รังสี UVA UVB ต่างกันอย่างไร ทำร้ายผิวคนละแบบ กันคนละวิธี

จำสั้น ๆ ได้แบบนี้ค่ะ UVA ทำให้ผิว "แก่และคล้ำ" ส่วน UVB ทำให้ผิว "ไหม้และแดง" ทั้งคู่เพิ่มความเสี่ยงมะเร็งผิวหนัง แต่มาคนละเวลา ลงลึกคนละชั้น และผ่านสิ่งกีดขวางได้ไม่เท่ากัน ความต่างนี้เองที่กำหนดว่าเราควรเลือกกันแดดแบบไหน ต้องทาตอนไหน และทำไมวันที่ไม่ร้อนเลยก็ยังเกิดฝ้าได้

ตัวเลขพื้นฐาน: ความยาวคลื่น สัดส่วน และความลึก

แสงยูวีแบ่งตามความยาวคลื่น ยิ่งคลื่นสั้นยิ่งพลังงานสูง แต่ก็ถูกชั้นบรรยากาศดูดซับไว้มากกว่า องค์การอนามัยโลก (WHO) สรุปไว้ดังนี้

ชนิดรังสี	ความยาวคลื่น	สัดส่วนที่ถึงพื้นโลก	ลงลึกถึงไหนในผิว	ผลหลักที่เห็นบนผิว
UVA	315-400 นาโนเมตร	ราว 95% ของยูวีที่ถึงพื้น	ชั้นหนังแท้ ซึ่งเป็นที่อยู่ของคอลลาเจนและอีลาสติน	คล้ำทันที ริ้วรอย ผิวหย่อน ฝ้ากระเข้มขึ้น มีส่วนต่อมะเร็งผิวหนัง
UVB	280-315 นาโนเมตร	ส่วนน้อย เพราะบรรยากาศกรองไว้เกือบหมด	ชั้นหนังกำพร้าด้านบน	ผิวไหม้แดง ผิวคล้ำแบบที่ค่อย ๆ ขึ้นหลังโดนแดด 2-3 วัน ตัวหลักของมะเร็งผิวหนัง
UVC	100-280 นาโนเมตร	ไม่ถึงพื้นโลกเลย	ไม่เกี่ยวกับแดดในชีวิตประจำวัน	พบจากหลอดฆ่าเชื้อเท่านั้น

ตัวเลข 95% ทำให้หลายคนตกใจ เพราะเราคุ้นกับการกลัว "แดดเผา" ซึ่งเป็นงานของ UVB แต่ในแง่ปริมาณ ผิวเราโดน UVA มากกว่าหลายเท่าตลอดทั้งวัน เพียงแต่มันไม่ทำให้แสบร้อน จึงไม่มีสัญญาณเตือน

UVB มีพลังงานต่อหน่วยสูงกว่า ทำลาย DNA ของเซลล์ผิวชั้นบนได้ตรง ๆ ร่างกายจึงตอบสนองด้วยการอักเสบ แดง ร้อน และลอก ส่วน UVA เดินทางลึกลงไปถึงชั้นที่เซลล์ไฟโบรบลาสต์สร้างคอลลาเจน ความเสียหายสะสมแบบเงียบ ๆ จนเห็นเป็นริ้วรอยและผิวบางลงในอีกหลายปีต่อมา

UVA เป็นรังสีของทุกวัน UVB เป็นรังสีของช่วงเที่ยง

ข้อมูลของ Skin Cancer Foundation ระบุว่า UVA มีความแรงค่อนข้างคงที่ตลอดช่วงที่มีแสงกลางวันและตลอดทั้งปี ขณะที่ UVB ขึ้นลงชัดเจน แรงที่สุดช่วงสายถึงบ่าย และแรงขึ้นอีกในที่สูงหรือบนพื้นที่สะท้อนแสง WHO ก็บอกในทำนองเดียวกันว่ายูวีรวมสูงสุดในช่วงราว 4 ชั่วโมงรอบเที่ยงวัน เพราะแสงช่วงเช้าและเย็นต้องผ่านชั้นบรรยากาศหนากว่า

แปลเป็นชีวิตจริงได้ว่า

• เดินตลาดตอน 7 โมงเช้า โอกาสไหม้ต่ำเพราะ UVB ยังอ่อน แต่ UVA มาแล้ว คนที่มีฝ้าจึงเข้มขึ้นได้แม้ไม่เคยไหม้
• ไปทะเลช่วง 10 โมงถึงบ่าย 2 คือช่วงที่ UVB แรงสุด ไหม้ได้ภายในเวลาไม่นาน FDA แนะนำให้จำกัดเวลากลางแจ้งในช่วงนี้
• วันฟ้าครึ้ม AAD ระบุว่ายูวีที่เป็นอันตรายผ่านเมฆลงมาได้ถึง 80% และ WHO เสริมว่าเมฆบาง ๆ บางครั้งยังกระเจิงแสงให้ยูวีเพิ่มขึ้นด้วย

กระจกบังอะไรได้ และบังอะไรไม่ได้

AAD และ Skin Cancer Foundation ตรงกันว่ากระจกหน้าต่างทั่วไปบัง UVB แต่ UVA ผ่านได้ นี่คือเหตุผลที่คนขับรถเป็นประจำมีผิวแก้มหรือแขนข้างที่ติดกระจกคล้ำกว่าอีกข้าง และคนนั่งโต๊ะริมหน้าต่างเจอฝ้าขึ้นข้างเดียว

ลองดูสถานการณ์สมมติต่อไปนี้

1. พนักงานขายที่ขับรถวันละ 3-4 ชั่วโมง แขนขวาคล้ำกว่าแขนซ้ายชัดเจน ทั้งที่ไม่เคยรู้สึกร้อนหรือแสบ
2. คนทำงานที่บ้าน โต๊ะหันข้างให้หน้าต่างทิศตะวันตก แดดบ่ายส่องโดนแก้มซ้ายทุกวัน ฝ้าขึ้นฝั่งซ้ายก่อน
3. คนนั่งรถไฟฟ้าตรงข้างกระจก ช่วงเช้าและเย็นแดดเฉียงส่องเข้ามาตรงหน้า

ฟิล์มกรองแสงรถยนต์บางรุ่นระบุค่าการกัน UV ไว้ ถ้าซื้อรถมือสองหรือไม่แน่ใจ ลองถามร้านติดฟิล์มว่ากันยูวีกี่เปอร์เซ็นต์ ถ้าไม่มีข้อมูล ให้นับว่ากระจกกัน UVA ได้ไม่ดีไว้ก่อน

ผลต่อผิวที่แยกตามรังสี

เวลาผิวมีปัญหาจากแดด มักเป็นผลรวมของทั้งสองรังสี แต่พอแยกได้ว่าอาการไหนมาจากตัวไหนเป็นหลัก ช่วยให้แก้ถูกจุด

อาการที่เห็น	รังสีที่มีบทบาทหลัก	สิ่งที่ควรปรับ
หน้าแดงแสบหลังเที่ยวทะเล	UVB	SPF สูงขึ้น ทาซ้ำทุก 2 ชั่วโมง เลี่ยงช่วงเที่ยง
ผิวคล้ำทันทีหลังออกแดด แล้วจางในไม่กี่วัน	UVA	กันแดด broad spectrum หรือ PA สูง
ฝ้าเข้มขึ้นแม้อยู่ในร่ม	UVA ร่วมกับแสงที่มองเห็นได้	กันแดดที่ป้องกัน UVA สูงและมีสี (ไอรอนออกไซด์)
ริ้วรอยตีนกา ผิวหย่อนก่อนวัย	UVA สะสมหลายปี	ทาทุกวัน แม้วันที่อยู่บ้าน
ผิวคล้ำแบบค่อย ๆ ขึ้นหลังไหม้ 2-3 วัน	UVB	ป้องกันการไหม้ตั้งแต่แรก
ไฝหรือจุดใหม่ที่เปลี่ยนรูปร่าง	ทั้งสองแบบ	ให้แพทย์ผิวหนังตรวจ

ผิวคนไทยส่วนใหญ่อยู่ในโทนที่ไม่ค่อยไหม้แต่คล้ำง่าย ปัญหาที่เจอบ่อยจึงเป็นฝ้า กระ และรอยดำหลังสิวมากกว่าการไหม้แดง นั่นแปลว่าการป้องกัน UVA สำคัญกับเรามากกว่าที่หลายคนคิด เรื่องฝ้าโดยละเอียดอ่านต่อได้ที่ สาเหตุของฝ้าและสิ่งที่กระตุ้นให้เข้มขึ้น

อ่านฉลากกันแดด: ตัวเลขไหนตอบรังสีตัวไหน

FDA อธิบายว่าค่า SPF วัดการป้องกัน UVB เป็นหลัก ซึ่งเป็นตัวการของผิวไหม้ ส่วนการป้องกัน UVA ต้องดูจากคำว่า broad spectrum ที่ผลิตภัณฑ์ต้องผ่านการทดสอบก่อนจึงจะเขียนได้ ในตลาดเอเชียยังมีระบบ PA ที่ให้คะแนนด้วยเครื่องหมายบวก

สิ่งที่เห็นบนฉลาก	บอกอะไร	ใช้เลือกอย่างไร
SPF 30	กัน UVB ได้ราว 97% ตามข้อมูลของ AAD	ขั้นต่ำที่แพทย์ผิวหนังแนะนำสำหรับใช้ทุกวัน
SPF 50	กัน UVB สูงขึ้นอีกเล็กน้อย	วันกลางแจ้งนาน ผิวไหม้ง่าย หรือกำลังใช้สารผลัดผิว
Broad spectrum	ผ่านการทดสอบว่ากันทั้ง UVA และ UVB	ถ้าฉลากไม่มีคำนี้ อย่าเดาว่ากัน UVA ได้
PA+ ถึง PA++++	ระดับการกัน UVA ยิ่งบวกมากยิ่งสูง	มีฝ้า กระ หรือนั่งริมหน้าต่างบ่อย เลือก PA+++ ขึ้นไป
Water resistant 40 หรือ 80 นาที	ทนน้ำและเหงื่อได้ตามเวลาที่ระบุ	ไม่มีกันแดดแบบกันน้ำถาวร ต้องทาซ้ำหลังว่ายน้ำ

ความเข้าใจผิดที่เจอบ่อยคือคิดว่า SPF 50 กัน UVA ได้ดีกว่า SPF 30 เสมอ ความจริงสองค่านี้คนละเรื่องกัน กันแดด SPF 50 ที่ไม่มีการทดสอบ UVA อาจป้องกันฝ้าได้แย่กว่า SPF 30 PA++++ ด้วยซ้ำ รายละเอียดการคำนวณเปอร์เซ็นต์ของ SPF อยู่ใน ค่า SPF คืออะไร และถ้ากำลังลังเลระหว่างสองตัวเลขนี้ อ่าน SPF 50 กับ SPF 30 ต่างกันแค่ไหน

ตัวกรองแบบไหนเก่ง UVA

ตัวกรองแต่ละชนิดครอบคลุมช่วงคลื่นไม่เท่ากัน ซิงค์ออกไซด์ครอบคลุมได้กว้างทั้ง UVB และ UVA รวมถึง UVA ช่วงคลื่นยาว ไทเทเนียมไดออกไซด์เด่นทาง UVB และ UVA ช่วงสั้น ส่วนตัวกรองเคมีมักใช้หลายตัวรวมกัน เช่น ตัวที่เด่นด้าน UVB คู่กับตัวที่เด่นด้าน UVA เพื่อให้ได้ broad spectrum ถ้าอยากเทียบเนื้อสัมผัสและการระคายของสองระบบ อ่าน กันแดดเคมีกับฟิสิคอล

ปริมาณและการทาซ้ำ: จุดที่ทำให้ตัวเลขบนฉลากไม่เป็นจริง

ค่า SPF และ PA ทดสอบที่ปริมาณ 2 มิลลิกรัมต่อตารางเซนติเมตร ซึ่งมากกว่าที่คนส่วนใหญ่ทาจริงเกือบเท่าตัว AAD แนะนำว่าผู้ใหญ่ต้องใช้ราว 1 ออนซ์ หรือประมาณเต็มแก้วช็อต เพื่อทาผิวส่วนที่โผล่พ้นเสื้อผ้าทั้งตัว สำหรับหน้าและลำคอ วิธีวัดที่ใช้ง่ายคือบีบเป็นเส้นยาวเท่าสองนิ้ว (นิ้วชี้และนิ้วกลาง)

เรื่องทาซ้ำ FDA แนะนำทุก 2 ชั่วโมงเมื่ออยู่กลางแจ้ง และเร็วกว่านั้นหลังว่ายน้ำหรือเหงื่อออกมาก การทาซ้ำสำคัญกับ UVB มากเป็นพิเศษ เพราะช่วงที่ UVB แรงคือช่วงที่เราเหงื่อออกและเช็ดหน้าบ่อยที่สุด

ตัวอย่างวันทำงานที่ต้องออกไปข้างนอกตอนเที่ยง

เวลา	สถานการณ์	ทำอะไร
07:00	ทาก่อนออกจากบ้าน	กันแดด broad spectrum SPF 30 ขึ้นไป ปริมาณสองนิ้ว
09:00-12:00	นั่งโต๊ะริมหน้าต่าง	ไม่ต้องทาซ้ำ ถ้าไม่ได้ล้างหน้าหรือเหงื่อออก
12:00-13:00	เดินไปกินข้าวกลางแจ้ง 20 นาที	ทาซ้ำก่อนออก หรือใช้แป้งพัฟผสมกันแดดทับ พร้อมร่มหรือหมวก
16:00	ขับรถกลับบ้าน แดดเฉียงเข้ากระจก	ถ้าผิวมีฝ้า ทาซ้ำที่แก้มและแขนฝั่งติดกระจก

ลำดับการทากันแดดกับสกินแคร์ตัวอื่นสำคัญไม่แพ้ปริมาณ ถ้ายังสับสนว่าทาก่อนหรือหลังมอยส์เจอไรเซอร์ ดูได้ที่ กันแดดอยู่ขั้นตอนไหนของรูทีน

ร่มเงา เสื้อผ้า และแว่น ช่วยได้ไม่เท่ากัน

กันแดดไม่ใช่ทางเดียว และไม่ควรเป็นทางเดียวในวันที่อยู่กลางแจ้งนาน

• ร่มเงาต้นไม้หรือหลังคาลดยูวีตรงได้ดี แต่ยูวีที่สะท้อนจากพื้นทราย น้ำ หรือคอนกรีตยังมาถึงผิว นั่งใต้ร่มชายหาดจึงยังไหม้ได้
• เสื้อแขนยาวเนื้อผ้าทอแน่น สีเข้ม กันได้ดีกว่าผ้าบางสีอ่อน ถ้าส่องเสื้อกับแสงแล้วเห็นแสงลอดเยอะ แปลว่ายูวีลอดได้เหมือนกัน
• หมวกปีกกว้างรอบทิศช่วยหู ต้นคอ และขมับ ซึ่งเป็นจุดที่คนลืมทากันแดดบ่อย หมวกแก๊ปบังแค่หน้าผาก
• แว่นกันแดดที่ระบุว่ากัน UV400 ช่วยดวงตาและผิวรอบดวงตา ส่วนที่เกิดตีนกาเร็วเพราะหยีตาสู้แดดบ่อย

ข้อมูลของ Skin Cancer Foundation ยังเตือนว่าเตียงอาบแดดใช้ UVA เป็นหลัก การไปทำผิวแทนในร้านจึงเท่ากับรับ UVA เข้มข้นตรง ๆ ซึ่งเร่งริ้วรอยและเพิ่มความเสี่ยงมะเร็งผิวหนัง

แล้วแสงสีฟ้าเกี่ยวด้วยไหม

แสงที่มองเห็นได้ช่วงคลื่นสั้น หรือแสงสีฟ้า (ราว 400-500 นาโนเมตร) อยู่ถัดจาก UVA ไปเล็กน้อย ไม่นับเป็นยูวี แต่ AAD ระบุว่าแสงที่มองเห็นได้ทำให้ผิวคล้ำมากขึ้น โดยเฉพาะในคนผิวสีเข้ม และกันแดดที่มีสีซึ่งผสมไอรอนออกไซด์ช่วยป้องกันส่วนนี้ได้ คนที่มีฝ้าจึงมักได้คำแนะนำให้ใช้กันแดดแบบมีสี ส่วนแสงจากหน้าจอมือถือส่งผลแค่ไหนเมื่อเทียบกับแสงแดด อ่านต่อได้ใน แสงสีฟ้าทำร้ายผิวจริงไหม

เลือกการป้องกันตามวันที่คุณมี

แทนที่จะจำทฤษฎีทั้งหมด ใช้ตารางนี้เลือกตามวันจริงได้เลยค่ะ

ลักษณะวัน	รังสีที่ต้องห่วง	ชุดป้องกันที่พอดี
อยู่ในห้องไม่มีหน้าต่างทั้งวัน	ต่ำมาก	มอยส์เจอไรเซอร์ปกติ กันแดดเป็นทางเลือก
ทำงานริมหน้าต่าง หรือขับรถไปกลับ	UVA	broad spectrum SPF 30 PA+++ ทาครั้งเดียวตอนเช้า
มีฝ้าหรือรอยดำ กำลังรักษาอยู่	UVA และแสงที่มองเห็นได้	กันแดดมีสี PA สูง ทาซ้ำตอนบ่ายถ้าแดดเข้า
ทำกิจกรรมกลางแจ้ง 1-3 ชั่วโมงช่วงสายถึงบ่าย	UVB และ UVA	SPF 50 broad spectrum ทาซ้ำทุก 2 ชั่วโมง หมวกปีกกว้าง
เที่ยวทะเล ว่ายน้ำ	UVB สูงมาก บวกแสงสะท้อน	กันแดด water resistant 80 นาที เสื้อกันยูวี ร่ม ทาซ้ำทุกครั้งหลังขึ้นจากน้ำ
ใช้เรตินอยด์หรือกรดผลัดผิวอยู่	ทั้งสองแบบ ผิวไวแสงขึ้น	SPF 50 ทุกวัน แม้อยู่บ้าน

ถ้าพบจุดสีบนผิวที่ขยายเร็ว ขอบไม่เรียบ หลายสีในจุดเดียว หรือแผลที่ไม่หายใน 3-4 สัปดาห์ ให้ไปพบแพทย์ผิวหนังเพื่อตรวจ อย่ารอให้ทากันแดดแล้วดีขึ้นเอง