ประเด็นสำคัญ
- กรมอนามัยสอนล้างมือด้วยน้ำและสบู่ 7 ท่า ได้แก่ ฝ่ามือ หลังมือ ซอกนิ้ว หลังนิ้ว หัวแม่มือ ปลายนิ้ว และข้อมือ ทำท่าละ 5 ครั้ง
- หน้าของกรมอนามัยที่เปิดอ่านไม่ได้ระบุเวลาเป็นวินาที ส่วน CDC ระบุให้ฟอกมืออย่างน้อย 20 วินาที
- ล้างก่อนทำอาหารและก่อนกิน หลังเข้าห้องน้ำ หลังไอจามหรือสั่งน้ำมูก หลังจับสัตว์เลี้ยง ขยะ และของสกปรก
- สบู่กับน้ำสะอาดเป็นวิธีที่ดีที่สุดในสถานการณ์ส่วนใหญ่ ถ้าไม่มีที่ล้าง ใช้เจลที่มีแอลกอฮอล์อย่างน้อย 60% แทนชั่วคราว
- เช็ดมือให้แห้งด้วยผ้าสะอาดหรือเครื่องเป่ามือ เพราะขั้นสุดท้ายนี้อยู่ในคำแนะนำของ CDC ด้วย
ล้างมือ 7 ขั้นตอนตามกรมอนามัย คือถูฝ่ามือ หลังมือ ซอกนิ้ว หลังนิ้ว หัวแม่มือ ปลายนิ้ว และข้อมือ ด้วยน้ำและสบู่ โดยทำท่าละ 5 ครั้ง ส่วน CDC ของสหรัฐฯ กำหนดให้ฟอกมืออย่างน้อย 20 วินาที เราแนะนำให้ใช้สองเกณฑ์นี้ไปพร้อมกัน คือครบทุกท่า และนานพอ ถ้าไม่มีที่ล้างมือ เจลแอลกอฮอล์ที่มีแอลกอฮอล์ตั้งแต่ 60% ขึ้นไปใช้แทนได้ชั่วคราว
เจ็ดท่า เรียงตามลำดับ
เปิดน้ำสะอาดให้มือเปียก ปิดก๊อก แล้วฟอกสบู่ให้เกิดฟอง จากนั้นทำตามนี้ตามลำดับ หน้าของกรมอนามัยให้ทำทุกท่าท่าละ 5 ครั้ง และทำสลับทั้งสองข้าง
- ถูฝ่ามือทั้งสองข้างเข้าหากัน
- ใช้ฝ่ามือข้างหนึ่งถูหลังมืออีกข้าง แล้วสลับ
- ประสานนิ้วเข้าหากัน ถูไปมาตามซอกนิ้ว
- งอนิ้วทั้งสองข้างเกี่ยวกัน ใช้หลังนิ้วถูกับฝ่ามืออีกข้าง
- กำหัวแม่มือข้างหนึ่งไว้ในอุ้งมืออีกข้าง หมุนถูรอบ แล้วสลับ
- จรดปลายนิ้วมือบนฝ่ามืออีกข้าง ถูไขว้ไปมา แล้วสลับ
- ถูวนรอบข้อมือทั้งสองข้าง
หน้าของศูนย์อนามัยที่ 2 พิษณุโลก ปี 2567 ให้ท่าชุดเดียวกัน เพียงรวมการถูหลังมือกับซอกนิ้วไว้ในท่าที่สอง ลำดับจึงต่างกันเล็กน้อยแต่พื้นที่ที่ต้องถูครบเท่ากัน หน้าของกรมอนามัยฉบับแรกที่เราเปิดอ่านลงวันที่ 8 ตุลาคม 2555 เป็นข่าวรณรงค์วันล้างมือโลก ซึ่งเก่าแต่วิธีถูมือไม่ได้เปลี่ยนไป ผู้เขียนจึงใช้ควบกับหน้าปี 2567
ถูกี่วินาทีถึงเรียกว่าพอ
หน้าของกรมอนามัยสองหน้าที่เปิดอ่านไม่ได้บอกเวลาเป็นวินาที บอกเพียงจำนวนครั้งต่อท่า ขณะที่ CDC บอกชัดว่าต้องฟอกอย่างน้อย 20 วินาที และฟอกให้ทั่วหลังมือ ซอกนิ้ว และใต้เล็บ
ลองคำนวณดู 7 ท่า ท่าละ 5 ครั้ง เท่ากับถู 35 ครั้ง ถ้าสมมติว่าแต่ละครั้งใช้เวลาราวหนึ่งวินาที ก็ราว 35 วินาที ซึ่งเกินเกณฑ์ 20 วินาทีของ CDC อยู่แล้ว นี่เป็นตัวเลขตัวอย่างที่เราคำนวณเอง ไม่ใช่ค่าที่หน่วยงานไหนระบุ
ถ้าทำครบทุกท่าแบบไม่รีบ เวลาตามเกณฑ์ของ CDC ก็ผ่านเอง ให้ตรวจว่าทำครบท่าก่อน แล้วค่อยกังวลเรื่องนาฬิกา
ต้องล้างตอนไหนบ้าง
ทั้งสามแหล่งระบุช่วงเวลาที่ควรล้างไว้ใกล้เคียงกัน เรารวมไว้ในตารางเดียว
| ช่วงเวลา | แหล่งที่ระบุ |
|---|---|
| ก่อนทำอาหารและก่อนกินอาหาร | กรมอนามัย ศูนย์อนามัยที่ 2 และ CDC |
| หลังใช้ห้องน้ำ | กรมอนามัย ศูนย์อนามัยที่ 2 และ CDC |
| หลังไอ จาม หรือสั่งน้ำมูก | กรมอนามัย (ไอ จาม) และ CDC (สั่งน้ำมูก ไอ จาม) |
| หลังจับของสกปรกหรือของใช้ร่วมกับคนอื่น | กรมอนามัย |
| หลังกลับจากนอกบ้านหรือจากโรงพยาบาล | ศูนย์อนามัยที่ 2 |
| หลังจับสัตว์เลี้ยง อาหารสัตว์ หรือขยะ | ศูนย์อนามัยที่ 2 (สัตว์เลี้ยง) และ CDC (สัตว์ มูลสัตว์ อาหารสัตว์ ขยะ) |
| ก่อนและหลังทำแผล | CDC |
| ก่อนและหลังดูแลคนที่อาเจียนหรือท้องเสีย | CDC |
| หลังเปลี่ยนผ้าอ้อม | CDC |
CDC ใช้คำว่าก่อน ระหว่าง และหลังเตรียมอาหาร ซึ่งแปลว่าถ้าเพิ่งจับเนื้อสัตว์ดิบแล้วจะไปหั่นผัก ให้หยุดล้างมือก่อนเปลี่ยนงาน ไม่ต้องรอจนทำอาหารเสร็จ
ถ้าเป็นห้องครัว ลองดูเรื่องฟองน้ำล้างจานควบคู่ไปด้วย เพราะมือที่ล้างสะอาดแล้วกลับไปจับฟองน้ำเก่า ๆ ก็ไม่ช่วยอะไร เรื่องนั้นอยู่ใน ฟองน้ำล้างจาน ควรเปลี่ยนบ่อยแค่ไหน

สบู่กับเจลแอลกอฮอล์ ใช้อะไรเมื่อไร
หน้าของกรมอนามัยเขียนว่าไม่มีวิธีใดดีไปกว่าการล้างมือด้วยสบู่ ส่วน CDC ระบุว่าสบู่กับน้ำสะอาดเป็นวิธีที่ดีที่สุดในสถานการณ์ส่วนใหญ่ และเจลเป็นทางเลือกเมื่อยังไม่มีสบู่กับน้ำให้ใช้ โดยให้เลือกเจลที่มีแอลกอฮอล์ไม่ต่ำกว่า 60% และดูตัวเลขจากฉลาก
| สถานการณ์ | ใช้อะไร |
|---|---|
| มีอ่างล้างมือและสบู่ | ล้างด้วยน้ำและสบู่ 7 ท่า |
| อยู่นอกบ้าน ไม่มีที่ล้างมือ | เจลแอลกอฮอล์ไม่ต่ำกว่า 60% ชั่วคราว |
| ฉลากไม่บอกความเข้มข้น | ยังไม่ควรเชื่อว่าใช้แทนสบู่ได้ |
CDC ที่เราเปิดอ่านไม่ได้ลงรายละเอียดว่าสถานการณ์ใดที่เจลไม่พอ เราจึงไม่ขอเติมเอง สิ่งที่ยืนยันได้จากหน้านั้นคือสบู่กับน้ำมาก่อน เจลเป็นตัวสำรอง
แอลกอฮอล์ขวดที่ใช้เช็ดข้าวของในบ้านเป็นอีกเรื่องหนึ่ง เรื่องความเข้มข้นที่ต่างกันดูได้ใน แอลกอฮอล์ 70% กับ 95% ต่างกันอย่างไร
ขั้นที่หลายคนลืม คือเช็ดให้แห้ง
ขั้นตอนของ CDC จบที่การล้างน้ำสะอาดให้หมดฟอง แล้วเช็ดมือด้วยผ้าสะอาดหรือเครื่องเป่ามือ ไม่ใช่จบที่การสะบัดมือ
ผ้าเช็ดมือที่ใช้ซ้ำทั้งบ้านจึงมีผลกับผลลัพธ์ทั้งหมด ถ้าผ้าชื้นและใช้มาหลายวัน มือที่เพิ่งล้างเสร็จก็กลับไปสัมผัสผ้าชิ้นเดิมอีก ตั้งตารางเปลี่ยนผ้าตามที่ ผ้าเช็ดตัวควรซักบ่อยแค่ไหน แนะนำไว้ หรือแขวนผ้าเช็ดมือแยกจากผ้าเช็ดตัวในห้องน้ำ
จัดบ้านให้ล้างมือได้ง่าย
จุดล้างมือที่ใช้ง่ายช่วยให้ล้างได้บ่อยขึ้น ลองจัดตามนี้
- วางสบู่หรือโฟมล้างมือไว้ที่ทุกอ่าง ทั้งในครัว ห้องน้ำ และอ่างหน้าบ้าน
- เตรียมผ้าเช็ดมือสะอาดไว้ใกล้อ่างล้างมือ และเปลี่ยนเมื่อชื้นหรือเปื้อน
- วางเจลแอลกอฮอล์ไว้ที่ประตูทางเข้า สำหรับตอนกลับถึงบ้านแล้วยังไม่ถึงอ่าง
- ติดรายการ 7 ท่าไว้ใกล้อ่างให้เด็กในบ้านดู
- ตัดเล็บให้สั้นเพื่อให้ฟอกใต้เล็บได้ง่ายขึ้น (ข้อนี้เป็นข้อเสนอของเรา ไม่ได้มาจากหน้าที่อ้างอิง)
เรื่องฆ่าเชื้อพื้นผิวในบ้าน เช่น ลูกบิดประตูและสวิตช์ไฟ แยกอยู่ใน น้ำยาฆ่าเชื้อใช้ยังไงให้ถูกวิธี ไม่เกี่ยวกับการล้างมือโดยตรง แต่ช่วยลดของสกปรกที่ต้องเจอบ่อย

สรุปเป็นตารางให้ติดข้างอ่าง
| ทำ | ไม่ทำ |
|---|---|
| ฟอกให้ครบ 7 ท่า ท่าละ 5 ครั้ง | ล้างผ่าน ๆ แค่ฝ่ามือ |
| ฟอกรวมอย่างน้อย 20 วินาที | นับเวลาแต่ข้ามข้อมือกับปลายนิ้ว |
| ล้างน้ำสะอาดให้หมดฟอง แล้วเช็ดให้แห้ง | สะบัดมือหรือเช็ดกับเสื้อผ้า |
| ใช้เจลที่ฉลากบอกว่าไม่ต่ำกว่า 60% เมื่อไม่มีสบู่ | ใช้เจลแทนสบู่ทุกครั้งที่มีอ่างล้างมืออยู่ตรงหน้า |
| ล้างก่อนกิน หลังห้องน้ำ หลังไอจาม หลังจับสัตว์และขยะ | รอให้มือดูสกปรกก่อนค่อยล้าง |
ถ้ามีคำถามเรื่องโรคติดต่อหรืออาการป่วยที่เกี่ยวกับสุขอนามัย ให้ปรึกษาโรงพยาบาลหรือสถานบริการสาธารณสุขใกล้บ้านโดยตรง บทความนี้ให้ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับการล้างมือ ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์
คำถามที่พบบ่อย
ล้างมือ 7 ขั้นตอนต้องครบทุกท่าทุกครั้งไหม
แหล่งข้อมูลของกรมอนามัยสอนครบ 7 ท่า ส่วน CDC สอน 5 ขั้นตอนที่รวมการถูหลังมือ ซอกนิ้ว และใต้เล็บไว้ในขั้นเดียว ทั้งสองแบบครอบคลุมพื้นที่เดียวกัน ถ้าจำ 7 ท่าไม่ได้ ให้ยึดหลักว่าต้องฟอกให้ทั่วทั้งฝ่ามือ หลังมือ ซอกนิ้ว ปลายนิ้ว หัวแม่มือ และข้อมือ
เจลแอลกอฮอล์ใช้แทนการล้างมือด้วยสบู่ได้ไหม
CDC ระบุว่าสบู่กับน้ำเป็นวิธีที่ดีที่สุดในสถานการณ์ส่วนใหญ่ และให้ใช้เจลแอลกอฮอล์เมื่อยังไม่มีสบู่กับน้ำให้ใช้ โดยเลือกเจลที่มีแอลกอฮอล์ไม่ต่ำกว่า 60% และตรวจตัวเลขนี้จากฉลาก หน้าของกรมอนามัยที่เปิดอ่านแนะนำสบู่กับน้ำสะอาดเป็นหลักและไม่ได้พูดถึงเจล
แหล่งอ้างอิง
- กรมอนามัย ร่วมรณรงค์วันล้างมือโลก 2012 กับโพรเทคส์ เน้นย้ำ 7 ขั้นตอนล้างมือ ต้านเชื้อโรค | กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข
- ให้ความรู้เรื่องประโยชน์และแนะนำวิธีการล้างมือ ผ่านทางรายการวิทยุ เนื่องในวันล้างมือโลก ประจำปี 2567 | ศูนย์อนามัยที่ 2 พิษณุโลก กรมอนามัย
- About Handwashing | Centers for Disease Control and Prevention (CDC)





