ใช้ครั้งเดียว
NiMH AA	ก้อนละ 100 บาท
ที่ชาร์จ	400 บาท ใช้ร่วมกันทั้งบ้าน
จอยเกมหนึ่งตัว	ใช้ถ่าน 2 ก้อน เปลี่ยนสัปดาห์ละครั้ง

ถ้าใช้อัลคาไลน์ ปีหนึ่งต้องซื้อราว 104 ก้อน คิดเป็นราว 2,080 บาท ถ้าใช้ถ่านชาร์จ ซื้อ 4 ก้อนไว้สลับ (ชุดหนึ่งในเครื่อง อีกชุดในที่ชาร์จ) 400 บาท บวกที่ชาร์จ 400 บาท ค่าไฟชาร์จถ่าน AA ทั้งปีน้อยจนแทบไม่ต้องนับ เท่ากับปีแรกจ่ายราว 800 บาท ปีต่อไปแทบเป็นศูนย์ ตัวเลขจริงของคุณจะต่างไป แต่สูตรเดิมใช้ได้: ยิ่งเปลี่ยนถ่านบ่อย ถ่านชาร์จยิ่งคุ้มเร็ว

ลิเธียมแบบใช้แล้วทิ้ง: ของสำรองสำหรับวันฉุกเฉิน

ถ่านลิเธียม AA และ AAA แบบใช้แล้วทิ้ง (ต่างจากแบตลิเธียมไอออนในมือถือ) มีสองข้อที่ชนะอัลคาไลน์ชัด ข้อแรกคืออายุเก็บ คู่มือ Energizer ระบุว่าลิเธียมเหลือประจุมากกว่าร้อยละ 90 หลังเก็บ 15 ปี ข้อสองคือช่วงอุณหภูมิ ลิเธียมรุ่น L91 ทำงานได้ตั้งแต่ลบ 40 ถึงบวก 60 องศา ขณะที่อัลคาไลน์อยู่ที่ราวลบ 18 ถึง 55 องศา

ในบ้านเมืองร้อน ข้อสองสำคัญกว่าที่คิด ไฟฉายในรถที่จอดตากแดด เซ็นเซอร์ประตูรั้ว หรือกล้องที่ติดนอกบ้าน ล้วนเจอความร้อนสูงทุกวัน ส่วนไฟฉายฉุกเฉินที่แขวนไว้ข้างตู้ไฟ ถ้าใส่ลิเธียมไว้แล้ว อีกหลายปีก็ยังเปิดติด

ข้อแลกเปลี่ยนคือราคา ลิเธียมแพงกว่าอัลคาไลน์หลายเท่าต่อก้อน เราจึงใช้เฉพาะจุดที่ "ต้องติดตอนจำเป็น" แค่สองสามจุดในบ้าน ไม่ต้องใส่ทุกเครื่อง

ถ่านกระดุม: เล็กที่สุดแต่อันตรายที่สุดในลิ้นชัก

ถ่านกระดุมอยู่ในกุญแจรถ เครื่องชั่งน้ำหนัก นาฬิกาข้อมือ ปรอทวัดไข้ดิจิทัล และของเล่นมีไฟ US EPA ระบุว่าถ่านกระดุมส่วนใหญ่ในตอนนี้เป็นลิเธียม และเป็นอันตรายจากการกลืนสำหรับเด็กเล็กและสัตว์เลี้ยง ให้เก็บให้พ้นมือเด็ก ทั้งถ่านใหม่และถ่านใช้แล้ว

ในบ้านที่มีเด็ก เราทำสามอย่าง

1. เก็บถ่านกระดุมใหม่ไว้ในแพ็กเดิมบนชั้นสูง ห้ามแกะใส่ถ้วยหรือลิ้นชักรวม (ใช้เวลา 1 นาที)
2. ถ่านที่ถอดออกมาแล้ว แปะเทปใสปิดทั้งสองหน้าทันที แล้วใส่ขวดปิดฝาแยกไว้ (ใช้เวลา 30 วินาทีต่อก้อน)
3. ของเล่นและรีโมตที่ใช้ถ่านกระดุม เช็กว่าฝาครอบช่องถ่านขันสกรูแน่น ถ้าฝาหลวมหรือหาย ให้ใช้เทปพันปิดก่อนจนกว่าจะซ่อม (ใช้เวลา 5 นาทีต่อรอบเช็ก)

เก็บถ่านยังไงไม่ให้รั่วและไม่ให้ช็อต

ถ่านรั่วส่วนมากเกิดจากนิสัยการใช้ ไม่ได้เกิดจากถ่านไม่ดี คู่มือ Energizer รวบรวมข้อห้ามไว้ชัดเจน เราสรุปเป็นตารางใช้อะไร ทำยังไง ห้ามทำ

เรื่อง	ทำยังไง	ห้ามทำ
เปลี่ยนถ่าน	ถอดออกพร้อมกันทุกก้อน ใส่ใหม่ขนาดเดียวกัน ชนิดเดียวกันทั้งชุด	ผสมก้อนเก่ากับใหม่ หรือผสมคนละชนิด คนละยี่ห้อ
ใส่ถ่าน	ดูเครื่องหมาย + และ - ในช่องถ่านทุกครั้ง	ใส่กลับขั้วแม้แต่ก้อนเดียว
เครื่องที่ไม่ได้ใช้นาน	ถอดถ่านออกก่อนเก็บ เช่น พัดลมมือถือหน้าหนาว ของเล่นที่เลิกเล่น	ทิ้งถ่านไว้ในเครื่องข้ามปี
ที่เก็บถ่าน	กล่องแห้ง อุณหภูมิห้อง ไม่โดนแดด	ใส่ไว้ในรถ ข้างเตา หรือบนหลังตู้เย็นที่ร้อน
ถ่านหลวม ๆ	เก็บในแพ็กหรือกล่องแยกช่อง	ใส่กระเป๋าเสื้อปนกับเหรียญ กุญแจ คลิปหนีบกระดาษ
ชาร์จ	ใช้ที่ชาร์จที่ออกแบบมาสำหรับชนิดนั้น	ชาร์จถ่านที่ไม่ได้เขียนว่า rechargeable
ขั้วสกปรก	เช็ดเบา ๆ ด้วยยางลบดินสอที่สะอาดหรือผ้าแห้ง	ขูดด้วยมีดหรือกระดาษทรายหยาบ

สองข้อที่คนพลาดบ่อยที่สุดคือผสมถ่าน กับทิ้งถ่านไว้ในเครื่องนาน คู่มือ Energizer เตือนว่าการผสมถ่านเก่ากับใหม่ หรือต่างชนิดต่างยี่ห้อ ทำให้ถ่านแตกหรือรั่วได้ และแนะนำให้เปิดดูช่องถ่านของเครื่องทุกไม่กี่เดือนว่ามีรั่วไหม เราตั้งเป็นงานประจำ เช็กพร้อมกับวันเปลี่ยนผ้าปูที่นอนเดือนละครั้ง ใช้เวลาไม่เกิน 10 นาทีทั้งบ้าน

ส่วนความร้อน คู่มือระบุว่าอุณหภูมิสูงทำให้ถ่านคายประจุเองเร็วขึ้น บ้านเราอากาศร้อนอยู่แล้ว ห้ามเพิ่มด้วยการวางถ่านไว้ใกล้แหล่งความร้อน ช่องเก็บของในรถเป็นจุดที่แย่ที่สุด

ถ่านรั่วแล้ว ทำความสะอาดยังไง

คราบขาวหรือคราบผลึกที่ขั้วถ่านอัลคาไลน์คือสารอิเล็กโทรไลต์ที่ซึมออกมา คู่มือ Energizer ระบุว่าอิเล็กโทรไลต์ของอัลคาไลน์คือโพแทสเซียมไฮดรอกไซด์ ซึ่งเป็นด่างแก่ ระคายเคืองผิวและตา ทำตามนี้

1. ใส่ถุงมือยางก่อนจับ ถ้ามีแว่นตาให้สวมด้วย (1 นาที)
2. ถอดถ่านที่รั่วออก ใส่ถุงพลาสติกปิดปาก แยกไว้รอทิ้ง (2 นาที)
3. ใช้ก้านพันสำลีชุบน้ำส้มสายชูหรือน้ำมะนาวเล็กน้อยเช็ดคราบที่ขั้วโลหะ กรดอ่อนช่วยทำให้ด่างเป็นกลาง (3 ถึง 5 นาที)
4. เช็ดตามด้วยสำลีชุบน้ำเปล่าบิดหมาด แล้วตามด้วยสำลีแห้ง ปล่อยให้แห้งสนิทอย่างน้อย 30 นาทีก่อนใส่ถ่านใหม่
5. ถ้าขั้วยังหมอง ใช้ยางลบดินสอถูเบา ๆ ตามคำแนะนำของคู่มือ

ถ้าคราบลามเข้าไปในแผงวงจร หรือขั้วโลหะผุจนหัก ให้ส่งช่างซ่อมเครื่องใช้ไฟฟ้าดู อย่าจุ่มน้ำทั้งเครื่อง

ถ่านเก่าทิ้งที่ไหน และต้องเตรียมอะไรก่อนทิ้ง

US EPA แนะนำให้ปิดขั้วถ่านด้วยเทป หรือใส่ถุงพลาสติกแยกก้อน โดยเฉพาะถ่านลิเธียมและลิเธียมไอออน เพราะถ่านที่ดูเหมือนหมดแล้วยังมีพลังงานเหลือพอจะเกิดประกายไฟได้ ถ่านที่ห้ามทิ้งปนขยะทั่วไปเด็ดขาดคือถ่านชาร์จทุกชนิด ทั้ง NiMH นิกเกิลแคดเมียม และลิเธียมไอออน

ในไทย ถ่านไฟฉายและแบตเตอรี่จัดอยู่ในกลุ่มขยะอันตรายจากบ้านเรือน ให้รวมใส่ถุงหรือขวดแยก แล้วส่งจุดรับขยะอันตรายของเขต เทศบาล หรือห้างที่ตั้งกล่องรับถ่านไว้ บ้านเราใช้ขวดพลาสติกใสปากกว้างหนึ่งใบตั้งไว้ใต้ซิงก์ เต็มแล้วค่อยนำไปส่ง ถ้าอยากรู้ว่าขวดแบบไหนเหมาะเก็บของ อ่านเรื่องสัญลักษณ์รีไซเคิลบนพลาสติกประกอบได้

เครื่องไหนในบ้าน ใส่ถ่านอะไร

ตารางนี้คือคำตอบที่เราใช้จริง ปรับตามความถี่ที่บ้านคุณใช้ได้เลย

เครื่อง	ถ่านที่แนะนำ	เหตุผล
รีโมตทีวี รีโมตแอร์	อัลคาไลน์	กินไฟน้อย ใช้นาน ถ่านชาร์จจะหมดเองก่อน
นาฬิกาแขวน	อัลคาไลน์ หรือถ่านธรรมดา	ดึงกระแสต่ำมาก
เครื่องชั่งในครัว เครื่องวัดอุณหภูมิ	ตามที่คู่มือระบุ ส่วนใหญ่อัลคาไลน์หรือกระดุม	เครื่องบางรุ่นวัดแรงดันเพื่อบอกค่า
จอยเกม เมาส์ คีย์บอร์ดไร้สาย	NiMH	เปลี่ยนบ่อย คืนทุนเร็ว
ของเล่นมีมอเตอร์ รถบังคับ	NiMH	กินไฟแรง หมดเร็ว
แฟลชกล้อง	NiMH	กระแสสูง ชาร์จใหม่ได้ทันที
ไฟฉายฉุกเฉินที่วางนาน	ลิเธียมแบบใช้แล้วทิ้ง	เก็บนาน ไม่ค่อยรั่ว
ไฟฉายในรถ เซ็นเซอร์นอกบ้าน	ลิเธียมแบบใช้แล้วทิ้ง	ทนความร้อน
อุปกรณ์สมาร์ตโฮมในบ้าน	ตามคู่มือ ส่วนมากกระดุมลิเธียม	ขนาดเล็ก ใช้นาน

ถ้าบ้านคุณเริ่มมีเซ็นเซอร์ประตูและปุ่มกดไร้สายหลายตัว ลองอ่านอุปกรณ์สมาร์ตโฮมที่ควรมีในบ้าน เพื่อวางแผนว่าจะต้องเปลี่ยนถ่านกี่ก้อนต่อปี ส่วนเรื่องเสียบที่ชาร์จถ่านทิ้งไว้ ให้ใช้ปลั๊กพ่วงที่มีมาตรฐานและสวิตช์แยก ดูวิธีเลือกได้ที่ปลั๊กพ่วงแบบไหนดี และอย่าลืมว่าคู่มือ DOE แนะนำให้ถอดที่ชาร์จเมื่อถ่านเต็มแล้ว

ตั้งระบบถ่านในบ้านให้จบในครั้งเดียว

ทำสามขั้นนี้ครั้งเดียว แล้วจะไม่ต้องคุ้ยลิ้นชักหาถ่านตอนไฟดับอีก

1. เดินรอบบ้านจดว่ามีเครื่องอะไรใช้ถ่าน ขนาดอะไร กี่ก้อน (20 นาที)
2. แยกเครื่องเป็นสามกลุ่มตามตารางด้านบน กลุ่มอัลคาไลน์ กลุ่มถ่านชาร์จ กลุ่มลิเธียม แล้วซื้อตามจำนวนจริง บวกสำรองกลุ่มละหนึ่งชุด (10 นาที)
3. ทำกล่องถ่านใบเดียว แบ่งช่อง ใหม่ ชาร์จแล้ว รอชาร์จ ใช้แล้วรอทิ้ง ติดฉลากหน้ากล่อง วางไว้ที่แห้งไม่โดนแดด (15 นาที)

จากนั้นเหลืองานประจำแค่เดือนละครั้ง เปิดดูช่องถ่านว่ามีรั่วไหม ชาร์จถ่านในช่องรอชาร์จ และเอาขวดถ่านเก่าไปส่งเมื่อเต็ม ถ้าคุณกำลังทำตารางทำความสะอาดบ้านรายสัปดาห์ อยู่แล้ว เพิ่มบรรทัด "เช็กถ่าน" ไว้ท้ายสัปดาห์สุดท้ายของเดือนก็พอ