สอนลูกออมเงิน เริ่มจากกระปุกใบแรกถึงบัญชีธนาคาร

การออมเงินไม่ใช่เรื่องที่ต้องรอให้ลูกโตก่อนค่อยสอน เด็กเล็กเรียนรู้ได้ตั้งแต่ตอนที่เริ่มสนใจเหรียญในกระเป๋าพ่อแม่ ธนาคารแห่งประเทศไทยแนะนำให้เด็ก 1 ถึง 3 ขวบได้จับและเห็นเงินจริงด้วยซ้ำ เพราะสิ่งที่เด็กต้องเข้าใจก่อนคือเงินเป็นของที่มีอยู่จริง หมดได้ และต้องเลือกว่าจะใช้กับอะไร

นิสัยออมที่ติดตัวไปนาน มักเกิดจากการได้ลงมือทำเองซ้ำๆ ในบ้าน มากกว่าการฟังคำสอน คุณพ่อคุณแม่จึงไม่ต้องเตรียมบทเรียนอะไรใหญ่โต ใช้เหตุการณ์ในชีวิตประจำวันได้เลย

ลูกแต่ละวัยพร้อมเรียนเรื่องออมแค่ไหน

แนวทางในตารางนี้สรุปจากบทความของธนาคารแห่งประเทศไทยในวารสารพระสยาม และชุดความรู้ Money as You Grow ของสำนักงานคุ้มครองผู้บริโภคทางการเงินสหรัฐ (CFPB) อายุเป็นค่าประมาณ ลูกแต่ละคนพร้อมไม่เท่ากัน

ช่วงอายุ	สิ่งที่ลูกเรียนได้	สิ่งที่พ่อแม่ทำ
1 ถึง 3 ปี	เงินมีหน้าตาแบบนี้ จับได้ หยอดได้	ให้ลูกหยอดเหรียญลงกระปุกโดยมีผู้ใหญ่ดูใกล้ๆ
4 ถึง 6 ปี	เงินแลกของได้ ต้องรอก่อนถึงจะซื้อได้	ตอบคำถามเรื่องเงิน ให้ช่วยนับเหรียญ เริ่มกระปุกใบแรกราว 6 ขวบ
7 ถึง 9 ปี	แยกเงินตามจุดประสงค์ วางแผนเก็บเพื่อของที่อยากได้	แยกเป็นหลายโหล เปิดบัญชีธนาคารให้ลูก
10 ปีขึ้นไป	ใช้เงินกับของใช้ส่วนตัว เปรียบเทียบราคา ตั้งเป้าระยะยาว	ให้ค่าขนมเป็นรายสัปดาห์ ให้ลูกรับผิดชอบซื้อของใช้บางอย่างเอง

ข้อควรระวังสำหรับเด็กเล็กมากคือ เหรียญเป็นของชิ้นเล็กที่เด็กอาจเอาเข้าปาก ช่วงที่ให้ลูกจับเงินจึงต้องมีผู้ใหญ่อยู่ด้วยทุกครั้ง และเก็บเหรียญให้พ้นมือเมื่อเล่นเสร็จ

กระปุกใบแรก ใช้ใบเดียวก่อน

พ่อแม่หลายคนอยากเริ่มด้วยการแยกเงินเป็นสามโหลตั้งแต่ลูกยังเล็ก แต่สำหรับเด็กก่อนวัยเรียน การมีหลายโหลทำให้สับสน ธนาคารแห่งประเทศไทยแนะนำให้เริ่มจากกระปุกใบเดียว แล้วค่อยแยกเป็นหลายโหลเมื่อลูกอายุราว 7 ถึง 9 ขวบ

กระปุกใบแรกควรเป็นแบบใส มองเห็นเงินข้างใน เพราะเด็กเล็กเข้าใจสิ่งที่เห็นได้ดีกว่าตัวเลขในสมุด การเห็นเหรียญค่อยๆ เพิ่มขึ้นทุกสัปดาห์ เป็นรางวัลในตัวที่ทำให้อยากหยอดต่อ

เงินที่หยอดอาจมาจากหลายทาง เช่น เหรียญทอนจากการซื้อของ เงินที่ญาติให้ในวันพิเศษ หรือเงินจากงานพิเศษในบ้าน การนับเหรียญด้วยกันทุกสิ้นสัปดาห์ยังได้ฝึกนับเลขไปด้วย ซึ่งเชื่อมกับทักษะใน สอนลูกนับเลข

สอนเรื่องการรอ ก่อนสอนเรื่องดอกเบี้ย

CFPB เสนอให้สอนเด็กเล็กด้วยแนวคิดง่ายๆ ว่า บางครั้งต้องรอและเก็บเงินก่อน จึงจะซื้อของที่อยากได้ และทุกครั้งที่ใช้เงิน คือการเลือกว่าจะไม่ใช้กับอย่างอื่น

แนวคิดนี้สอนได้ในสถานการณ์จริงที่เกิดขึ้นทุกสัปดาห์ เช่น ตอนลูกขอของเล่นในห้าง แทนที่จะตอบว่าซื้อหรือไม่ซื้อ ลองพูดว่า "ของเล่นนี้ราคาเท่านี้ ในกระปุกหนูมีเท่าไร ถ้าเก็บต่ออีกกี่สัปดาห์จะพอ" แล้วถ่ายรูปของชิ้นนั้นไว้ติดข้างกระปุก

การรอทำให้ลูกได้คิดว่าอยากได้ของชิ้นนั้นจริงหรือไม่ เด็กหลายคนเปลี่ยนใจหลังผ่านไปสองสามสัปดาห์ ซึ่งก็เป็นบทเรียนที่ดีเหมือนกัน เพราะลูกได้เห็นว่าความอยากได้บางอย่างหายไปเอง และเงินยังอยู่ครบ

แยกของจำเป็นกับของที่อยากได้

CFPB ยังแนะนำให้ช่วยเด็กแยกระหว่างสิ่งที่จำเป็นกับสิ่งที่อยากได้ ลองเล่นเกมตอนไปซูเปอร์มาร์เก็ต ให้ลูกช่วยแยกของในตะกร้าว่าชิ้นไหนบ้านเราต้องใช้ ชิ้นไหนซื้อเพราะอยากได้ ไม่มีคำตอบถูกผิดตายตัว แต่การได้คุยกันทำให้ลูกเห็นว่าพ่อแม่ก็ต้องเลือกเหมือนกัน

แยกโหลเงินเมื่อลูกพร้อม

เมื่อลูกเข้าวัยประถมและเข้าใจเรื่องการรอแล้ว การแยกเงินเป็นหลายโหลช่วยให้เห็นว่าเงินก้อนเดียวใช้ได้หลายจุดประสงค์

โหล	ใช้ทำอะไร	ตัวอย่าง
ใช้	ของเล็กๆ ที่ใช้ได้ทันที	ขนม สติกเกอร์
ออม	เก็บเพื่อของที่ต้องรอ	ของเล่นชิ้นใหญ่ หนังสือที่อยากได้
แบ่งปัน	ให้คนอื่น	ของขวัญวันเกิดเพื่อน บริจาค

สัดส่วนที่แบ่งเข้าแต่ละโหล ให้ตกลงกันในบ้าน และให้ลูกมีส่วนตัดสินใจด้วย ความรู้สึกว่าเป็นคนเลือกเองทำให้ลูกทำตามกติกาได้ดีกว่ากติกาที่พ่อแม่ตั้งให้ฝ่ายเดียว

ตั้งเป้าหมายให้เจาะจง

ธนาคารแห่งประเทศไทยแนะนำให้ตั้งเป้าหมายการออมแบบเจาะจง มีตัวเลข และมีระยะเวลา ตัวอย่างที่ยกไว้คือ เก็บเงินให้ได้ 1,000 บาทใน 1 เดือน ซึ่งเป็นแนวคิดเดียวกับการตั้งเป้าหมายแบบ SMART คือชัด วัดได้ ทำได้จริง เกี่ยวข้องกับสิ่งที่ลูกอยากได้ และมีกำหนดเวลา

สำหรับเด็กเล็ก เป้าหมายควรสั้นพอที่จะเห็นผล เช่น สองถึงสี่สัปดาห์ ถ้าเป้าหมายไกลเกินไป ลูกจะเบื่อก่อนถึงเส้นชัย

สมมติว่าลูกวัย 8 ขวบอยากได้หนังสือการ์ตูนราคา 150 บาท และได้เงินออมสัปดาห์ละ 40 บาท ลองทำแผนด้วยกันบนกระดาษ

1. เขียนราคาของที่อยากได้ไว้บนสุด
2. วาดช่องสี่ช่อง แทนสี่สัปดาห์
3. ทุกสัปดาห์ที่หยอดเงินแล้ว ให้ลูกระบายสีหนึ่งช่องและเขียนยอดรวม
4. ถึงสัปดาห์ที่สี่ ลูกจะมีเงินพอซื้อ และยังเหลือเงินเล็กน้อย

ภาพที่เห็นความคืบหน้าทีละช่องช่วยให้เด็กอดทนรอได้ดีกว่าการจำตัวเลขในหัว ทักษะการวางแผนและการรอแบบนี้เกี่ยวข้องกับการควบคุมตัวเองที่อธิบายไว้ใน ทักษะสมอง EF ของเด็ก

เปิดบัญชีธนาคารให้ลูก

ธนาคารแห่งประเทศไทยระบุว่าเด็กเปิดบัญชีธนาคารได้ตั้งแต่ราว 7 ขวบ บัญชีของลูกช่วยให้เห็นว่าเงินก้อนใหญ่ควรเก็บไว้ที่ปลอดภัยกว่ากระปุก และได้เห็นสมุดบัญชีที่มียอดเงินของตัวเอง

ก่อนไปธนาคาร โทรถามเอกสารที่ต้องใช้สำหรับเปิดบัญชีเด็ก เพราะแต่ละธนาคารกำหนดต่างกัน และควรให้ลูกไปด้วย ได้เห็นขั้นตอน ได้เซ็นหรือเขียนชื่อเอง ความรู้สึกเป็นเจ้าของบัญชีทำให้ลูกสนใจยอดเงินมากขึ้น

เวลาเงินในกระปุกถึงยอดที่ตกลงไว้ ให้พาลูกไปฝากเข้าบัญชี แล้วอัปเดตสมุดบัญชีให้ลูกเห็นยอดใหม่ กิจกรรมนี้ทำให้เรื่องการออมเป็นรูปธรรมขึ้นมาก

ลองชาเลนจ์ออม 21 วัน

ธนาคารแห่งประเทศไทยเสนอชาเลนจ์ 21 วันเป็นวิธีสร้างนิสัย เช่น ออมวันละ 1 บาทติดต่อกัน 21 วัน ตัวเลขเงินไม่สำคัญเท่าความสม่ำเสมอ

ทำปฏิทิน 21 ช่องติดไว้ใกล้กระปุก ทุกวันที่หยอดแล้วให้ลูกติดสติกเกอร์หนึ่งช่อง ถ้าลืมไปหนึ่งวัน ไม่ต้องเริ่มใหม่ ให้ทำต่อวันถัดไป เป้าหมายคือนิสัย ไม่ใช่ความสมบูรณ์แบบ

เมื่อครบ 21 วัน นับเงินด้วยกัน และให้ลูกเลือกว่าจะเอาไปฝากบัญชี เก็บต่อเพื่อเป้าหมายใหญ่ หรือใช้บางส่วนกับของที่อยากได้

เงินออมกับเงินที่ได้จากงานบ้าน

หลายบ้านให้ลูกได้เงินจากงานบ้าน เพื่อเพิ่มเงินที่ใช้ออม ธนาคารแห่งประเทศไทยแนะนำว่าเด็กวัย 7 ถึง 9 ปีรับงานพิเศษในบ้านเป็นครั้งคราวเพื่อรับค่าตอบแทนได้ แต่ไม่ควรจ่ายเงินสำหรับกิจวัตรดูแลตัวเอง เช่น อาบน้ำ แปรงฟัน เพราะเป็นความรับผิดชอบที่ทุกคนต้องทำอยู่แล้ว

งานที่จ่ายได้ควรเป็นงานที่เกินจากหน้าที่ปกติ เช่น ช่วยล้างรถ ช่วยจัดตู้หนังสือ ส่วนการเก็บของเล่นของตัวเองหรือการจัดกระเป๋านักเรียนเป็นหน้าที่ประจำที่ไม่ต้องจ่าย การแยกสองเรื่องนี้ให้ชัดช่วยให้ลูกไม่ติดนิสัยถามว่าได้เงินไหมทุกครั้งที่ถูกขอให้ช่วย แนวทางการฝึกให้ลูกรับผิดชอบงานของตัวเองอ่านได้ที่ สอนลูกให้พึ่งพาตัวเอง

พ่อแม่เป็นตัวอย่างเรื่องเงินได้อย่างไร

เด็กสังเกตว่าพ่อแม่ใช้เงินอย่างไร มากกว่าที่ผู้ใหญ่คิด การพูดถึงการตัดสินใจเรื่องเงินให้ลูกได้ยินเป็นครั้งคราว เป็นการสอนที่ไม่ต้องตั้งใจมาก

• "เดือนนี้แม่จะยังไม่ซื้อรองเท้าใหม่ เพราะกำลังเก็บเงินไปเที่ยวกัน"
• "อันนี้ร้านนี้แพงกว่าอีกร้าน เราไปดูอีกร้านก่อนนะ"
• "พ่อเก็บเงินส่วนหนึ่งไว้ตั้งแต่ได้เงินเดือน แล้วค่อยใช้ที่เหลือ"

ไม่จำเป็นต้องบอกตัวเลขรายได้หรือปัญหาเงินของบ้านให้ลูกรู้ทั้งหมด เพราะเด็กอาจกังวลเกินวัย สิ่งที่ควรให้ลูกเห็นคือวิธีคิดและการเลือก

เงินก้อนจากวันเกิดและเทศกาล

เด็กไทยหลายคนได้เงินก้อนในช่วงเทศกาล เช่น ตรุษจีน วันเกิด หรือวันที่ญาติมาเยี่ยม เงินก้อนนี้มักมากกว่าค่าขนมหลายเท่า และเป็นโอกาสดีที่จะฝึกตัดสินใจกับเงินจำนวนใหญ่

วิธีที่หลายบ้านใช้คือตกลงสัดส่วนไว้ล่วงหน้า ก่อนที่ลูกจะได้เงินจริง เพราะการคุยหลังจากเงินอยู่ในมือแล้วมักกลายเป็นการต่อรอง ตัวอย่างการแบ่ง

ส่วน	ใช้ทำอะไร
ใช้ได้ทันที	ของเล็กๆ ที่อยากได้ในช่วงเทศกาล
ออมเข้าเป้าหมาย	เติมเข้าโหลออมหรือบัญชีของลูก
แบ่งปัน	ซื้อของให้คนในบ้าน หรือบริจาค

สัดส่วนแต่ละส่วนให้ครอบครัวตกลงกันเอง สิ่งสำคัญคือให้ลูกได้ใช้บางส่วนจริง ถ้าเงินก้อนทั้งหมดถูกเก็บเข้าบัญชีทุกครั้ง ลูกจะรู้สึกว่าเงินนั้นไม่ใช่ของตัวเอง และไม่ได้ฝึกการเลือก ซึ่ง CFPB ระบุว่าเป็นเรื่องที่เด็กเล็กควรเริ่มเข้าใจ คือการใช้เงินแต่ละครั้งคือการเลือกอย่างหนึ่ง

เมื่อการสอนเรื่องเงินทำให้เกิดความขัดแย้ง

บางครั้งการสอนออมเงินทำให้ลูกเครียด เช่น ร้องไห้เมื่อต้องรอ หรือไม่อยากใช้เงินเลยเพราะกลัวหมด ทั้งสองแบบเป็นสัญญาณว่าควรปรับวิธี ลดระยะเวลาเป้าหมายให้สั้นลง หรือให้ลูกได้ใช้เงินจากโหลใช้โดยไม่ต้องรู้สึกผิด

เป้าหมายของการสอนออมคือให้ลูกใช้เงินเป็น ไม่ได้มุ่งให้เก็บอย่างเดียว การได้ใช้เงินกับสิ่งที่ตั้งใจไว้หลังจากรอมานาน คือส่วนที่ทำให้ลูกเห็นคุณค่าของการออมมากที่สุด เรื่องการให้เงินค่าขนมลูกตามวัย และจำนวนที่เหมาะสม อ่านต่อได้ที่ ให้เงินค่าขนมลูกเท่าไหร่