เครื่องตัดไฟอัตโนมัติ คืออะไร ต่างจากเบรกเกอร์ธรรมดาตรงไหน

ในบ้านไทย คำว่าเครื่องตัดไฟอัตโนมัติมักใช้เรียกอุปกรณ์สองตัวปนกัน ตัวแรกคือเบรกเกอร์ธรรมดาที่ตัดเมื่อไฟเกินหรือลัดวงจร ตัวที่สองคือเครื่องตัดไฟรั่ว หรือ RCD ที่ตัดเมื่อไฟไหลออกนอกวงจร เช่น ไหลผ่านตัวคนลงพื้น ตัวที่ช่วยกันคนโดนไฟดูดคือตัวที่สอง และเป็นตัวที่บ้านจำนวนมากยังไม่มี

ถ้าเปิดตู้ไฟแล้วเจออุปกรณ์ที่มีปุ่มเล็กเขียนว่า TEST หรือ T พร้อมตัวเลข 30mA นั่นคือเครื่องตัดไฟรั่ว ถ้าไม่มีปุ่มนี้เลย บ้านนั้นมีแค่เบรกเกอร์กันไฟเกิน

ไฟเกินกับไฟรั่ว อันตรายคนละแบบ

ไฟเกินคือสายไฟต้องแบกกระแสมากกว่าที่ออกแบบไว้ เช่น เสียบหม้อหุงข้าว กาต้มน้ำ และเตารีดในวงจรเดียวกันพร้อมกัน สายจะร้อนขึ้นเรื่อยๆ จนฉนวนละลายและเป็นต้นเพลิง ส่วนลัดวงจรคือสายเส้นไฟกับสายนิวทรัลแตะกันตรงๆ กระแสพุ่งสูงทันที เบรกเกอร์ธรรมดาออกแบบมาตัดสองกรณีนี้ หน้าที่ของมันคือปกป้องสายไฟและบ้านจากไฟไหม้

ไฟรั่วเป็นอีกเรื่อง ไฟส่วนหนึ่งหลุดออกนอกวงจรไปทางอื่น เช่น ฉนวนในเครื่องทำน้ำอุ่นเสื่อมแล้วไฟไปค้างที่ตัวถัง พอคนแตะตัวถังขณะยืนบนพื้นเปียก ไฟจะไหลผ่านตัวคนลงดิน กระแสที่ทำร้ายคนได้มีขนาดเล็กมากเมื่อเทียบกับกระแสที่เบรกเกอร์ธรรมดาจะรู้สึก เบรกเกอร์ 16 หรือ 20 แอมป์จึงไม่ตัดเลย เพราะสำหรับมันแล้วกระแสแค่นั้นยังห่างจากพิกัดมาก

นี่คือเหตุผลที่บ้านซึ่งมีเบรกเกอร์ครบทุกช่องยังมีข่าวคนโดนไฟดูดในห้องน้ำได้ อุปกรณ์ที่ติดอยู่ทำงานถูกต้องทุกตัว แค่ไม่มีตัวไหนถูกออกแบบมาจับไฟรั่ว

เรื่อง	เบรกเกอร์ธรรมดา (MCB)	เครื่องตัดไฟรั่ว (RCD/RCCB)	แบบรวม (RCBO)
ตัดเมื่อไฟเกินและลัดวงจร	ตัด	ไม่ตัด ต้องมีเบรกเกอร์อยู่ด้วย	ตัด
ตัดเมื่อไฟรั่ว	ไม่ตัด	ตัด	ตัด
ตัวเลขที่ต้องดู	แอมป์ เช่น 16A 20A 32A	แอมป์ และมิลลิแอมป์ เช่น 30mA	แอมป์ และมิลลิแอมป์
มีปุ่ม TEST	ไม่มี	มี	มี
ปกป้องอะไรเป็นหลัก	สายไฟและบ้าน	คน	ทั้งสองอย่างในวงจรเดียว

เครื่องรู้ได้ยังไงว่าไฟรั่ว

หลักการไม่ซับซ้อน ไฟที่ออกไปทางสายเส้นไฟ ต้องกลับมาทางสายนิวทรัลเท่ากันพอดี ตามคำอธิบายของชไนเดอร์ อิเล็คทริค เครื่องตัดไฟรั่วจะวัดกระแสในสองเส้นนี้ตลอดเวลา ถ้าไม่เท่ากัน แปลว่ามีกระแสส่วนหนึ่งหายไปทางอื่น เช่น ลงดินผ่านตัวคนหรือผ่านสายดิน เครื่องจะตัดไฟทั้งวงจรทันที

เพราะเครื่องวัดส่วนต่าง ไม่ได้วัดปริมาณไฟที่ใช้ บ้านจะเปิดแอร์ทั้งหลังก็ไม่ทำให้เครื่องตัดไฟรั่วตัด ตราบใดที่ไฟออกเท่าไรกลับเท่านั้น กลับกัน ถ้ามีไฟรั่วเพียงเล็กน้อยแต่เกินค่าที่ตั้งไว้ เครื่องก็ตัดแม้จะไม่มีใครใช้ไฟมากเลย

จุดนี้ทำให้ต้องเข้าใจข้อจำกัดหนึ่งอย่าง ถ้าคนจับสายเส้นไฟกับสายนิวทรัลพร้อมกันสองมือโดยไม่แตะพื้น ไฟจะไหลเข้ามือหนึ่งออกอีกมือ กลับเข้าวงจรครบ เครื่องจะมองไม่เห็นส่วนต่าง เครื่องตัดไฟรั่วจึงไม่ใช่ใบอนุญาตให้ซ่อมไฟโดยไม่ตัดไฟก่อน

30 มิลลิแอมป์ ตัวเลขที่ต้องดูบนตัวเครื่อง

บนเครื่องตัดไฟรั่วจะมีตัวเลขสองชุด ชุดแรกเป็นแอมป์ เช่น 32A หรือ 63A คือพิกัดกระแสที่ตัวเครื่องรับได้ ชุดที่สองเป็นมิลลิแอมป์ เขียนว่า IΔn 30mA หรือ 30 mA คือขนาดกระแสรั่วที่เครื่องจะตัด

ชไนเดอร์ อิเล็คทริค ระบุว่าเครื่องตัดไฟรั่วที่ใช้ป้องกันคนโดนไฟดูดต้องมีขนาดกระแสรั่วไม่เกิน 30 มิลลิแอมแปร์ ตัวเลขสูงกว่านี้ เช่น 100 หรือ 300 มิลลิแอมป์ มีขายและใช้ในงานอื่น แต่ไม่ได้ทำหน้าที่กันไฟดูดคน ถ้าช่างเสนอรุ่นที่ไม่ใช่ 30mA สำหรับวงจรห้องน้ำ ให้ถามเหตุผลก่อนตกลง

เวลาซื้อเองหรือให้ช่างซื้อ ตรวจอีกสามเรื่องบนฉลาก

1. พิกัดแอมป์ต้องไม่ต่ำกว่าเบรกเกอร์ที่อยู่ก่อนหน้า ถ้าวงจรนั้นใช้เบรกเกอร์ 32A ตัวตัดไฟรั่วก็ต้อง 32A ขึ้นไป
2. จำนวนขั้ว บ้านไฟเฟสเดียวทั่วไปใช้แบบ 2 ขั้ว (2P) ตัดทั้งสายเส้นไฟและนิวทรัล
3. เครื่องหมาย มอก. กฟน. ย้ำว่าอุปกรณ์ไฟฟ้าในบ้านทุกชิ้นควรได้มาตรฐาน มอก. ซึ่งรวมถึงตัวนี้ด้วย

วงจรไหนในบ้านต้องมี

หน้าคำถามของชไนเดอร์ อิเล็คทริค สรุปจุดที่ต้องมีเครื่องตัดไฟรั่วขนาดไม่เกิน 30 มิลลิแอมป์ เพิ่มจากการต่อสายดิน ไว้ดังนี้

จุดในบ้าน	ทำไมเสี่ยง
วงจรเต้ารับในห้องน้ำ ห้องอาบน้ำ	ตัวเปียก เท้าเปล่าบนพื้นเปียก ความต้านทานร่างกายต่ำ
วงจรเต้ารับในห้องครัว	น้ำ อ่างล้าง และเครื่องโลหะอยู่ใกล้กัน
เต้ารับใกล้อ่างล้างหรืออ่างล้างมือ ในระยะ 1.5 เมตรจากขอบ	มือเปียกจับปลั๊กโดยตรง
โรงจอดรถ และห้องใต้ดิน	พื้นปูนชื้น ใช้เครื่องมือไฟฟ้า
วงจรนอกบ้าน อุปกรณ์ที่คนเอื้อมถึง	ฝน ความชื้น สายเก่าตากแดด
เต้ารับชั้นล่างในพื้นที่ที่เคยน้ำท่วมหรือพื้นต่ำ	น้ำอาจท่วมถึงปลั๊ก
วงจรเครื่องทำน้ำอุ่นและอ่างอาบน้ำ	ไฟกับน้ำอยู่ในเครื่องเดียวกัน

ถ้าทำได้ทีละขั้นเพราะงบจำกัด เราแนะนำให้เริ่มจากวงจรเครื่องทำน้ำอุ่นและห้องน้ำก่อน ตามด้วยครัวและปลั๊กนอกบ้าน เครื่องทำน้ำอุ่นหลายรุ่นมีตัวตัดไฟรั่วในเครื่องเองอยู่แล้ว แต่ตัวนั้นปกป้องแค่ตัวเครื่อง ไม่ได้ปกป้องปลั๊กไดร์เป่าผมข้างอ่างล้างหน้า

ติดตัวเดียวทั้งบ้าน หรือแยกวงจร

มีสองแนวทางที่ช่างนิยม

แบบแรก ติดเครื่องตัดไฟรั่วตัวเดียวคุมทั้งบ้านต่อจากเมนเบรกเกอร์ ข้อดีคือถูกและง่าย ข้อเสียคือเวลาไฟรั่วที่ปลั๊กสนามหลังบ้าน ไฟจะดับทั้งบ้าน รวมถึงตู้เย็นและเราเตอร์ และถ้ามีกระแสรั่วเล็กๆ จากหลายเครื่องรวมกัน ก็มีโอกาสตัดเองโดยหาสาเหตุยาก

แบบที่สอง ใช้ RCBO แยกเฉพาะวงจรเสี่ยง หรือแบ่งตู้ไฟเป็นกลุ่มที่มีกันไฟรั่วกับกลุ่มที่ไม่มี เช่น วงจรตู้เย็นแยกไว้ไม่ให้ดับเพราะปลั๊กนอกบ้านรั่ว แบบนี้แพงกว่า แต่เวลาตัดจะรู้ทันทีว่าวงจรไหนมีปัญหา

สำหรับบ้านที่เดินสายยาว ชไนเดอร์ อิเล็คทริค แนะนำให้จำกัดความยาวสายรวมหลังเครื่องตัดไฟรั่ว 30mA ไว้ไม่เกิน 300 เมตร เพื่อลดการตัดโดยไม่จำเป็น บ้านทาวน์เฮาส์ทั่วไปไม่ค่อยถึง แต่บ้านเดี่ยวสองชั้นที่มีไฟสนามยาวรอบรั้วควรให้ช่างคิดเรื่องนี้ด้วย

สายดินกับเครื่องตัดไฟรั่ว ต้องมาคู่กัน

กฟน. ระบุชัดว่าเครื่องใช้ไฟฟ้าและระบบไฟฟ้าต้องติดตั้งสายดินพร้อมเครื่องตัดไฟรั่วเพื่อป้องกันไฟดูด เหตุผลคือสองอย่างนี้ทำงานต่อกัน

เมื่อเครื่องทำน้ำอุ่นที่ต่อสายดินมีไฟรั่วไปที่ตัวถัง ไฟจะไหลลงสายดินทันที เครื่องตัดไฟรั่วเห็นส่วนต่างและตัดก่อนที่ใครจะเข้าไปแตะ ไฟรั่วถูกจัดการตั้งแต่ยังไม่มีคนเจ็บ

ถ้าไม่มีสายดิน ไฟจะค้างอยู่ที่ตัวถังเงียบๆ ไม่มีทางไหลลงดิน เครื่องตัดไฟรั่วจึงยังไม่ตัด จนกระทั่งมีคนแตะ ไฟไหลผ่านตัวคน แล้วเครื่องจึงตัด คนนั้นจะรู้สึกโดนไฟสะดุ้งก่อนเครื่องตัด ดีกว่าบ้านที่ไม่มีอะไรเลยมาก แต่ยังไม่ใช่สภาพที่ควรเป็น

วิธีดูง่ายๆ ว่าบ้านมีสายดินไหม ให้ดูเต้ารับว่าเป็นแบบสามรู และดูในตู้ไฟว่ามีแท่งหรือขั้วต่อสายดินสีเขียวหรือเขียวแถบเหลืองไหม เต้ารับสามรูบางจุดเดินสายมาแค่สองเส้นก็มี ถ้าไม่แน่ใจ ให้ช่างวัดให้ ใช้เวลาไม่นาน

กดปุ่ม TEST เองทุกเดือน

เครื่องตัดไฟรั่วเป็นอุปกรณ์กลไก ถ้าไม่ถูกขยับนานๆ กลไกอาจฝืดจนไม่ตัดในวันที่ต้องตัด ฟูจิ อิเล็คทริค แนะนำให้กดทดสอบทุกเดือนหรือตามรอบที่ผู้ผลิตกำหนด ใช้เวลารวมไม่ถึงห้านาที

1. บอกคนในบ้านก่อน ปิดคอมพิวเตอร์ที่กำลังทำงานค้าง เพราะไฟวงจรนั้นจะดับ (1 นาที)
2. เปิดฝาตู้ไฟ หาปุ่มที่เขียนว่า TEST หรือ T บนเครื่องตัดไฟรั่ว เครื่องต้องอยู่ในตำแหน่ง ON
3. กดปุ่มหนึ่งครั้งแล้วปล่อย ปุ่มนี้จำลองไฟรั่วขึ้นมา คันโยกควรดีดลงทันทีและไฟวงจรนั้นดับ (2 วินาที)
4. ดันคันโยกกลับขึ้นไปที่ ON บางรุ่นต้องดันลงให้สุดก่อนแล้วค่อยดันขึ้น
5. ตรวจว่าไฟกลับมาครบ ตั้งนาฬิกาเครื่องใช้ไฟฟ้าที่รีเซ็ต
6. จดวันที่ไว้ข้างฝาตู้ เดือนหน้าทำอีกครั้ง

ถ้ากดแล้วคันโยกไม่ลง หรือดันกลับขึ้นไม่ได้ หรือตัดๆ ติดๆ ไม่แน่นอน ฟูจิ อิเล็คทริค ระบุว่าให้เปลี่ยนเครื่อง ระหว่างรอช่าง ให้ถือว่าวงจรนั้นไม่มีการป้องกันไฟรั่ว งดใช้เครื่องทำน้ำอุ่นในวงจรนั้นไปก่อน

ปุ่ม TEST ยืนยันได้ว่ากลไกตัดยังทำงาน แต่ไม่ได้วัดว่าตัดที่ค่ามิลลิแอมป์ถูกต้องหรือเร็วพอ การวัดด้วยเครื่องทดสอบเฉพาะเป็นงานช่าง ซึ่งผู้ผลิตแนะนำให้ทำปีละครั้งในงานบำรุงรักษา

ตัดบ่อย ไล่หาสาเหตุยังไง

เครื่องตัดไฟรั่วที่ตัดบ่อยทำให้คนรำคาญจนอยากถอดทิ้ง ซึ่งเป็นทางเลือกที่แย่ที่สุด ส่วนใหญ่เครื่องตัดเพราะมีไฟรั่วจริง แค่ยังไม่มีใครโดน ไล่หาตามลำดับนี้

1. สังเกตจังหวะที่ตัด ตัดตอนเปิดเครื่องไหน ตัดตอนฝนตกหรือไม่ ตัดกลางดึกตอนทุกคนนอนหรือเปล่า
2. ถ้าตัดตอนเปิดเครื่องใดเครื่องหนึ่ง เช่น เครื่องทำน้ำอุ่นหรือปั๊มน้ำ ให้ถอดปลั๊กเครื่องนั้นแล้วรีเซ็ต ถ้าไม่ตัดอีก ปัญหาอยู่ที่เครื่อง ส่งซ่อม
3. ถ้าตัดตอนฝนตก ให้ดูปลั๊กนอกบ้าน ไฟสนาม และปั๊มน้ำก่อน กฟน. แนะนำให้ตั้งปั๊มน้ำสูงกว่าระดับน้ำท่วม มีหลังคาคลุม และใช้ไฟสนามชนิดกันน้ำ
4. ถ้าหาไม่เจอ ปลดเบรกเกอร์ย่อยออกให้หมด เปิดคืนทีละวง วงไหนเปิดแล้วเครื่องตัดไฟรั่วตัด ปัญหาอยู่ในวงนั้น บอกช่างพร้อมข้อมูลนี้ ช่างจะทำงานเร็วขึ้นมาก
5. ถ้าตัดเองโดยไม่มีอะไรเปลี่ยน และวงจรยาวหรือมีอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์มาก ให้ช่างพิจารณาเรื่องความยาวสายหรือชนิดของเครื่องที่ทนสัญญาณรบกวน ชไนเดอร์ อิเล็คทริค แนะนำชนิด A-SI สำหรับวงจรที่มีฮาร์มอนิกความถี่สูง

เครื่องตัดไฟรั่วช่วยไม่ได้ในกรณีไหน

รู้ข้อจำกัดไว้ จะไม่ประมาทเพราะคิดว่ามีเครื่องแล้วปลอดภัยทุกอย่าง

• ไฟเกินและลัดวงจร ถ้าใช้ RCCB เดี่ยวๆ ต้องมีเบรกเกอร์ธรรมดาอยู่ในวงจรด้วยเสมอ
• คนจับสายเส้นไฟกับนิวทรัลพร้อมกันโดยไม่มีไฟลงดิน อย่างที่อธิบายข้างต้น
• ไฟดูดจากสายไฟฟ้าแรงสูงหน้าบ้านหรือสายที่ขาดตกพื้น ซึ่งอยู่นอกวงจรบ้าน
• ไฟไหม้จากปลั๊กหลวมหรือจุดต่อสายร้อน ซึ่งไม่มีไฟรั่ว เป็นงานของการดูแลปลั๊กและสายไฟ
• เครื่องที่ไม่ได้กดทดสอบมาหลายปีจนกลไกค้าง

กฟน. ยังย้ำข้อพื้นฐานที่ไม่มีอุปกรณ์ตัวไหนแทนได้ ห้ามจับสวิตช์ ปลั๊ก หรือเครื่องใช้ไฟฟ้าขณะตัวเปียกหรือยืนในน้ำ ถ้าบ้านอยู่ในพื้นที่น้ำท่วมบ่อย อ่านต่อเรื่องเตรียมบ้านก่อนน้ำท่วม ซึ่งมีลำดับการตัดไฟเป็นชั้นๆ

ถ้าจะเริ่มทำเดือนนี้

ทำ	ห้ามทำ
เปิดตู้ไฟดูว่ามีปุ่ม TEST และ 30mA หรือยัง	ถอดเครื่องตัดไฟรั่วออกเพราะรำคาญที่ตัดบ่อย
กดทดสอบเดือนละครั้งและจดวันที่	ต่อสายข้ามเครื่องให้ไฟไม่ดับ
เริ่มจากวงจรเครื่องทำน้ำอุ่น ห้องน้ำ ครัว และนอกบ้าน	ใช้รุ่น 100mA หรือ 300mA กับวงจรห้องน้ำ
ให้ช่างตรวจสายดินไปพร้อมกัน	เปิดตู้ไฟแล้วขันน็อตเองขณะมีไฟ
เสียบปั๊มน้ำเข้าเต้ารับตรง ไม่ผ่านปลั๊กพ่วง	ใช้เครื่องที่ไม่มีเครื่องหมาย มอก.

ถ้ากำลังจะเปลี่ยนเครื่องทำน้ำอุ่นอยู่แล้ว ดูวิธีเลือกรุ่นในเครื่องทำน้ำอุ่นยี่ห้อไหนดี และถ้าบ้านใช้ปลั๊กพ่วงหลายจุด ลองคำนวณโหลดตามปลั๊กพ่วงรับได้กี่วัตต์ ส่วนการถอดปลั๊กเครื่องที่ไม่ได้ใช้ช่วยเรื่องความปลอดภัยแค่ไหน มีคำตอบในเครื่องใช้ไฟฟ้าควรถอดปลั๊กไหม

เวลาเรียกช่าง ให้ถามสามข้อ วงจรไหนจะอยู่หลังเครื่องตัดไฟรั่ว ค่ามิลลิแอมป์เท่าไร และบ้านมีสายดินลงหลักจริงหรือไม่ ช่างที่ตอบได้ชัดทั้งสามข้อคือช่างที่ควรจ้าง