วิธีสอนลูกให้มีมารยาท ทำให้เห็นก่อน แล้วค่อยฝึกตามวัย

ลูกไม่ได้เกิดมาพร้อมคำว่าขอบคุณ ขอโทษ หรือท่าไหว้ ทุกอย่างเป็นทักษะที่ต้องฝึก เหมือนการใช้ช้อนหรือการแต่งตัว และเหมือนทักษะอื่น คือต้องเห็นตัวอย่างหลายร้อยครั้ง ได้ลองทำ ทำพลาดบ้าง แล้วค่อยๆ ทำได้เอง

ข่าวดีสำหรับคุณพ่อคุณแม่คือ การสอนมารยาทไม่ต้องใช้คำดุหรือการลงโทษ ส่วนที่ได้ผลที่สุดเกิดขึ้นในชีวิตประจำวันอยู่แล้ว ตอนกินข้าว ตอนไปบ้านญาติ ตอนเล่นกับเพื่อน เพียงแต่ต้องรู้ว่าลูกวัยไหนทำอะไรได้แค่ไหน

มารยาทที่สอนได้จริง แยกตามวัย

ความผิดหวังของพ่อแม่จำนวนมากมาจากการคาดหวังเกินวัย เช่น อยากให้ลูก 2 ขวบนั่งนิ่งตลอดมื้อที่ร้านอาหาร ตารางนี้เป็นแนวทางคร่าวๆ ลูกแต่ละคนเร็วช้าต่างกันได้

ช่วงอายุ	เริ่มสอนอะไรได้	สิ่งที่ยังไม่ควรคาดหวัง
1 ถึง 2 ปี	โบกมือบ๊ายบาย ยกมือไหว้ตามพ่อแม่ ส่งของให้เมื่อถูกขอ	พูดขอบคุณเองโดยไม่มีคนเตือน แบ่งของเล่นให้คนอื่น
2 ถึง 3 ปี	พูดคำว่าขอ ขอบคุณ ขอโทษเมื่อมีคนเตือน เก็บของเล่นกับพ่อแม่	รอคิวนาน ควบคุมอารมณ์ได้ทุกครั้ง
3 ถึง 5 ปี	ทักทายผู้ใหญ่ รอคิวสั้นๆ ผลัดกันเล่น ไม่พูดแทรกตอนผู้ใหญ่คุยกันนาน	เข้าใจเหตุผลของกฎทุกข้อ
5 ถึง 7 ปี	มารยาทบนโต๊ะอาหาร ขออนุญาตก่อนหยิบของคนอื่น ขอโทษพร้อมบอกว่าจะแก้ไขอย่างไร	สุภาพตลอดเวลาตอนเหนื่อยหรือหิว

ศูนย์ควบคุมและป้องกันโรคสหรัฐ (CDC) แนะนำว่าเด็กวัย 3 ถึง 5 ปีควรได้เล่นกับเด็กคนอื่น เพราะเป็นโอกาสฝึกการแบ่งปันและการเป็นเพื่อน หมายความว่ามารยาทหลายเรื่องเรียนรู้จากการเล่นจริง มากกว่าการนั่งฟังพ่อแม่อธิบาย

ทำให้ลูกเห็นก่อนพูดสอน

CDC แนะนำให้พ่อแม่แสดงพฤติกรรมที่อยากเห็นให้ลูกดู เพราะเด็กวัยก่อนเรียนเลียนแบบสิ่งที่เห็นเป็นหลัก ถ้าพ่อแม่พูดขอบคุณพนักงานร้านค้า ขอโทษเมื่อเดินชนคนอื่น และยกมือไหว้ผู้ใหญ่ที่มาบ้าน ลูกจะเห็นว่านี่คือสิ่งที่ครอบครัวนี้ทำ

จุดที่มักหลุดคือมารยาทที่พ่อแม่ทำกับลูกเอง เช่น

• ขอบคุณลูกเมื่อลูกส่งของให้ หรือช่วยเก็บของ
• ขอโทษลูกเมื่อพ่อแม่ลืมสัญญา หรือขึ้นเสียงใส่โดยไม่ตั้งใจ
• เคาะประตูก่อนเข้าห้องลูก เมื่อลูกโตพอที่จะมีห้องหรือมุมของตัวเอง
• ฟังลูกพูดให้จบก่อนตอบ ไม่แทรกกลางประโยค

เด็กที่ได้รับคำขอบคุณและคำขอโทษจากพ่อแม่ จะเข้าใจว่ามารยาทเป็นเรื่องที่ทุกคนทำกับทุกคน ไม่ได้มีไว้ให้เด็กทำกับผู้ใหญ่ฝ่ายเดียว

ชมพฤติกรรมที่ถูก แทนการจับผิด

CDC แนะนำให้ชมและให้ความสนใจเมื่อลูกทำตามคำบอกหรือทำพฤติกรรมที่ดี และให้ความสนใจน้อยลงกับพฤติกรรมต่อต้าน เช่น อาละวาด สำหรับการสอนมารยาท แปลว่าพ่อแม่ควรตาไวตอนลูกทำถูก มากกว่าตอนลูกลืม

คำชมที่ได้ผลคือคำชมที่บอกพฤติกรรมชัดๆ เช่น

• "เมื่อกี้หนูรอให้แม่คุยกับป้าจบก่อนค่อยถาม แม่ขอบคุณมากเลย"
• "ลูกบอกขอบคุณคุณยายเองโดยไม่มีใครเตือน คุณยายยิ้มใหญ่เลย"
• "หนูแบ่งบล็อกให้น้องเล่นด้วย น้องดีใจมาก"

คำชมแบบนี้บอกลูกว่าทำอะไรถูก และทำให้เห็นผลที่เกิดกับคนอื่น ซึ่งเป็นรากของมารยาทจริงๆ คือการใส่ใจความรู้สึกคนรอบตัว

เวลาจะห้าม บอกด้วยว่าให้ทำอะไรแทน

ข้อนี้มาจากคำแนะนำของ CDC โดยตรง เด็กเล็กมักไม่รู้ว่าถ้าไม่ทำแบบนี้แล้วต้องทำแบบไหน คำว่า "อย่าพูดแทรก" จึงได้ผลน้อยกว่า "ถ้าอยากพูดตอนแม่คุยอยู่ ให้แตะแขนแม่เบาๆ แล้วรอ"

แทนที่จะพูดว่า	ลองพูดว่า
อย่าแย่งของเล่น	ถ้าอยากเล่น ให้ถามเพื่อนว่าขอเล่นต่อได้ไหม
อย่าตะโกน	พูดเบาๆ แบบนี้ แม่ได้ยิน
อย่ากินมูมมาม	ตักทีละคำเล็กๆ แล้วเคี้ยวให้หมดก่อนพูด
อย่าหยาบคายกับคุณยาย	ถ้าไม่อยากทำ บอกคุณยายว่า "ไม่เอาค่ะ ขอบคุณค่ะ"
อย่าวิ่งในร้าน	เดินจับมือแม่ ช่วยแม่หาของในชั้นนี้

ประโยคที่บอกสิ่งที่ต้องทำ ทำให้ลูกมีทางออก และลดการต่อรองหรือการดื้อเพื่อทดสอบขอบเขต แนวคิดเดียวกันนี้ใช้ได้กับวินัยเรื่องอื่น อ่านเพิ่มได้ที่ การสร้างวินัยเชิงบวก

ซ้อมที่บ้านก่อนออกไปเจอสถานการณ์จริง

มารยาทหลายอย่างยากสำหรับเด็ก เพราะต้องทำตอนที่ตื่นเต้น เขิน หรือสนใจอย่างอื่นอยู่ การซ้อมล่วงหน้าที่บ้านช่วยให้ลูกรู้ว่าจะต้องทำอะไร

วิธีซ้อมที่ใช้ได้กับเด็ก 3 ขวบขึ้นไป

1. เล่นบทบาทสมมติ ให้ตุ๊กตาเป็นคุณยายที่มาเยี่ยม แล้วผลัดกันเป็นคนไหว้และคนรับไหว้
2. เล่นเปิดร้านขายของ ฝึกพูดว่า "ขอซื้อค่ะ" และ "ขอบคุณค่ะ"
3. ก่อนไปงานบ้านญาติ บอกลูกสั้นๆ ว่าจะเจอใคร และตกลงกันว่าพอเจอคุณป้าแล้วจะทำอะไร
4. ฝึกผลัดกันเล่นด้วยเกมกระดานง่ายๆ ที่ต้องรอตาเดิน

การบอกล่วงหน้าทำให้ลูกไม่ถูกจู่โจมด้วยคำสั่งต่อหน้าคนแปลกหน้า ซึ่งเป็นสถานการณ์ที่เด็กหลายคนหยุดนิ่งหรือหลบหลังพ่อแม่

ตอนลูกไม่ยอมไหว้หรือไม่ยอมทักทาย

สถานการณ์ที่พ่อแม่หลายคนรู้สึกอายที่สุด คือตอนญาติผู้ใหญ่ทักแล้วลูกหันหน้าหนี หรือไม่ยอมไหว้ ทั้งที่ที่บ้านทำได้

สิ่งที่ควรเข้าใจก่อนคือ เด็กเล็กบางคนต้องใช้เวลาอุ่นเครื่องกับคนที่ไม่ได้เจอบ่อย การไม่ไหว้ทันทีไม่ได้แปลว่าลูกไม่มีมารยาท บางครั้งลูกกำลังเขินหรือไม่แน่ใจ ถ้าลูกเป็นเด็กที่ขี้อายเป็นปกติ แนวทางเฉพาะอ่านได้ที่ ลูกขี้อาย ทำยังไงดี

สิ่งที่ช่วยได้ในสถานการณ์จริง

• ทักแทนลูกก่อนด้วยน้ำเสียงสบายๆ เช่น "น้องยังเขินอยู่นะคะ เดี๋ยวคุ้นแล้วจะมาไหว้"
• เสนอทางเลือกที่ทำได้ง่ายกว่า เช่น โบกมือ หรือยิ้ม
• ให้เวลาลูกสักพัก แล้วค่อยชวนอีกครั้งตอนที่ลูกผ่อนคลาย
• ชมทันทีเมื่อลูกทำได้ แม้จะช้าไปครึ่งชั่วโมง

สิ่งที่ควรเลี่ยง คือขู่ ประจาน หรือเปรียบเทียบกับเด็กคนอื่นต่อหน้าญาติ เช่น "ทำไมไม่เหมือนลูกป้าเขาเลย" คำพูดแบบนี้ทำให้ลูกอายกว่าเดิม และรู้สึกว่ามารยาทเป็นเรื่องของการเอาใจผู้ใหญ่ ไม่ได้เกี่ยวกับความเคารพจริง

อีกเรื่องที่ควรระวังคือการบังคับให้ลูกกอดหรือหอมผู้ใหญ่ ลูกควรมีทางเลือกที่สุภาพแต่ไม่ต้องสัมผัสตัว เช่น ไหว้หรือโบกมือ เพราะการสอนให้ลูกรู้ว่าร่างกายเป็นของตัวเอง สำคัญไม่น้อยกว่าการสอนให้สุภาพ

มารยาทบนโต๊ะอาหาร ฝึกทุกวันได้โดยไม่เสียเวลาเพิ่ม

มื้ออาหารเป็นห้องเรียนมารยาทที่มีทุกวัน เด็กได้ฝึกรอ ขอ ส่ง ขอบคุณ และฟังคนอื่นพูด แต่ไม่ควรเปลี่ยนมื้ออาหารให้เป็นเวลาตำหนิ เพราะลูกจะเกร็งและกินได้น้อยลง

เลือกฝึกทีละเรื่อง เช่น สัปดาห์นี้ฝึกรอให้ทุกคนนั่งครบก่อนเริ่มกิน สัปดาห์หน้าฝึกขอให้คนอื่นส่งจานแทนการเอื้อมข้ามโต๊ะ พอเรื่องแรกเป็นนิสัยแล้วค่อยเพิ่มเรื่องใหม่

CDC แนะนำให้เด็กวัยก่อนเรียนดูหน้าจอไม่เกินวันละ 1 ชั่วโมง การวางโทรศัพท์และปิดโทรทัศน์ระหว่างมื้อ ช่วยทั้งเรื่องเวลาหน้าจอและทำให้มีโอกาสคุยกันจริงๆ ซึ่งเป็นการฝึกฟังและผลัดกันพูดไปในตัว

ขอโทษให้เป็น มากกว่าพูดคำว่าขอโทษ

พ่อแม่หลายคนสอนให้ลูกพูดคำว่าขอโทษทันทีเมื่อทำผิด แต่ถ้าเป็นการพูดเพราะถูกบังคับ เด็กจะเรียนรู้ว่าคำขอโทษคือคำที่ทำให้เรื่องจบเร็ว ไม่ได้เกี่ยวกับความรู้สึกของอีกฝ่าย

สำหรับเด็ก 4 ขวบขึ้นไป ลองสอนขอโทษสามขั้น

1. บอกว่าทำอะไรไป เช่น "ผมแย่งรถของเพื่อน"
2. ดูว่าอีกฝ่ายรู้สึกอย่างไร เช่น "เพื่อนร้องไห้ เพื่อนเสียใจ"
3. บอกว่าจะแก้อย่างไร เช่น "คืนรถให้เพื่อน แล้วรอให้เพื่อนเล่นเสร็จ"

CDC แนะนำให้สอนเด็กวัยก่อนเรียนแก้ปัญหาเป็นขั้นตอนเมื่อเขารู้สึกไม่พอใจ ขั้นที่สามของการขอโทษคือการฝึกแบบเดียวกัน ถ้าลูกยังโกรธอยู่มาก ให้รอจนสงบก่อน การบังคับขอโทษตอนที่ยังร้องไห้ไม่ได้สอนอะไร

เมื่อลูกพูดไม่สุภาพกับพ่อแม่

เด็กวัย 4 ถึง 7 ปีหลายคนเริ่มทดลองคำพูดใหม่ๆ บางคำได้มาจากเพื่อนหรือการ์ตูน และบางครั้งพูดแรงใส่พ่อแม่ตอนโกรธ

ตอบสนองแบบสงบและสั้น เช่น "แม่ไม่ฟังคำนั้นนะ ถ้าโกรธ บอกแม่ว่าโกรธเรื่องอะไร" แล้วฟังเรื่องที่ลูกโกรธจริงๆ การตอบโต้ด้วยคำแรงกลับไปทำให้ลูกเห็นว่านี่คือวิธีที่ผู้ใหญ่ใช้เมื่อโกรธ ถ้าการพูดจาไม่ดีเกิดบ่อยจนกลายเป็นนิสัย ดูแนวทางเพิ่มได้ที่ ลูกเถียงพ่อแม่ ทำอย่างไร และ ลูกไม่เชื่อฟัง

มารยาทในที่สาธารณะ เริ่มจากที่ที่ลูกไปบ่อย

ร้านอาหาร ห้าง รถสาธารณะ และโรงพยาบาล เป็นที่ที่ลูกต้องใช้มารยาทหลายอย่างพร้อมกัน ทั้งการพูดเบา การรอ และการไม่แตะของคนอื่น การเตรียมลูกก่อนไปช่วยได้มากกว่าการเตือนซ้ำๆ ตอนอยู่ที่นั่น

ก่อนออกจากบ้าน บอกลูกสั้นๆ ว่าจะไปที่ไหน ทำอะไร นานแค่ไหน และมีกติกาข้อไหนบ้าง ไม่เกินสองสามข้อ เช่น เดินจับมือ พูดเสียงเบา รอคิวกับแม่ แล้วพกของที่ช่วยให้ลูกรอได้ เช่น สมุดวาดรูปเล่มเล็ก ถ้าลูกเริ่มเหนื่อยหรือหิว ให้ยอมรับว่าถึงเวลากลับบ้าน เด็กที่เหนื่อยเกินไปทำตามกติกาได้ยากแม้จะรู้ดี

เช็กลิสต์สั้นๆ สำหรับพ่อแม่

• พ่อแม่พูดขอบคุณและขอโทษให้ลูกเห็นทุกวัน รวมถึงพูดกับลูกเอง
• ความคาดหวังตรงกับวัยของลูก
• ชมพฤติกรรมที่ถูกแบบเจาะจง
• เวลาห้าม บอกสิ่งที่ให้ทำแทนด้วย
• ซ้อมที่บ้านก่อนไปงานหรือไปบ้านญาติ
• ไม่ประจาน ไม่เปรียบเทียบกับเด็กคนอื่น
• ลูกมีทางเลือกที่สุภาพโดยไม่ต้องกอดหรือหอมถ้าไม่อยาก

มารยาทที่ติดตัวไปนานไม่ได้มาจากการท่องคำ แต่มาจากการเห็นและได้ทำซ้ำในบ้านที่ปลอดภัย ลูกที่ยังลืมไหว้บ้าง ลืมขอบคุณบ้าง เป็นเรื่องปกติของวัยเรียนรู้ และคุณพ่อคุณแม่ที่ทำให้ดูอย่างสม่ำเสมอกำลังสอนอยู่แล้วทุกวัน