เครื่องตัดไฟรั่วคืออะไร เลือกแบบไหน คุมทั้งบ้านหรือรายวงจร

ถ้าเลือกงานไฟได้งานเดียวสำหรับบ้านเก่า ผมเลือกเครื่องตัดไฟรั่วคู่กับระบบสายดิน มันเป็นอุปกรณ์ชิ้นเดียวในตู้ไฟที่ออกแบบมาเพื่อปกป้องคนโดยตรง เบรกเกอร์ธรรมดาปกป้องสายไฟจากความร้อน แต่ไม่รู้ตัวเลยว่ามีคนกำลังถูกไฟดูดอยู่ เพราะกระแสที่ทำให้คนเสียชีวิตได้นั้นเล็กกว่าพิกัดเบรกเกอร์หลายร้อยเท่า PEA อ้างข้อมูลของ สสส. ว่ามีผู้ถูกไฟดูดมากกว่า 10,000 รายต่อปี และกว่า 73% เกิดในบ้าน ตัวเลขนี้คือเหตุผลที่ผมจัดเครื่องตัดไฟรั่วไว้ในงบรีโนเวตทุกงาน ไม่ใช่รายการเสริม

เครื่องตัดไฟรั่วคืออะไร และทำงานอย่างไร

ในวงจรไฟปกติ กระแสที่ไหลออกไปทางสายเฟสต้องไหลกลับมาทางสายนิวทรัลเท่ากันพอดี เครื่องตัดไฟรั่วเฝ้าดูสองสายนี้ตลอดเวลา ถ้ากระแสขาไปกับขากลับต่างกัน แปลว่ามีกระแสส่วนหนึ่งรั่วออกไปทางอื่น อาจลงดินผ่านสายดิน หรือผ่านร่างกายคน เมื่อส่วนต่างถึงค่าที่ตั้งไว้ เครื่องจะตัดวงจรทันที

การไฟฟ้านครหลวงระบุคุณสมบัติของเครื่องตัดไฟรั่วสำหรับบ้านไว้ชัดเจน

คุณสมบัติ	ค่าที่ MEA ระบุ
แรงดันที่ใช้	ไม่เกิน 440 โวลต์
กระแสรั่วที่ทำให้ตัด	ไม่เกิน 30 มิลลิแอมป์
เวลาตัดวงจร	ไม่เกิน 0.04 วินาที
เงื่อนไขการติดตั้ง	ต้องติดตั้งพร้อมสายดิน

30 มิลลิแอมป์คือ 0.03 แอมป์ ขณะที่เบรกเกอร์วงจรปลั๊กทั่วไปมักมีพิกัด 16 หรือ 20 แอมป์ นี่คือเหตุผลที่เบรกเกอร์ธรรมดาไม่ตัดเวลาคนถูกไฟดูด กระแสที่ไหลผ่านตัวคนเล็กเกินกว่าที่เบรกเกอร์จะรับรู้

ทำไมต้องมีสายดินด้วย

MEA อธิบายเรื่องปลั๊กสามขาว่า ขาดินมีหน้าที่พาไฟที่รั่วลงดิน เพื่อให้เบรกเกอร์หรือเครื่องตัดไฟรั่วตัดวงจร ลองนึกภาพเครื่องซักผ้าที่ฉนวนภายในเสื่อมจนไฟรั่วมาที่ตัวถังโลหะ

• บ้านที่มีสายดิน ไฟรั่วจะไหลลงดินผ่านสายดินทันทีที่เกิด เครื่องตัดไฟรั่วเห็นส่วนต่างและตัดไฟ ก่อนที่ใครจะไปแตะเครื่อง
• บ้านที่ไม่มีสายดิน ไฟรั่วค้างอยู่ที่ตัวถังเงียบ ๆ จนกว่าจะมีคนไปแตะ ตอนนั้นกระแสจึงไหลผ่านร่างกายลงพื้น เครื่องตัดไฟรั่วจะตัดเหมือนกัน แต่คนต้องโดนไฟก่อน

PEA เตือนว่าเต้ารับสามรูไม่ได้รับประกันว่าบ้านมีระบบสายดินที่ถูกต้อง บางบ้านเปลี่ยนเป็นปลั๊กสามรูทั้งหลังแต่ขั้วดินอาจไม่ได้ต่อไปไหนเลย ก่อนติดเครื่องตัดไฟรั่ว ให้ช่างไฟตรวจว่ามีหลักดิน มีสายต่อหลักดิน และมีบาร์ดินในตู้ที่สายดินทุกวงจรมาต่อครบ วิธีดูระบบสายดินเบื้องต้นและการต่อปลั๊กใหม่อยู่ใน ติดตั้งปลั๊กไฟ

RCCB RCBO และ SRCD ต่างกันอย่างไร

MEA จำแนกเครื่องตัดไฟรั่วที่ใช้ในบ้านไว้สามแบบ พร้อมมาตรฐานที่กำกับ

ชนิด	ป้องกันอะไร	มาตรฐาน	ใช้ที่ไหน
RCCB	ไฟรั่วอย่างเดียว	มอก. 2425 (IEC 61008-1)	คุมกลุ่มวงจรในตู้ ต้องมีเบรกเกอร์ป้องกันกระแสเกินคู่ด้วย
RCBO	ไฟรั่ว และกระแสเกินหรือลัดวงจร	มอก. 909 (IEC 61009-1)	แทนเบรกเกอร์ลูกย่อยรายวงจรได้ในตัวเดียว
SRCD	ไฟรั่ว เฉพาะจุดเต้ารับ	มอก. 2908 (IEC 62640)	เต้ารับจุดเสี่ยง เช่น ห้องน้ำ นอกบ้าน

ข้อสังเกตเรื่อง RCCB คือมันไม่ป้องกันกระแสเกิน ถ้าวงจรใต้ RCCB ใช้ไฟเกินหรือลัดวงจร RCCB จะไม่ตัด ต้องมีเบรกเกอร์ลูกย่อยทำหน้าที่นั้น RCCB ตัวเดียวจึงมักใช้คุมหลายวงจรที่แต่ละวงจรมีเบรกเกอร์ของตัวเองอยู่แล้ว

ส่วนเบรกเกอร์ธรรมดาที่ใช้คู่กัน MEA ระบุว่าพิกัดไม่เกิน 125 แอมป์ใช้มาตรฐาน IEC 60898-1 หรือ มอก. 60898-1 เวลาเช็กใบเสนอราคา ให้ดูว่าอุปกรณ์ทุกชิ้นในตู้มีเลขมาตรฐานเหล่านี้กำกับ

ติดตัวเดียวคุมทั้งบ้าน หรือแยกรายวงจร

นี่คือคำถามที่ช่างกับเจ้าของบ้านเถียงกันบ่อย และคำตอบขึ้นกับงบกับขนาดบ้าน

วิธีติดตั้ง	ข้อดี	ข้อเสีย
RCCB ตัวเดียวคุมทั้งบ้าน	ราคาต่ำสุด ตู้เล็ก	รั่วจุดเดียวไฟดับทั้งหลัง ตู้เย็นดับตอนไม่อยู่บ้าน หาจุดรั่วยาก
แยก RCCB เป็นสองถึงสามกลุ่ม	ไฟดับเฉพาะกลุ่ม ราคากลาง	ต้องวางกลุ่มวงจรให้ดี
RCBO รายวงจร	รู้ทันทีว่ารั่ววงจรไหน ส่วนอื่นยังใช้ได้	ราคาสูงสุด ตู้ใหญ่ขึ้น

สำหรับบ้านทั่วไป ผมชอบแบบกลาง คือแยกเป็นกลุ่ม กลุ่มเปียก ได้แก่ ห้องน้ำ ครัว ลานซักล้าง และปลั๊กนอกบ้าน อยู่ใต้ตัวหนึ่ง กลุ่มห้องแห้ง เช่น ห้องนอนและห้องนั่งเล่น อยู่ใต้อีกตัว ส่วนวงจรตู้เย็นกับไฟส่องสว่างบางวงจร ช่างบางรายแยกให้อยู่นอกกลุ่มเพื่อไม่ให้ดับตามกัน เรื่องนี้ต้องคุยกับช่างให้ชัดว่าวงจรไหนอยู่ใต้การป้องกันแบบไหน

ฝั่งเครื่องทำน้ำอุ่น ดูการเลือกและการเดินวงจรได้ใน เปลี่ยนเครื่องทำน้ำอุ่น

เมื่อเครื่องตัดไฟรั่วตัดบ่อย

เจ้าของบ้านบางรายอาจรำคาญจนขอให้ช่างถอดเครื่องตัดไฟรั่วออก นี่คือการถอดสัญญาณเตือนทิ้งแทนการแก้ต้นเหตุ เครื่องที่ตัดคือเครื่องที่กำลังทำงาน

สาเหตุที่พบบ่อย

1. เครื่องทำน้ำอุ่นที่ฮีตเตอร์เริ่มเสื่อม มักตัดตอนเปิดน้ำร้อน
2. ปลั๊กหรือโคมนอกบ้านที่น้ำฝนเข้า มักตัดตอนฝนตกหรือหลังรดน้ำต้นไม้
3. สายไฟเก่าที่ฉนวนเสื่อม หรือสายที่หนูกัด ตัดแบบไม่มีรูปแบบ
4. ปั๊มน้ำที่มอเตอร์ชื้น
5. เครื่องหลายเครื่องที่มีกระแสรั่วเล็กน้อยตามปกติอยู่ในวงจรเดียวกัน รวมกันจนถึงค่าตัด

วิธีไล่หาที่ช่างใช้คือปลดเบรกเกอร์ลูกย่อยทีละตัว หรือถอดปลั๊กเครื่องใช้ทีละเครื่อง แล้วดูว่าตัดหยุดเมื่อไร เจ้าของบ้านช่วยได้ด้วยการจดว่าตัดตอนไหน ฝนตกไหม เพิ่งเปิดเครื่องอะไร ข้อมูลแบบนี้ช่วยให้ช่างหาเจอเร็วขึ้นมาก รายละเอียดการไล่สาเหตุเบรกเกอร์ตกแต่ละแบบอยู่ใน เบรกเกอร์ตกบ่อย

ทดสอบเดือนละครั้ง ใช้เวลาหนึ่งนาที

เครื่องตัดไฟรั่วทุกรุ่นมีปุ่มทดสอบ มักเขียนว่า T หรือ TEST การกดปุ่มนี้จำลองไฟรั่ว ถ้าเครื่องปกติต้องตัดทันที

ขั้นตอนที่ผมแนะนำให้ทำเป็นนิสัย

1. แจ้งคนในบ้านก่อน เพราะไฟวงจรที่อยู่ใต้เครื่องตัวนั้นจะดับ
2. ปิดคอมพิวเตอร์หรือเครื่องที่ไม่ควรดับกะทันหัน
3. กดปุ่มทดสอบหนึ่งครั้ง คันโยกต้องตกลงทันที
4. ดันคันโยกกลับขึ้น ไฟกลับมาตามปกติ
5. ถ้ากดแล้วไม่ตัด หรือดันขึ้นแล้วตกซ้ำทันทีโดยไม่ได้กด ให้เรียกช่างไฟ

การกดปุ่มทดสอบเป็นการใช้งานตามที่ผู้ผลิตออกแบบไว้ ไม่ต้องเปิดฝาตู้หรือแตะส่วนที่มีไฟ ส่วนงานอื่นในตู้ เช่น ขันขั้วต่อหรือเปลี่ยนอุปกรณ์ ต้องเป็นช่างไฟที่มีหนังสือรับรอง

สิ่งที่เครื่องตัดไฟรั่วไม่ได้ป้องกัน

เพื่อไม่ให้เข้าใจเกินจริง มีสามกรณีที่อุปกรณ์นี้ช่วยไม่ได้

• คนแตะสายเฟสกับสายนิวทรัลพร้อมกัน โดยตัวไม่ได้สัมผัสดิน กระแสไปกลับเท่ากัน เครื่องมองไม่เห็น
• ไฟไหม้จากจุดต่อหลวมหรือสายร้อนเกิน กรณีนี้เป็นหน้าที่ของเบรกเกอร์และการเลือกขนาดสายให้ถูก ดู ขนาดสายไฟ
• ไฟกระชากจากฟ้าผ่า ต้องใช้อุปกรณ์ป้องกันไฟกระชากแยกต่างหาก

MEA ยังสรุปสาเหตุไฟฟ้าลัดวงจรในบ้านไว้หลายข้อ ตั้งแต่ฉนวนเสื่อมตามอายุ สัตว์กัดแทะ ไปจนถึงการต่อสายไม่ได้มาตรฐาน ทั้งหมดนี้แก้ด้วยการดูแลระบบทั้งหลัง เครื่องตัดไฟรั่วเป็นชั้นป้องกันสุดท้าย ไม่ได้แทนการเดินสายที่ถูกต้อง

บ้านเก่าที่จะติดเครื่องตัดไฟรั่วครั้งแรก

บ้านที่ไม่เคยมีเครื่องตัดไฟรั่วมาก่อนอาจเจอเหตุการณ์เดียวกันในวันติดตั้ง คือช่างยกคันโยกขึ้นแล้วมันตกทันที หรือตกภายในไม่กี่ชั่วโมง เจ้าของบ้านหลายคนคิดว่าเครื่องเสีย ความจริงคือเครื่องกำลังบอกว่าบ้านมีไฟรั่วอยู่แล้วมาหลายปี แค่ไม่เคยมีอะไรตรวจจับมาก่อน

ผมจึงวางแผนงานบ้านเก่าเป็นสามช่วง ช่วงแรกให้ช่างไฟวัดค่าความเป็นฉนวนของแต่ละวงจรก่อนติดอุปกรณ์ จะรู้ว่าวงจรไหนมีปัญหา ช่วงที่สองแก้วงจรที่มีปัญหา ส่วนใหญ่เป็นการเปลี่ยนสายช่วงที่ฉนวนเสื่อม เปลี่ยนเต้ารับที่ไหม้ หรือย้ายจุดต่อที่โดนน้ำ ช่วงที่สามจึงติดเครื่องตัดไฟรั่วและทดสอบ การทำตามลำดับนี้ช่วยให้วันติดตั้งไม่จบด้วยไฟดับทั้งบ้าน

อีกเรื่องที่ควรคุยกับช่างคือตู้ไฟเดิม ตู้รุ่นเก่าหลายแบบไม่มีที่ว่างพอสำหรับอุปกรณ์เพิ่ม หรือไม่มีบาร์ดินแยกจากบาร์นิวทรัล ถ้าเป็นแบบนั้น การเปลี่ยนตู้ทั้งตู้มักคุ้มกว่าการดัดแปลง และเป็นโอกาสจัดกลุ่มวงจรใหม่ให้เป็นระเบียบ ติดป้ายชื่อทุกวงจร เรื่องโครงสร้างระบบไฟทั้งบ้านตั้งแต่มิเตอร์ถึงตู้ อ่านได้ใน ระบบไฟฟ้าในบ้าน

ส่วนบ้านที่มีคนในบ้านใช้อุปกรณ์การแพทย์ที่ต้องมีไฟตลอด เช่น เครื่องผลิตออกซิเจน ให้บอกช่างตั้งแต่แรก วงจรนั้นต้องคิดเรื่องไฟสำรองควบคู่ เพราะการตัดไฟคือหน้าที่ปกติของเครื่องตัดไฟรั่ว และมันจะตัดโดยไม่ถามว่าวงจรนั้นจ่ายไฟให้อะไร

ก่อนจ้างช่างติดตั้ง ถามสิ่งนี้

1. บ้านมีหลักดินหรือยัง ถ้ายัง จะทำที่ไหน ลึกเท่าไร และวัดค่าความต้านทานดินให้ดูไหม
2. ใช้เครื่องตัดไฟรั่วชนิดไหน RCCB หรือ RCBO พิกัดกระแสรั่วเท่าไร มีเลข มอก. อะไร
3. วงจรไหนอยู่ใต้เครื่องตัวไหน ขอรายการติดไว้ที่ฝาตู้
4. วงจรตู้เย็นอยู่กลุ่มไหน ถ้าไฟรั่วตอนไม่อยู่บ้าน ตู้เย็นจะดับหรือไม่
5. หลังติดตั้งจะทดสอบอย่างไร กดปุ่มทดสอบให้ดูทุกตัวหรือไม่