ขนาดสายไฟในบ้าน เลือกให้เข้ากับเบรกเกอร์และวิธีเดินสาย

สายไฟในบ้านเลือกจากกระแสที่วงจรนั้นต้องรับ แล้วจับคู่กับพิกัดเบรกเกอร์ที่ป้องกันสายเส้นนั้น วงจรปลั๊กทั่วไปกับเบรกเกอร์ 16 แอมป์มักใช้สาย 2.5 ตร.มม. เครื่องทำน้ำอุ่นหรือแอร์ตัวใหญ่ขยับขึ้นไปเป็น 4 ถึง 6 ตร.มม. ส่วนสายเมนจากมิเตอร์เข้าตู้ใหญ่กว่านั้นอีกหลายขั้น แต่ตัวเลขจริงขึ้นกับวิธีเดินสายด้วย สายขนาดเดียวกันที่อยู่ในท่อบนฝ้าร้อน ๆ รับกระแสได้น้อยกว่าสายที่ร้อยท่อเกาะผนัง ผมจึงอยากให้เจ้าของบ้านเข้าใจหลักคิดพอจะคุยกับช่างได้ ส่วนการเลือกขนาดสุดท้ายเป็นงานของช่างไฟที่ดูตารางมาตรฐานการติดตั้งของ วสท.

ตัวเลข ตร.มม. บนสายไฟบอกอะไร

ตัวเลขอย่าง 1.5, 2.5, 4, 6, 10 คือพื้นที่หน้าตัดของตัวนำทองแดงในหน่วยตารางมิลลิเมตร ไม่ใช่เส้นผ่านศูนย์กลาง และไม่รวมความหนาของฉนวน สายที่หน้าตัดใหญ่ขึ้นมีความต้านทานต่อเมตรต่ำลง เมื่อกระแสเท่ากัน สายใหญ่จะร้อนน้อยกว่าสายเล็ก ความร้อนนี่เองที่เป็นตัวกำหนดว่าสายรับกระแสได้แค่ไหน เพราะฉนวนพีวีซีมีอุณหภูมิใช้งานสูงสุดกำกับไว้ ถ้าร้อนเกินนานพอ ฉนวนจะนิ่ม กรอบ แล้วแตก

ตามที่ชไนเดอร์ อิเล็คทริคสรุปมาตรฐานสายไฟ มอก. 11-2553 ไว้ สายรุ่นใหม่แบ่งอุณหภูมิใช้งานเป็นสองระดับ คือ 70 องศาเซลเซียส และ 90 องศาเซลเซียส จากเดิมที่มีแค่ 70 องศา และพิกัดแรงดันมีสองระดับ สูงสุด 450/750 โวลต์ สายที่ทนอุณหภูมิสูงกว่าจึงรับกระแสได้มากกว่าในขนาดเดียวกัน แต่ราคาก็สูงกว่า และต้องใช้กับอุปกรณ์ที่ขั้วต่อรับอุณหภูมินั้นได้ด้วย

อ่านตัวอักษรบนฉนวนให้ออก

บนเปลือกสายจะพิมพ์ข้อมูลเป็นระยะ ให้หาสามอย่าง

1. ชนิดสาย เช่น 60227 IEC 01 ซึ่งเป็นชื่อใหม่ของสายที่ช่างเรียกกันว่า THW หรือ 60227 IEC 10 ซึ่งเป็นสายกลมมีเปลือกนอก
2. ขนาดหน้าตัด เช่น 1x2.5 sq.mm. หรือ 2x2.5 sq.mm. ในกรณีสายหลายแกน
3. เครื่องหมาย มอก. และเลข มอก. 11 ตามด้วยปีของมาตรฐาน

ถ้าเปลือกสายไม่มีข้อมูลเหล่านี้ หรือพิมพ์เลือนจนอ่านไม่ออกตั้งแต่ใหม่ ผมไม่แนะนำให้ใช้ ม้วนสายราคาถูกผิดปกติบางยี่ห้อมีทองแดงน้อยกว่าขนาดที่พิมพ์ ช่างที่มีประสบการณ์จะดูจากน้ำหนักม้วนและความแข็งของสายได้ แต่เจ้าของบ้านป้องกันได้ง่ายที่สุดด้วยการกำหนดยี่ห้อและชนิดสายไว้ในใบเสนอราคา

สีฉนวนแบบใหม่และแบบเก่า ต้องรู้ไว้ก่อนต่อเติม

มอก. 11-2553 เปลี่ยนสีฉนวน ซึ่งเป็นเรื่องที่ทำให้งานต่อเติมบ้านเก่าสับสนบ่อยที่สุด

หน้าที่ของสาย	สีตามมาตรฐานใหม่	สีที่เจอในบ้านเก่า
สายเฟส (สายมีไฟ)	น้ำตาล ดำ เทา	ดำ แดง น้ำเงิน
สายนิวทรัล	ฟ้า	ขาวหรือเทา
สายดิน	เขียวแถบเหลือง	เขียว

ชไนเดอร์ชี้ว่าจุดที่ต้องระวังคือสาย VAF รุ่นเก่าใช้สีเทาเป็นนิวทรัล แต่มาตรฐานใหม่ใช้สีเทาเป็นสายเฟส ถ้าบ้านมีทั้งสายเก่าและสายใหม่ปนกัน ช่างต้องติดป้ายหรือเทปสีกำกับที่ปลายสายทุกจุด ไม่อย่างนั้นช่างคนต่อไปที่มาเปิดกล่องจะเข้าใจผิดได้ง่าย เวลาตรวจรับงาน ผมให้เปิดฝาปลั๊กหรือกล่องต่อสายสักสองสามจุดดูว่าสายดินเป็นเขียวแถบเหลืองจริง และต่อเข้าขั้วสายดินจริง

สายกับเบรกเกอร์ต้องเลือกเป็นคู่

หลักที่สำคัญที่สุดในเรื่องนี้คือ เบรกเกอร์ของแต่ละวงจรมีไว้ป้องกันสายไฟของวงจรนั้น เมื่อกระแสเกินกว่าที่สายรับได้ เบรกเกอร์ต้องตัดก่อนสายร้อนจนฉนวนเสียหาย ถ้าเปลี่ยนเบรกเกอร์ให้ใหญ่ขึ้นเพื่อให้หยุดตก โดยไม่เปลี่ยนสาย สายจะกลายเป็นจุดอ่อนที่ไม่มีอะไรป้องกัน เรื่องเบรกเกอร์ตกบ่อยและสาเหตุแต่ละแบบ ผมเขียนแยกไว้ใน เบรกเกอร์ตกบ่อย

การไฟฟ้านครหลวงระบุว่าเบรกเกอร์พิกัดไม่เกิน 125 แอมป์ที่ใช้ในบ้านเป็นไปตามมาตรฐาน IEC 60898-1 หรือ มอก. 60898-1 ตัวเลขพิกัดที่พิมพ์บนเบรกเกอร์คือกระแสที่ใช้จับคู่กับสาย ตารางข้างล่างเป็นขนาดสายที่ชไนเดอร์ระบุคู่กับพิกัดเบรกเกอร์ลูกย่อยรุ่น QOvs ใช้เป็นภาพคร่าว ๆ ว่าเบรกเกอร์ขนาดไหนมักอยู่กับสายขนาดไหน

พิกัดเบรกเกอร์ (แอมป์)	ขนาดสายที่ระบุคู่กัน (ตร.มม.)	ตัวอย่างวงจรในบ้าน
10, 16, 20	2.5	ไฟแสงสว่าง ปลั๊กทั่วไป แอร์ขนาดเล็ก
32	4	เครื่องทำน้ำอุ่น ปลั๊กครัวที่ใช้เครื่องร้อนหลายตัว
40	6	เครื่องทำน้ำอุ่นกำลังสูง วงจรเครื่องชาร์จรถไฟฟ้า
50	10	สายป้อนไปตู้ย่อยชั้นสองหรือส่วนต่อเติม
63	16	สายป้อนตู้ย่อยขนาดใหญ่
70, 80	25	สายเมนบ้านที่ใช้ไฟมาก
100	35	สายเมนบ้านที่ใช้มิเตอร์ใหญ่

ตารางนี้เป็นของผู้ผลิตรายเดียวสำหรับรุ่นเดียว ไม่ได้แทนตารางกระแสของ วสท. ที่ช่างต้องใช้จริง เพราะตาราง วสท. แยกตามชนิดสายและวิธีเดินสาย หน้าที่ของเจ้าของบ้านคือเห็นตัวเลขในตู้แล้วรู้ว่าคู่ไหนดูผิดปกติ เช่น เบรกเกอร์ 32 แอมป์ต่อกับสาย 2.5 ตร.มม. แบบนี้ต้องถามช่างทันที

วิธีเดินสายเปลี่ยนขนาดที่ต้องใช้

สายไฟระบายความร้อนออกสู่อากาศรอบตัว ถ้าอยู่ในที่อับหรือร้อน ความร้อนออกไม่ได้ สายเส้นเดิมจึงรับกระแสได้น้อยลง ชไนเดอร์สรุปว่ามาตรฐานใหม่แบ่งวิธีติดตั้งเป็น 7 กลุ่ม จากเดิม 5 กลุ่ม และใช้อุณหภูมิแวดล้อม 40 องศาเซลเซียสเป็นฐานสำหรับกรณีทั่วไป ส่วนสายฝังดินใช้ 30 องศา

ตัวอย่างที่เขาให้ไว้ชัดมาก ระบบสามเฟสที่ป้องกันด้วยเบรกเกอร์ 100 แอมป์ ใช้สาย 60227 IEC 01 ร้อยท่อเดินเกาะผนังหรือเพดานต้องใช้สาย 50 ตร.มม. แต่ถ้าร้อยท่อเดินในฝ้าเพดานต้องใช้ 70 ตร.มม. ต่างกันถึงหนึ่งขนาด เพราะใต้หลังคาบ้านเมืองไทยร้อนจัดในช่วงบ่าย

สิ่งที่ทำให้สายต้องใหญ่ขึ้นในบ้านพักอาศัยที่พบได้บ่อย

• ท่อสายเดินบนฝ้าใต้หลังคาที่ไม่มีฉนวนกันความร้อน
• สายหลายวงจรร้อยรวมในท่อเดียว ความร้อนสะสมกัน ช่างต้องคูณตัวคูณลดพิกัดตามจำนวนสาย
• สายที่ฝังในผนังด้านทิศตะวันตกซึ่งโดนแดดบ่ายทั้งปี
• ท่อสายที่วางชิดท่อน้ำร้อนหรือปล่องระบายความร้อน

เรื่องที่ตามมาคือ บ้านที่ทำฉนวนใต้หลังคาแล้วจะช่วยสายบนฝ้าด้วย เรื่องนี้เป็นผลพลอยได้ที่คนไม่ค่อยนึกถึงเวลาตัดสินใจทำฉนวน ดูทางเลือกได้ใน แก้บ้านร้อน

ระยะทางยาวทำให้แรงดันตก

สายยิ่งยาว ความต้านทานรวมยิ่งมาก แรงดันปลายสายจะต่ำกว่าต้นสาย การไฟฟ้าส่วนภูมิภาคเตือนไว้ในบทความเรื่องติดตั้งเครื่องชาร์จรถไฟฟ้าว่า ถ้าสายเล็กเกินไปหรือเดินสายยาวเกินไป จะเกิดความร้อนสะสมและแรงดันตก อาการที่เจ้าของบ้านเห็นคือไฟหรี่ลงตอนคอมเพรสเซอร์แอร์หรือปั๊มน้ำสตาร์ต และมอเตอร์ทำงานร้อนกว่าปกติ บ้านที่ตู้ไฟอยู่หน้าบ้านแต่ห้องน้ำหรือครัวอยู่หลังสุดของบ้านทาวน์โฮมลึก ๆ ช่างอาจต้องขยับสายขึ้นหนึ่งขนาดเพื่อชดเชยระยะ

คำนวณกระแสของวงจรด้วยตัวเอง

ก่อนคุยกับช่าง ลองคำนวณกระแสคร่าว ๆ ด้วยสูตรเดียว กระแส (แอมป์) = กำลังไฟ (วัตต์) ÷ แรงดัน (โวลต์) ในบ้านไฟเฟสเดียวใช้ 230 โวลต์

เครื่องใช้	กำลังไฟจากป้ายเครื่อง (ตัวอย่าง)	กระแสโดยประมาณ
เครื่องทำน้ำอุ่น	4,500 วัตต์	19.6 แอมป์
เตาแม่เหล็กไฟฟ้าหัวเดียว	2,000 วัตต์	8.7 แอมป์
แอร์ 18,000 BTU	1,600 วัตต์	7.0 แอมป์
เครื่องชาร์จรถไฟฟ้า 7.4 kW	7,400 วัตต์	ราว 32 แอมป์

ตัวเลขเครื่องชาร์จรถตรงกับที่ PEA ระบุว่าเครื่องชาร์จขนาด 7.4 kW กินไฟประมาณ 32 แอมป์ PEA ยังแนะนำให้เผื่อกำลังไฟไว้อย่างน้อย 20 ถึง 30% จากการใช้งานจริง หลักเผื่อแบบนี้ใช้คิดกับวงจรอื่นได้เหมือนกัน

ตัวอย่างการคิด เครื่องทำน้ำอุ่น 4,500 วัตต์ดึงกระแสราว 19.6 แอมป์ เผื่อ 25% จะได้ราว 24.5 แอมป์ เบรกเกอร์มาตรฐานที่สูงกว่าตัวเลขนี้คือ 25 หรือ 32 แอมป์ เมื่อเลือก 32 แอมป์ สายที่จับคู่ตามตารางข้างบนคือ 4 ตร.มม. ถ้าเลือกเบรกเกอร์ 20 แอมป์เพราะตัวเลขกระแสดูพอดี เบรกเกอร์จะตัดบ่อยตอนเครื่องทำงานเต็มที่ และนั่นคือที่มาของการที่บางบ้านแก้ด้วยการเปลี่ยนเบรกเกอร์เป็นตัวใหญ่โดยไม่เปลี่ยนสาย ซึ่งผิดตั้งแต่ต้น วิธีที่ถูกคือวางวงจรเฉพาะให้เครื่องทำน้ำอุ่นตั้งแต่แรก รายละเอียดฝั่งเครื่องทำน้ำอุ่นอยู่ใน เปลี่ยนเครื่องทำน้ำอุ่น

สายเมนกับมิเตอร์ ขนาดบ้านทั้งหลังขึ้นกับตรงนี้

สายเมนคือสายจากมิเตอร์ของการไฟฟ้าเข้าตู้เมนในบ้าน มันต้องรับกระแสรวมของทุกวงจรที่ใช้พร้อมกัน ขนาดสายเมนจึงผูกกับขนาดมิเตอร์และเมนเบรกเกอร์ บ้านที่ใช้มิเตอร์ 15(45) แอมป์ หมายถึงมิเตอร์ที่วัดได้แม่นตั้งแต่ 15 แอมป์และรับได้สูงสุด 45 แอมป์ ส่วน 30(100) รับได้ถึง 100 แอมป์ ความหมายของตัวเลขชุดนี้และการขอเปลี่ยนมิเตอร์ ผมอธิบายไว้ใน ระบบไฟฟ้าในบ้าน

PEA แนะนำว่าบ้านที่ใช้มิเตอร์ 15(45) แอมป์แล้วจะติดเครื่องชาร์จรถไฟฟ้า ควรแจ้งเปลี่ยนเป็นขนาด 30(100) แอมป์ เพื่อป้องกันไฟตกเวลาเปิดแอร์พร้อมชาร์จรถ เมื่อเปลี่ยนมิเตอร์ใหญ่ขึ้น สายเมนและเมนเบรกเกอร์ต้องใหญ่ขึ้นตามด้วย ไม่อย่างนั้นการเปลี่ยนมิเตอร์ก็ไม่มีความหมาย และสายเมนเดิมจะกลายเป็นจุดที่ร้อนที่สุดในบ้าน

ลำดับที่ถูกเมื่อจะเพิ่มโหลดก้อนใหญ่ เช่น แอร์ตัวที่สี่ เตาไฟฟ้า หรือเครื่องชาร์จรถ

1. รวมกำลังไฟของเครื่องที่ใช้พร้อมกันจริงในชั่วโมงที่ใช้มากที่สุด เช่น ช่วงหัวค่ำที่แอร์ เครื่องทำน้ำอุ่น และเตาทำงานพร้อมกัน
2. เทียบกับขนาดมิเตอร์และเมนเบรกเกอร์ปัจจุบัน
3. ถ้าเกิน ยื่นขอเปลี่ยนขนาดมิเตอร์กับการไฟฟ้าในพื้นที่ แล้วให้ช่างเปลี่ยนสายเมนและเมนเบรกเกอร์ให้สอดคล้อง
4. จากนั้นจึงเดินวงจรใหม่ของเครื่องที่เพิ่ม

ทำไมช่างบางคนให้สายใหญ่กว่าที่คำนวณ

ใบเสนอราคาที่ให้สาย 4 ตร.มม. กับวงจรปลั๊กทั่วไปไม่ได้แปลว่าช่างโก่งราคาเสมอ บางเหตุผลฟังขึ้น

• วงจรปลั๊กครัวที่รู้ล่วงหน้าว่าจะเสียบเตาอบ ไมโครเวฟ และกาต้มน้ำ ใช้สายใหญ่แล้วจับคู่กับเบรกเกอร์ที่ใหญ่ขึ้นได้
• ระยะทางจากตู้ถึงปลายวงจรยาวมาก
• ท่อสายต้องผ่านบนฝ้าใต้หลังคาที่ร้อน
• เจ้าของบ้านบอกว่าจะเพิ่มเครื่องในอนาคต การร้อยสายใหญ่ตั้งแต่ตอนผนังยังเปิดถูกกว่ารื้อทีหลังมาก

แต่ถ้าสายใหญ่ขึ้นโดยเบรกเกอร์ยังเป็นตัวเล็กเท่าเดิม ก็ไม่ได้ประโยชน์อะไรนอกจากความร้อนที่ลดลงเล็กน้อย ให้ถามช่างว่าสายใหญ่ขึ้นเพื่ออะไร และจะใช้เบรกเกอร์พิกัดเท่าไร คำตอบที่ดีจะมีเหตุผลข้อใดข้อหนึ่งข้างบน

กลับกัน ใบเสนอราคาที่ใช้สายเล็กกว่าตารางเพื่อลดราคา เป็นสิ่งที่ผมไม่ยอมเลย ส่วนต่างค่าสายระหว่าง 2.5 กับ 4 ตร.มม. ในวงจรยาวสิบกว่าเมตรเป็นเงินไม่มาก เทียบกับค่ารื้อฝ้าหรือสกัดผนังเพื่อเปลี่ยนสายภายหลัง

สายดินมีขนาดของมันเอง

วงจรที่มีเต้ารับสามรูต้องมีสายดินเดินไปด้วย ขนาดสายดินขึ้นกับขนาดสายเฟสและพิกัดเบรกเกอร์ตามตารางของ วสท. ช่างที่ประหยัดสายบางคนใช้สายดินเส้นเล็กมากหรือใช้สายเส้นเดียววิ่งต่อพ่วงไปหลายวงจรโดยไม่ได้ออกแบบ จุดที่ตรวจได้ง่ายคือที่ตู้ไฟ ควรมีบาร์สายดินแยกจากบาร์นิวทรัลชัดเจน และสายดินของแต่ละวงจรเข้าบาร์ครบ

เครื่องตัดไฟรั่วจะทำงานได้เต็มที่เมื่อมีสายดินที่ต่อถูกต้อง MEA ระบุว่าเครื่องตัดไฟรั่วต้องติดตั้งคู่กับสายดิน ดูการเลือกพิกัดและตำแหน่งติดตั้งได้ใน เครื่องตัดไฟรั่ว

ตรวจสายไฟในบ้านเก่าด้วยตาก่อนเรียกช่าง

บ้านอายุ 15 ถึง 30 ปีมักใช้สาย VAF เดินเกาะผนังหรือบนฝ้า และเพิ่มปลั๊กแบบต่อพ่วงมาเรื่อย ๆ เจ้าของบ้านดูสัญญาณเหล่านี้ได้โดยไม่ต้องแตะอะไรที่มีไฟ

• สายที่เห็นได้บนฝ้าหรือในห้องเก็บของมีฉนวนกรอบ แตกลายงา หรือเปลี่ยนสีเป็นน้ำตาลเข้ม
• ปลั๊กหรือสวิตช์ที่หน้ากากเหลืองหรือมีรอยดำ
• สายมีรอยหนูกัด มีขี้หนูบนฝ้าใกล้แนวสาย
• มีการต่อสายโดยพันเทปไว้กลางแนวสายบนฝ้า โดยไม่มีกล่องต่อสาย
• สายเส้นเล็กมากต่อไปยังเครื่องกำลังสูง เช่น ปั๊มน้ำหรือเครื่องทำน้ำอุ่นที่ต่อเติมทีหลัง

ถ้าเจอสองข้อขึ้นไป ให้ช่างไฟตรวจทั้งระบบก่อนจะเริ่มรีโนเวต แผนเปลี่ยนสายควรอยู่ในงบตั้งแต่แรก เพราะงานเดินสายใหม่ต้องทำก่อนฉาบ ก่อนทาสี และก่อนปิดฝ้า

ก่อนจ้างช่างเดินสาย ถามสิ่งนี้

ใบเสนอราคาที่ดีต้องตอบคำถามเหล่านี้ได้เป็นตัวเลข ถ้าช่างตอบว่า "ใช้ตามมาตรฐาน" แต่บอกตัวเลขไม่ได้ ให้ขอรายละเอียดเพิ่ม

1. แต่ละวงจรใช้สายชนิดอะไร ขนาดกี่ ตร.มม. ยี่ห้ออะไร และเบรกเกอร์พิกัดกี่แอมป์
2. สายเดินแบบไหน ร้อยท่ออะไร ท่อผ่านบนฝ้าใต้หลังคาหรือไม่ และกี่วงจรในท่อเดียวกัน
3. วงจรไหนเป็นวงจรเฉพาะ อย่างน้อยเครื่องทำน้ำอุ่น แอร์แต่ละตัว และปลั๊กครัว
4. สายดินเดินทุกวงจรที่มีเต้ารับสามรูหรือไม่ ขนาดเท่าไร
5. สายเมนกับเมนเบรกเกอร์ปัจจุบันรับโหลดที่เพิ่มได้หรือไม่ ถ้าไม่ได้ ต้องเปลี่ยนมิเตอร์ไหม
6. หลังเดินสายเสร็จ จะส่งแบบวงจรหรือรายการวงจรที่ติดป้ายในตู้ให้หรือไม่
7. จะใช้เครื่องมือวัดอะไรทดสอบก่อนส่งงาน เช่น วัดค่าความเป็นฉนวน และทดสอบเครื่องตัดไฟรั่ว

เก็บรูปถ่ายแนวท่อสายในผนังก่อนฉาบไว้ด้วย วันที่ต้องเจาะผนังแขวนทีวีหรือชั้นวาง รูปชุดนี้ช่วยไม่ให้ดอกสว่านเจาะโดนสายในผนัง