ไรฝุ่นเกิดจากอะไร ต้นเหตุคือเศษผิวหนังกับความชื้นในบ้าน

ไรฝุ่นเกิดจากการที่มีอาหารกับความชื้นพอในที่เดียวกัน อาหารคือเศษผิวหนังที่คนและสัตว์เลี้ยงผลัดออกมาทุกวัน ส่วนความชื้นมาจากอากาศอับ เหงื่อที่ซึมลงที่นอน และผ้าที่ไม่แห้งสนิท บ้านที่ถูพื้นทุกวันก็มีไรฝุ่นได้ เพราะมันไม่ได้อาศัยความสกปรกที่มองเห็น แต่อาศัยของที่ร่างกายเราทิ้งไว้บนที่นอนและโซฟา

เราแยกต้นเหตุออกเป็นสามข้อ คือ อาหาร ความชื้น และที่ให้ซุก ถ้ารู้ว่าข้อไหนในบ้านเราหนักสุด จะรู้ว่าควรลงแรงตรงไหนก่อน

เศษผิวหนังเลี้ยงไรฝุ่นได้มากกว่าที่คิด

ไรฝุ่นเป็นสัตว์ตัวจิ๋ว ยาวราว 0.1 ถึง 0.3 มิลลิเมตร ตามข้อมูลของโรงพยาบาลบำรุงราษฎร์ จึงมองด้วยตาเปล่าไม่เห็น อาหารหลักของมันคือเซลล์ผิวหนังที่หลุดลอก บทความเดียวกันระบุว่าผิวหนังคนผลัดเซลล์ราว 1.5 กรัมต่อวัน และปริมาณนี้เลี้ยงไรฝุ่นได้ถึง 1 ล้านตัว

ตัวเลขนี้อธิบายว่าทำไมไรฝุ่นไปกองอยู่ที่นอนกับหมอน เพราะเป็นที่ที่เรานอนทับเฉลี่ยหลายชั่วโมงต่อคืน ผิวหนังที่หลุดออกจึงตกลงในใยผ้าตรงนั้นเป็นหลัก ทางโรงพยาบาลสมิติเวชให้รายละเอียดเพิ่มว่า อาหารของไรฝุ่นคือเชื้อราที่ขึ้นบนเศษผิวหนังของคนและสัตว์เลี้ยงที่หลุดออกมา และยิ่งมีอาหารมาก ไรฝุ่นก็ยิ่งเติบโตดี

สรุปเป็นข้อที่ใช้ตัดสินใจได้ ดังนี้

• คนที่นอนห้องเดียวกับสัตว์เลี้ยงหรือให้สัตว์ขึ้นเตียง จะมีเศษผิวหนังเข้าที่นอนมากขึ้น
• ผ้าที่ไม่เคยซักหรือซักนานทีจะสะสมอาหารไว้นานกว่าผ้าที่เปลี่ยนทุกสัปดาห์
• ที่นอนที่ไม่มีผ้าหุ้มหรือปลอกรอง ทำให้เศษผิวหนังซึมลงลึกถึงใยที่ซักไม่ได้

ความชื้นในห้องคือตัวเร่ง

ไรฝุ่นเจริญได้ดีในที่ชื้น ทางโรงพยาบาลสมิติเวชระบุเงื่อนไขที่เอื้อต่อมันไว้ว่าความชื้นสัมพัทธ์ราวร้อยละ 75 ซึ่งเป็นระดับที่เกิดได้ง่ายในห้องปิดที่อากาศไม่ถ่ายเทในบ้านเรา โดยเฉพาะฤดูฝน ส่วนตัวเลขของอุณหภูมิในบทความนั้น เราไม่นำมาใช้ เพราะอ่านแล้วไม่สอดคล้องกับสภาพบ้านที่คนอยู่ได้

ฝั่งที่เป็นเกณฑ์ให้ลงมือทำ ให้ดูแนวทางของ EPA สหรัฐฯ ซึ่งแนะนำว่าความชื้นสัมพัทธ์ในอาคารควรต่ำกว่า 60% และดีที่สุดอยู่ราว 30 ถึง 50% ถ้าความชื้นสูงกว่า 60% ต่อเนื่อง ควรมีวิธีลดความชื้นโดยเฉพาะ ข้อควรรู้คือเกณฑ์ของ EPA เป็นแนวทางความชื้นในอาคารทั่วไป ไม่ได้ออกมาเพื่อไรฝุ่นโดยตรง แต่เป็นตัวเลขที่ใช้ตั้งเป้าได้ และไรฝุ่นเป็นสิ่งมีชีวิตที่ชอบชื้น การดึงห้องลงมาต่ำกว่า 60% จึงถูกทิศทาง

ต้นเหตุของความชื้นในห้องนอนที่พบบ่อย

• ห้องปิดทึบ ไม่เปิดหน้าต่างหรือระบายอากาศเลย
• เหงื่อและไอน้ำจากลมหายใจที่ซึมเข้าที่นอนตลอดคืน
• ผ้าปูที่ซักแล้วตากไม่แห้งสนิทก่อนนำกลับมาใช้
• น้ำรั่วซึมหรือผนังชื้น EPA แนะนำให้ซ่อมจุดรั่วทันที และทำให้วัสดุที่เปียกแห้งภายใน 24 ถึง 48 ชั่วโมง

วิธีรู้ว่าห้องเราอยู่ตรงไหน คือซื้อเครื่องวัดความชื้นห้อง (ไฮโกรมิเตอร์) มาวางในห้องนอนสองสามวัน ดูตอนเช้าและตอนเปิดแอร์ แล้วเทียบกับช่วง 30 ถึง 50%

ที่ไรฝุ่นอยู่ คือที่ที่ฝุ่นกับผ้าสะสม

ไรฝุ่นอยู่ปะปนกับฝุ่นในบ้าน ตามข้อมูลของบำรุงราษฎร์ และสมิติเวชระบุจุดที่พบมากไว้ว่า ที่นอน หมอน โซฟา พรม และตู้เสื้อผ้า EPA เพิ่มของนุ่มที่หลายบ้านลืม คือหมอน ผ้าห่ม และตุ๊กตา ในรายการแหล่งสะสม สิ่งเหล่านี้มีลักษณะร่วมกัน คือเป็นเส้นใยนุ่มที่เก็บเศษผิวหนังและความชื้นไว้ได้ ต่างจากพื้นกระเบื้องที่เช็ดทีเดียวหมด

ทำให้ลำดับความเสี่ยงในบ้านออกมาประมาณนี้ โดยเรียงตามเวลาที่เราสัมผัสและปริมาณเศษผิวหนังที่ตกลงไป

จุดในบ้าน	ทำไมไรฝุ่นอยู่ได้	ลดต้นเหตุอย่างไร
ที่นอนและหมอน	เศษผิวหนังตกลงทุกคืน ได้ความชื้นจากเหงื่อ	ใช้ปลอกกันไรฝุ่นแบบมีซิป ซักปลอกหมอนบ่อย
ผ้าปูและผ้าห่ม	เก็บเศษผิวหนังและเหงื่อ	ซักและทำให้แห้งสนิท
พรมและพรมเช็ดเท้า	ใยหนา ฝุ่นฝังลึก ซักยาก	งดพรมในห้องนอน ตามที่บำรุงราษฎร์แนะนำให้เลี่ยงพรม
โซฟาผ้า	สัมผัสร่างกายบ่อย ดูดฝุ่นไม่ทั่ว	ดูดฝุ่นประจำ หุ้มด้วยผ้าที่ถอดซักได้
ตุ๊กตาและของนุ่ม	ใยนุ่มเก็บฝุ่น	ซักตามป้าย หรือไม่เก็บบนเตียง

ถ้าอยากรู้ว่าจะซักผ้านวมกับตุ๊กตาอย่างไร เรามีบทความแยกเรื่องวิธีซักผ้านวมที่บ้าน และวิธีซักตุ๊กตา ส่วนที่นอนที่ซักไม่ได้ให้ดูวิธีทำความสะอาดที่นอน

ตัวที่ทำให้แพ้คือซากและอุจจาระ ไม่ใช่การกัด

หลายคนเข้าใจว่าไรฝุ่นกัดจนคัน ข้อมูลที่เรามีไม่ได้บอกแบบนั้น สมิติเวชระบุว่าส่วนที่ก่อภูมิแพ้ของไรฝุ่นคือทั้งส่วนลำตัวและอุจจาระ ส่วนบำรุงราษฎร์อธิบายว่าอาการเกิดเมื่อหายใจเอาอากาศที่มีไรฝุ่นเข้าไป จึงไม่ได้เกิดจากรอยกัด ชนิดที่พบบ่อยในบ้านมีสองชนิดหลัก ชื่อ Dermatophagoides pteronyssinus และ Dermatophagoides farinae ซึ่งสมิติเวชระบุว่ารวมกันราวร้อยละ 80 ของไรฝุ่นในบ้าน

เรื่องนี้ทำให้เกิดสองข้อสังเกตที่ใช้งานได้

• ตัวไรตายแล้วก็ยังมีสารก่อภูมิแพ้เหลืออยู่ในเส้นใย ตามหลักที่ว่าส่วนลำตัวก็ก่อภูมิแพ้ การฆ่าไรอย่างเดียวจึงไม่พอ ต้องล้างหรือดูดสารออกด้วย
• อาการมักเกี่ยวกับทางเดินหายใจและตา เช่น คัดจมูก คันจมูก จาม น้ำมูกไหล คันตา ไอ และในผู้ป่วยโรคหืดอาจหายใจเสียงวี๊ด แน่นหน้าอก ซึ่งบำรุงราษฎร์ระบุว่าอาจเกิดช่วงกลางคืนหรือตอนตื่นนอน

สมิติเวชรายงานว่าไรฝุ่นเป็นสาเหตุอันดับหนึ่งในผู้ป่วยภูมิแพ้ไทย ราวร้อยละ 70 ถึง 80 ถ้าตื่นนอนมาจามหรือคัดจมูกเป็นประจำ ควรไปพบแพทย์ที่ดูแลโรคภูมิแพ้ เพื่อให้ตรวจว่าเป็นไรฝุ่นจริงหรือเป็นสาเหตุอื่น เพราะอาการทับกับหวัดและแพ้ฝุ่นชนิดอื่นได้ และการรักษาบางอย่างต้องให้แพทย์เป็นคนสั่ง

ตัดต้นเหตุทีละข้อ ใช้แรงให้ตรงจุด

เมื่อรู้ต้นเหตุสามข้อ วิธีลดก็แยกตามนั้นได้ ตามที่แหล่งข้อมูลระบุ

ต้นเหตุ	สิ่งที่ลงมือ	ตัวเลขที่อ้างอิงได้
อาหาร (เศษผิวหนัง)	ซักเครื่องนอนด้วยน้ำร้อน	บำรุงราษฎร์: น้ำร้อนราว 60 องศาเซลเซียส 30 นาที อย่างน้อยเดือนละ 2 ครั้ง
อาหาร	ตากเครื่องนอนกลางแดดจัด	บำรุงราษฎร์: อย่างน้อยครั้งละ 30 นาที ทุกสัปดาห์
ความชื้น	ลดความชื้นห้อง ระบายอากาศ	EPA: ต่ำกว่า 60% และควร 30 ถึง 50%
ที่ซุก	เลือกผ้ากันไรฝุ่นหรือผ้าเส้นใยถี่แน่น	บำรุงราษฎร์แนะนำ
ฝุ่นฟุ้ง	ดูดฝุ่นแทนการกวาด ใช้ไส้กรอง HEPA	บำรุงราษฎร์แนะนำเครื่องกรองอากาศชนิด HEPA

ความถี่ในการซักผ้าปูมีสองแนวทางที่ต่างกัน บำรุงราษฎร์พูดถึงการซักน้ำร้อนอย่างน้อยเดือนละ 2 ครั้ง ส่วน EPA ในหน้า Care for Your Air แนะนำให้ซักผ้าปูและผ้าห่มด้วยน้ำร้อนทุกสัปดาห์ และใช้ปลอกกันสารก่อภูมิแพ้กับที่นอนและหมอน เราเสนอให้เริ่มจากทุกสัปดาห์สำหรับผ้าปูและปลอกหมอน ถ้าในบ้านมีคนเป็นภูมิแพ้ เพราะเป็นงานที่ทำง่ายและไม่เสียหายถ้าทำถี่กว่าขั้นต่ำ ถ้าผ้านั้นรับน้ำร้อน 60 องศาไม่ได้ ให้ดูป้ายผ้าก่อนเสมอ

วิธีลงมือเป็นลำดับ และมีบทความกำจัดไรฝุ่นในห้องนอน ที่อธิบายขั้นตอนเต็มรวมถึงตารางงานประจำ ส่วนฝุ่นทั่วไปในบ้านอ่านต่อได้ที่วิธีกำจัดฝุ่นในบ้าน

ไล่ดูบ้านตัวเองใน 10 นาที

ตัวอย่างวิธีไล่ดู ทำได้โดยไม่ต้องซื้ออะไร

1. เปิดห้องนอนตอนเช้า ถ้ามีกลิ่นอับ แปลว่าความชื้นสะสมระหว่างคืน
2. ดึงผ้าปูออกแล้วดูที่นอน ถ้าชื้นมือหรือมีจุดด่างจากเหงื่อ ให้ผึ่งแดดก่อนคลุมใหม่
3. นับว่าบนเตียงมีของนุ่มกี่ชิ้น ตุ๊กตา หมอนข้าง ผ้าห่มบาง ชิ้นไหนเอาออกได้ให้เอาออก
4. ดูว่าผ้าปูที่ใช้อยู่ซักล่าสุดเมื่อไหร่ ถ้าจำไม่ได้ ให้ซักวันนี้
5. วางเครื่องวัดความชื้นสองสามวัน ถ้าเกิน 60% ให้แก้ที่ระบายอากาศหรือใช้เครื่องลดความชื้น

ไรฝุ่นกำจัดให้หมดจากบ้านไม่ได้ เป้าจริงคือไม่ให้มีอาหารกับความชื้นสะสมจนเพิ่มจำนวน ถ้าทำสามข้อข้างบนสม่ำเสมอ ปริมาณสารก่อภูมิแพ้ที่หายใจเข้าไปทุกคืนก็ลดลงตามเป้าหมายนั้น