ผิวแพ้แดด เป็นผื่นแดด แก้ยังไง แยกชนิดผื่นก่อนเริ่มดูแล

ผื่นที่ขึ้นหลังโดนแดดส่วนใหญ่ไม่อันตราย และหายเองได้ถ้าเลี่ยงแดดจนผิวสงบ แต่ "ผิวแพ้แดด" เป็นคำรวมที่คนใช้เรียกผื่นหลายชนิด บางชนิดแค่ต้องหลบแดดกับทายาแก้คัน บางชนิดเกิดจากยาที่กินอยู่และจะไม่หายจนกว่าจะหยุดยา ก่อนหยิบครีมอะไรมาทา ลองแยกให้ได้ก่อนว่าผื่นของคุณเป็นแบบไหนค่ะ

สามคำถามแรกที่ช่วยแยกผื่น

ถามตัวเองตามลำดับนี้ ใช้เวลาไม่ถึงนาทีแต่ช่วยตัดสินใจได้มาก

1. ผื่นขึ้นเฉพาะผิวที่โดนแดดใช่ไหม ถ้าขึ้นทั่วตัวรวมถึงใต้ร่มผ้า อาจเป็นผื่นแพ้อย่างอื่น เช่น แพ้อาหาร แพ้ยาแบบทั่วไป หรือผื่นจากความร้อนอบอ้าว
2. ผื่นขึ้นเร็วแค่ไหนหลังโดนแดด ภายในไม่กี่นาทีถึงไม่กี่ชั่วโมง หรือข้ามวัน
3. ช่วงนี้เริ่มยาใหม่ ทาครีมใหม่ หรือใช้น้ำหอมตัวใหม่หรือเปล่า

ลักษณะ	ผื่นแพ้แสง PMLE	ผิวไหม้แดด	ผื่นจากยาแบบ phototoxic	ผื่นจากยาแบบ photoallergic
ขึ้นเมื่อไร	หลายชั่วโมงถึง 1-2 วันหลังโดนแดด	ระหว่างหรือไม่กี่ชั่วโมงหลังโดนแดด	ไม่กี่นาทีถึงไม่กี่ชั่วโมง	24-72 ชั่วโมงหลังโดนแดด
หน้าตา	ตุ่มเล็ก ๆ นูน ปื้นแดง บางคนมีตุ่มน้ำใส	แดงเรียบ ร้อน แสบ ต่อมาลอก	เหมือนไหม้แรง ขอบคมตามแนวเสื้อผ้า	คล้ายผื่นแพ้สัมผัส คัน มีตุ่มน้ำ ลามออกนอกบริเวณที่โดนแดดได้
อาการเด่น	คันมาก	แสบร้อน เจ็บ	แสบร้อน บวม	คันมาก
ปริมาณแดดที่ทำให้เกิด	แดดแรงครั้งแรกหลังไม่ได้โดนนาน	มากพอจะไหม้	แดดไม่มากก็เกิดได้ถ้ากินยาอยู่	แดดไม่มากก็เกิดได้
ทางแก้หลัก	หลบแดด ดูแลอาการ	ดูแลแผลไหม้	หยุดหรือปรับยาโดยแพทย์	หาและหยุดตัวกระตุ้น

ข้อมูลในตารางสรุปจาก DermNet ซึ่งเป็นฐานข้อมูลโรคผิวหนังที่แพทย์ผิวหนังเขียน ส่วนผิวไหม้แดดอย่างเดียว เรามีวิธีดูแลแยกไว้ใน ผิวไหม้แดด ดูแลยังไง

PMLE ผื่นแพ้แสงที่คนเป็นบ่อยที่สุด

Polymorphic light eruption หรือ PMLE คือสิ่งที่คนส่วนใหญ่หมายถึงเมื่อพูดว่า "แพ้แดด" DermNet ระบุว่าพบมากในผู้ใหญ่อายุราว 20-40 ปี ผู้หญิงเป็นมากกว่าผู้ชายราว 4 เท่า และพบบ่อยในคนผิวขาวที่ไม่ค่อยได้เจอแดด อย่างไรก็ตามคนผิวสีเข้มก็เป็นได้

หน้าตาและตำแหน่ง

คำว่า polymorphic แปลว่า "หลายรูปแบบ" เพราะผื่นออกมาได้หลายหน้าตา เป็นตุ่มเล็กสีแดง ปื้นนูนแบบลมพิษ ผื่นคล้ายผื่นแพ้ หรือตุ่มน้ำใสเล็ก ๆ แต่คนเดิมมักเป็นแบบเดิมทุกครั้ง ตำแหน่งที่เจอบ่อยคือท้องแขน หน้าแขน ช่วง V ของคอเสื้อ หน้าอก และหน้าแข่ง ส่วนที่น่าสนใจคือหน้าและหลังมือซึ่งโดนแดดทุกวันกลับเป็นน้อยกว่า NHS อธิบายว่าผื่นมักขึ้นบริเวณที่ปกติไม่ค่อยโดนแดด

ทำไมเป็นตอนเที่ยวหรือช่วงต้นหน้าร้อน

NHS ระบุว่าผื่นมักขึ้นเมื่อผิวเจอแดดแรงครั้งแรกหลังไม่ได้เจอมานาน เช่น ไปเที่ยวประเทศแดดจัด หรือคนทำงานในออฟฟิศทั้งปีแล้วไปทะเลช่วงสงกรานต์ DermNet อธิบายว่าเมื่อผิวโดนแดดต่อเนื่อง เมลานินเพิ่มขึ้นและผิวชั้นนอกหนาขึ้น ระบบภูมิคุ้มกันของผิวกลับมาตอบสนองต่อยูวีได้ปกติมากขึ้น ผื่นจึงขึ้นน้อยลงเมื่อผ่านไปหลายสัปดาห์ เรียกว่า hardening

ตัวกระตุ้นหลักคือ UVA, UVB หรือทั้งสองแบบ แสงที่มองเห็นได้เป็นตัวกระตุ้นได้น้อยมาก จุดที่ควรรู้คือ UVA ผ่านกระจกหน้าต่างได้ คนที่แพ้ UVA จึงเป็นผื่นได้แม้นั่งในรถ ความต่างของสองรังสีนี้อธิบายไว้ใน รังสี UVA UVB ต่างกันอย่างไร

นานแค่ไหนกว่าจะหาย

ถ้าหลบแดดได้ NHS บอกว่าผื่นส่วนใหญ่ยุบในราว 1 สัปดาห์ DermNet บอกช่วงไว้ที่หลายวันถึงหลายสัปดาห์ และหายโดยไม่ทิ้งแผลเป็น แต่ถ้ายังออกแดดต่อ ผื่นจะยืดเยื้อหรือขึ้นใหม่

ดูแลที่บ้านใน 72 ชั่วโมงแรก

แผนนี้ใช้กับผื่นที่คัน ไม่มีไข้ ไม่บวมมาก และคุณไม่ได้เริ่มยาใหม่

ช่วงเวลา	สิ่งที่ทำ	เหตุผล
ทันทีที่เห็นผื่น	เข้าที่ร่ม ใส่เสื้อแขนยาวคลุมผื่น	ทุกนาทีที่โดนแดดต่อเพิ่มการอักเสบ
ชั่วโมงแรก	ประคบผ้าชุบน้ำเย็น 10-15 นาที ทำซ้ำได้วันละหลายรอบ	ลดร้อนและคันโดยไม่ต้องใช้ยา
วันแรกถึงวันที่ 3	ทาคาลาไมน์หรือครีมบำรุงเนื้อเรียบง่าย ไม่มีน้ำหอม	NHS แนะนำทั้งสองอย่างเพื่อให้ผิวเย็นและลดคัน
ถ้าคันจนนอนไม่หลับ	ยาแก้แพ้ชนิดกิน ปรึกษาเภสัชกรเรื่องชนิดที่ไม่ง่วง	NHS ระบุว่ายาแก้แพ้ช่วยเรื่องคัน
ตลอด 3 วัน	อาบน้ำอุณหภูมิห้อง ซับตัวเบา ๆ ไม่ขัดผิว	น้ำร้อนและการถูทำให้คันมากขึ้น
ตลอด 3 วัน	พักสกินแคร์ตัวแรงบนผิวที่เป็นผื่น	ผิวอักเสบไวต่อการระคายกว่าปกติ

ของที่ควรพักบนผิวบริเวณผื่น ได้แก่ เรตินอลและเรตินอยด์ กรด AHA BHA สครับ โทนเนอร์ผสมแอลกอฮอล์ปริมาณสูง และน้ำหอม ถ้าผื่นขึ้นที่หน้า ให้เหลือแค่คลีนเซอร์อ่อนโยน ครีมบำรุง และกันแดดตัวที่เคยใช้แล้วไม่มีปัญหา วิธีจัดรูทีนช่วงผิวไวอยู่ใน ดูแลผิวแพ้ง่าย

เมื่อผื่นมาจากยาที่กินอยู่

ข้อนี้คนมองข้ามบ่อยที่สุด DermNet อธิบายว่า drug-induced photosensitivity เป็นอาการข้างเคียงของยาที่พบได้บ่อย แบ่งเป็นสองแบบ

แบบ phototoxic พบบ่อยกว่า ยาหรือสารที่ร่างกายเปลี่ยนจากยาดูดซับแสงแล้วสร้างอนุมูลอิสระทำลายผิวโดยตรง หน้าตาจึงเหมือนผิวไหม้แดดแต่แรงกว่าที่ควรเป็น แดง บวม แสบ บางรายเป็นตุ่มน้ำ ขอบมักคมตามแนวเสื้อผ้า และยิ่งกินยาขนาดสูงหรือโดนแดดมากยิ่งเป็นแรง

แบบ photoallergic เป็นปฏิกิริยาภูมิแพ้ ต้องใช้เวลาราว 7-10 วันในการเกิดการแพ้ครั้งแรก หลังจากนั้นเมื่อโดนแดดอีก ผื่นจะขึ้นใน 24-72 ชั่วโมง หน้าตาคล้ายผื่นแพ้สัมผัส คัน และลามเลยบริเวณที่โดนแดดได้ ตัวกระตุ้นไม่ได้มีแค่ยากิน น้ำหอมและตัวกรองกันแดดกลุ่มเบนโซฟีโนนก็เป็นได้

ตัวอย่างยาที่ DermNet ระบุไว้ (ไม่ใช่รายการครบ)

กลุ่มยา	ตัวอย่างที่คนไทยเจอบ่อย
ยาปฏิชีวนะ	ด็อกซีไซคลินที่ใช้รักษาสิว ไซโปรฟลอกซาซิน ยากลุ่มซัลฟา
ยาแก้ปวดลดอักเสบ NSAIDs	ไอบูโพรเฟน นาพร็อกเซน ไพร็อกซิแคม ไดโคลฟีแนค
ยาความดันและยาขับปัสสาวะ	ไฮโดรคลอโรไทอะไซด์ ฟูโรซีไมด์ ดิลไทอะเซม
ยาอื่น ๆ	อะมิโอดาโรน ยาลดไขมันอะทอร์วาสแตติน ยากลุ่มเรตินอยด์ชนิดกิน ยาเบาหวานกลุ่มซัลโฟนิลยูเรีย สมุนไพรเซนต์จอห์นเวิร์ต

ตัวอย่างที่เห็นภาพ วัยรุ่นที่กินด็อกซีไซคลินรักษาสิว ไปเดินงานกลางแจ้งครึ่งวัน กลับมาหน้าและแขนแดงแสบเหมือนไปทะเลมาสามวัน ทั้งที่เพื่อนที่ไปด้วยไม่เป็นอะไร กรณีแบบนี้อย่าหยุดยาเอง ให้กลับไปหาแพทย์ที่สั่งยา แพทย์จะเลือกระหว่างหยุดยา เปลี่ยนยา หรือลดขนาดร่วมกับการกันแดดเข้มงวด DermNet ระบุว่าการลดขนาดยาช่วยได้ในแบบ phototoxic แต่ไม่ช่วยในแบบ photoallergic

กันแดดสำหรับคนที่แพ้แดดง่าย

ทั้ง DermNet และ NHS แนะนำกันแดด SPF 50 ขึ้นไปที่ป้องกัน UVA ได้ดี ใช้คู่กับเสื้อผ้าและร่มเงา NHS ให้รายละเอียดว่าทาก่อนออกแดด 15-30 นาที และทาซ้ำทุก 2 ชั่วโมงและหลังว่ายน้ำ

ปัญหาที่เจอคือคนแพ้แดดบางคนแพ้ตัวกันแดดเองด้วย ถ้าทาแล้วผื่นขึ้นตรงบริเวณที่ทาแม้ไม่ได้ออกแดด ให้สงสัยตัวผลิตภัณฑ์ วิธีลองกันแดดตัวใหม่อย่างปลอดภัย

1. ทาปริมาณเท่าเหรียญบาทที่ท้องแขนด้านใน วันละ 2 ครั้ง ติดกัน 7 วัน ถ้าไม่มีผื่นหรือคันจึงย้ายไปทาหน้า
2. ถ้าเคยมีประวัติแพ้น้ำหอม เลือกสูตรที่ไม่ผสมน้ำหอม
3. ถ้าสงสัยว่าแพ้ตัวกรองเคมี ลองสูตรที่ใช้ซิงค์ออกไซด์หรือไทเทเนียมไดออกไซด์เป็นตัวกรองหลัก ความต่างของสองระบบอยู่ใน กันแดดเคมีกับฟิสิคอล ต่างกันอย่างไร

ถ้าทาครีมตัวไหนแล้วผื่นขึ้นทันทีโดยไม่เกี่ยวกับแดด ขั้นตอนปฐมพยาบาลอยู่ใน แพ้ครีมทำยังไง

ป้องกันไม่ให้เป็นซ้ำในปีถัดไป

คนที่เคยเป็น PMLE มักเป็นซ้ำในช่วงเดียวกันของปี การวางแผนล่วงหน้าจึงได้ผลกว่าการรอให้ผื่นขึ้น

• ค่อย ๆ ให้ผิวเจอแดดเพิ่มทีละน้อย เช่น ออกแดดช่วงเช้าหรือเย็น 10-15 นาทีต่อวัน เพิ่มขึ้นทีละไม่กี่นาทีในช่วงสองสามสัปดาห์ก่อนไปเที่ยวทะเล ตามหลักการ hardening ที่ DermNet อธิบาย แต่ห้ามทำจนผิวแดง
• วันแรก ๆ ของทริป หลีกเลี่ยงแดดช่วงสายถึงบ่าย ใส่เสื้อแขนยาวผ้าทอแน่น หมวกปีกกว้าง
• ถ้าเคยเป็นในรถ ติดฟิล์มกรองแสงที่ระบุว่ากันยูวี
• จดยาและผลิตภัณฑ์ที่ใช้ช่วงที่ผื่นขึ้นแต่ละครั้ง ข้อมูลนี้ช่วยให้แพทย์แยกได้ว่าเป็นผื่นจากยาหรือไม่

สำหรับคนที่เป็นรุนแรงทุกปี แพทย์ผิวหนังมีทางเลือกที่ต้องสั่งโดยแพทย์ เช่น การฉายแสงยูวีขนาดต่ำในช่วงต้นฤดูเพื่อให้ผิวคุ้นชิน ยาทาสเตียรอยด์ระยะสั้นช่วงผื่นกำเริบ หรือยาชนิดกินในบางราย ทั้งหมดนี้ต้องผ่านการตรวจและติดตามโดยแพทย์ ไม่ควรหาซื้อมาใช้เอง

เมื่อไรต้องไปหาแพทย์

NHS แนะนำให้พบแพทย์เมื่อผื่นแย่ลงหรือไม่ดีขึ้นหลัง 1 สัปดาห์ หรือผื่นบวม และเน้นว่าถ้ามีปวดข้อ ปวดกล้ามเนื้อ หรืออ่อนเพลียมากร่วมด้วย ต้องไปตรวจ เพราะผื่นที่แพ้แสงเป็นอาการหนึ่งของโรคอื่นได้ DermNet ระบุโรคที่ต้องแยก เช่น ลูปัสชนิดที่มีอาการทางผิวหนัง ผื่นลมพิษจากแสงแดด (solar urticaria) และกลุ่มโรคพอร์ไฟเรีย

ไปห้องฉุกเฉินหรือโรงพยาบาลทันทีเมื่อ

• ตุ่มน้ำกว้างหลายจุด หรือผิวลอกเป็นแผ่นใหญ่
• มีไข้ หนาวสั่น คลื่นไส้ เวียนหัว ร่วมกับผื่น
• หน้า ปาก หรือรอบตาบวม หายใจลำบาก
• ผื่นมีหนอง ปวดมากขึ้นเรื่อย ๆ หรือมีเส้นแดงลามจากผื่น

ก่อนไปพบแพทย์ ถ่ายรูปผื่นตอนที่ขึ้นหนักที่สุดไว้ เพราะผื่นแพ้แสงมักยุบก่อนถึงวันนัด และเตรียมรายชื่อยา วิตามิน สมุนไพร และสกินแคร์ที่ใช้ใน 2 สัปดาห์ล่าสุดไปด้วย แพทย์ผิวหนังจะใช้ข้อมูลเหล่านี้ร่วมกับประวัติเวลาที่ผื่นขึ้นเพื่อแยกชนิด และบางรายอาจต้องทดสอบด้วยการฉายแสงในคลินิกเฉพาะทาง