บ้านและการตกแต่ง

บันไดบ้าน ขนาดมาตรฐาน ลูกตั้งลูกนอนเท่าไหร่ ตัวเลขที่ต้องรู้

| อ่าน 11 นาที

บันไดบ้าน ขนาดมาตรฐาน ลูกตั้งลูกนอนเท่าไหร่ ตัวเลขที่ต้องรู้

ประเด็นสำคัญ

  • บทความของธนาคารไทยพาณิชย์ที่อ้างกฎกระทรวง ฉบับที่ 55 (พ.ศ. 2543) ข้อ 23 ระบุลูกตั้งสูงไม่เกิน 20 เซนติเมตร และลูกนอนเหลือกว้างไม่น้อยกว่า 22 เซนติเมตร
  • ช่วงที่เดินสบายจากนิตยสาร Room ผ่านสนุกดอทคอม ลูกตั้ง 15 ถึง 17.5 เซนติเมตร ลูกนอน 27.5 ถึง 35 เซนติเมตร
  • ตัวเลขความกว้างบันไดและขนาดสำหรับผู้สูงอายุในแต่ละแหล่งไม่ตรงกัน ควรเช็กกับสำนักงานเขตหรือเทศบาลและสถาปนิกก่อนทำแบบ

คนจะสร้างบ้านหรือรีโนเวทมักถามเรื่องบันไดก่อนเรื่องอื่น เพราะบันไดกินพื้นที่มาก และผิดนิดเดียวก็เดินเหนื่อยหรือสะดุดได้ง่าย ตัวเลขในหน้านี้มาจากบทความสามหน้า คือบทความของธนาคารไทยพาณิชย์ที่อ้างกฎกระทรวง ฉบับที่ 55 (พ.ศ. 2543) ข้อ 23 บทความของ Sanook ที่ใช้ข้อมูลจากนิตยสาร Room และหน้าของกรมกิจการผู้สูงอายุ ตัวเลขบางข้อสามแหล่งไม่ตรงกัน เราจะบอกตรงจุดที่ต่างไว้ให้ชัด เราไม่ได้เปิดตัวบทกฎหมายต้นฉบับในราชกิจจานุเบกษา จึงถือตัวเลขทั้งหมดเป็นแนวทางตั้งต้น ก่อนยื่นแบบหรือก่อสร้างจริงให้ถามสำนักงานเขตหรือเทศบาลที่ดูแลพื้นที่

ตัวเลขตามกฎกระทรวงที่บทความ SCB สรุปไว้

บทความของธนาคารไทยพาณิชย์ลงวันที่ 16 ตุลาคม 2562 อ้างกฎกระทรวง ฉบับที่ 55 (พ.ศ. 2543) ข้อ 23 และสรุปค่าสำหรับบันไดบ้านไว้ดังนี้

รายการ ตัวเลขที่บทความระบุ
ความกว้างสุทธิของบันได ไม่น้อยกว่า 80 เซนติเมตร
ความสูงของบันไดหนึ่งช่วง ไม่เกิน 3 เมตร
ลูกตั้ง (ความสูงต่อขั้น) ไม่เกิน 20 เซนติเมตร
ลูกนอน (หลังหักส่วนที่เหลื่อมกัน) กว้างไม่น้อยกว่า 22 เซนติเมตร
พื้นหน้าบันได กว้างและยาวไม่น้อยกว่าความกว้างของบันได
ระยะดิ่งเหนือขั้นบันได สูงไม่น้อยกว่า 1.90 เมตร

ถ้าบันไดสูงเกิน 3 เมตร บทความระบุว่าต้องมีชานพักทุกช่วง 3 เมตรหรือน้อยกว่านั้น ส่วนราวกันตก บทความไม่ได้ให้ตัวเลขความสูง บอกแค่ว่าควรจับง่ายและยึดกับโครงสร้างให้แข็งแรง

อ่านตัวเลขกลุ่มนี้ให้ถูกว่าเป็นค่าขอบเขต ลูกตั้ง 20 เซนติเมตรคือเพดานที่สูงที่สุด ไม่ใช่ค่าที่เดินสบาย และลูกนอน 22 เซนติเมตรคือต่ำสุด บันไดที่ออกแบบชนขอบทั้งสองข้างพร้อมกันจะชันมาก เดินลงแล้วรู้สึกเสียว

ช่วงที่เดินสบายตามนิตยสาร Room

บทความของ Sanook เผยแพร่วันที่ 16 มีนาคม 2559 โดยระบุว่าได้ข้อมูลและภาพจากนิตยสาร Room ให้ช่วงที่เรียกว่าระยะสบายไว้ดังนี้

  • ลูกตั้ง 15 ถึง 17.5 เซนติเมตร
  • ลูกนอน 27.5 ถึง 35 เซนติเมตร
  • ความกว้างบันไดที่สบาย ประมาณ 1.20 เมตร

ช่วงนี้ทำให้ขั้นเตี้ยกว่าและลึกกว่าค่าต่ำสุดตามกฎ เดินขึ้นแล้วไม่เหนื่อยเท่า ข้อแลกเปลี่ยนคือบันไดจะยาวขึ้น กินพื้นที่ในแปลนมากกว่า

บันไดไม้พร้อมราวจับในบ้านสองชั้น

จุดที่ตัวเลขไม่ตรงกัน

มีสองเรื่องที่ควรรู้ก่อนเอาตัวเลขไปใช้

  • ความกว้างบันได บทความ SCB ระบุไม่น้อยกว่า 80 เซนติเมตร ส่วนบทความ Sanook ระบุว่าบ้านพักอาศัยควรกว้างอย่างน้อย 90 เซนติเมตร สองหน้านี้ไม่ได้อ้างกฎหมายเหมือนกัน หน้าของ Sanook อ้างเทศบัญญัติสร้างบันไดสำหรับบ้านพักอาศัยแบบกว้าง ๆ ไม่ระบุข้อ ถ้าจะออกแบบจริง ผมแนะนำให้ถามเจ้าหน้าที่ท้องถิ่นว่าพื้นที่ของคุณใช้ค่าไหน
  • ลูกนอน หน้าของ Sanook พิมพ์ค่าในกล่องกฎไว้ว่า "น้อยกว่า 22 เซนติเมตร" แต่ช่วงสบายในหน้าเดียวกันคือ 27.5 ถึง 35 เซนติเมตร อ่านแล้วขัดกันเอง ซึ่งอาจเป็นการพิมพ์ตกคำ เราจึงยึดค่า 22 เซนติเมตรแบบ "ไม่น้อยกว่า" ตามบทความ SCB

สำหรับตัวเลขที่เข้มกว่านี้ หน้าของกรมกิจการผู้สูงอายุที่ผมใช้ในบทความ ปรับบ้านให้เหมาะกับผู้สูงอายุ ระบุว่าบันไดสำหรับผู้สูงอายุควรมีลูกตั้ง 13 เซนติเมตรและลูกนอน 30 เซนติเมตร และเทียบว่าต่างจากมาตรฐานทั่วไปที่ลูกตั้ง 18 เซนติเมตร ลูกนอน 25 เซนติเมตร ตัวเลข 18 กับ 25 นี้ไม่ตรงกับ 20 กับ 22 ของบทความ SCB และพบในหน้าเดียว เราจึงไม่ยืนยันว่าอันไหนเป็นตัวเลขตามกฎหมายฉบับปัจจุบัน

ตัวอย่างคำนวณจำนวนขั้น (ตัวอย่างของผู้เขียนเอง)

ตัวอย่างนี้เป็นเลขคณิตง่าย ๆ ที่ผมตั้งขึ้นเอง ไม่ได้มาจากแหล่งอ้างอิง สมมติพื้นชั้นหนึ่งถึงพื้นชั้นสองสูง 3.00 เมตร (3,000 มิลลิเมตร) และอยากให้ลูกตั้งอยู่ในช่วงสบาย

  1. ลองลูกตั้ง 17 เซนติเมตร ได้ 3,000 หาร 170 ประมาณ 17.6 ขั้น
  2. ปัดเป็น 18 ขั้น แล้วหารกลับ 3,000 หาร 18 ได้ลูกตั้งประมาณ 16.7 เซนติเมตร ยังอยู่ในช่วงสบาย
  3. ถ้าลูกนอน 25 เซนติเมตร ช่วงบันไดจะมีลูกนอน 17 ขั้น เพราะขั้นสุดท้ายคือพื้นชั้นบน ความยาวแนวราบประมาณ 17 คูณ 25 เท่ากับ 425 เซนติเมตร

ความสูง 3 เมตรในตัวอย่างพอดีกับขีดจำกัดของบันไดหนึ่งช่วงตามที่ SCB ระบุ ถ้าสูงกว่านี้ หรือจะวางบันไดในพื้นที่แคบ ให้พักชานกลางหรือทำบันไดแบบหักเลี้ยว ซึ่งแบบและขนาดที่ลงตัวควรให้สถาปนิกเป็นคนวาด สัดส่วนบนกระดาษกับหน้างานต่างกันได้ง่าย ดูแนวคิดการวางบันไดกับห้องอื่นได้ใน แบบบ้านสองชั้น และ แปลนบ้าน

ช่างวัดความสูงลูกตั้งบันไดด้วยตลับเมตร

เรื่องที่หลายบ้านพลาด

  • ลูกตั้งไม่เท่ากันทุกขั้น ต่างกันแค่ไม่กี่มิลลิเมตรก็ทำให้เท้าคาดเดาผิดและสะดุดได้ เวลาปูกระเบื้องหรือไม้ทับบันไดเดิม ให้คำนวณความหนาวัสดุที่ขั้นล่างสุดกับขั้นบนสุดด้วย
  • อย่าลืมจมูกบันได (ส่วนขอบที่ยื่นเลยลูกตั้ง) บทความ SCB กล่าวถึงจมูกบันไดราว 1 นิ้ว และระบุค่าลูกนอนขั้นต่ำเป็นค่าหลังหักส่วนที่เหลื่อมกันแล้ว
  • ระยะดิ่งเหนือบันไดต่ำเกินไป บทความ SCB ระบุไม่น้อยกว่า 1.90 เมตร ถ้าบ้านมีคานหรือฝ้าพาดอยู่เหนือบันได ต้องตรวจจุดนี้ก่อนตั้งแบบ
  • ราวจับเป็นเรื่องที่ตัวเลขในกฎไม่ระบุแน่ชัดในบทความ SCB แต่หน้าของกรมกิจการผู้สูงอายุให้ราวจับสูง 80 ถึง 90 เซนติเมตรจากพื้น สำหรับบ้านที่มีผู้สูงอายุหรือเด็กเล็ก ควรติดราวจับตั้งแต่ต้น

บันไดเป็นส่วนของโครงสร้างและเกี่ยวกับความปลอดภัยของคนทั้งบ้าน การรื้อ ต่อเติม หรือเปลี่ยนตำแหน่งบันไดจึงไม่ควรทำเอง ควรให้วิศวกรหรือผู้รับเหมาที่ตรวจโครงสร้างได้เป็นคนประเมิน ถ้าเป็นการสร้างหรือดัดแปลงอาคาร ให้สอบถามสำนักงานเขตหรือเทศบาลเรื่องการขออนุญาตก่อน ส่วนงานใช้บันไดพาดขึ้นลงซ่อมบ้าน อ่านวิธีใช้อย่างปลอดภัยใน วิธีใช้บันไดอย่างปลอดภัย

เช็กลิสต์ก่อนล็อกแบบบันได

  • วัดความสูงพื้นถึงพื้นให้แน่นอน แล้วคำนวณจำนวนขั้นจากลูกตั้งที่ต้องการ
  • ลูกตั้งไม่เกิน 20 เซนติเมตร และเลือกให้ใกล้ช่วง 15 ถึง 17.5 เซนติเมตรถ้าพื้นที่พอ
  • ลูกนอนที่หักจมูกบันไดแล้วไม่ต่ำกว่า 22 เซนติเมตร และเลือกให้ใกล้ช่วง 27.5 ถึง 35 เซนติเมตรถ้าพื้นที่พอ
  • ความกว้างบันไดไม่ต่ำกว่า 80 เซนติเมตร และถามท้องถิ่นว่าต้อง 90 เซนติเมตรหรือไม่
  • บันไดสูงเกิน 3 เมตรต้องมีชานพัก
  • ระยะดิ่งเหนือขั้นอย่างน้อย 1.90 เมตร
  • ลูกตั้งเท่ากันทุกขั้นหลังปูวัสดุผิวหน้าแล้ว
  • ติดราวจับที่จับถนัดและยึดแน่น ถ้ามีผู้สูงอายุในบ้าน ให้พิจารณาลูกตั้ง 13 เซนติเมตร ลูกนอน 30 เซนติเมตร ตามที่กรมกิจการผู้สูงอายุแนะนำ
  • ให้สถาปนิกหรือวิศวกรตรวจแบบก่อนก่อสร้างและก่อนขออนุญาต

คำถามที่พบบ่อย

ลูกตั้งบันไดบ้านสูงได้สูงสุดเท่าไหร่

บทความของธนาคารไทยพาณิชย์ที่อ้างกฎกระทรวง ฉบับที่ 55 (พ.ศ. 2543) ข้อ 23 ระบุว่าลูกตั้งสูงไม่เกิน 20 เซนติเมตร แต่ช่วงที่เดินสบายตามนิตยสาร Room อยู่ที่ 15 ถึง 17.5 เซนติเมตร

ลูกนอนบันไดต้องกว้างกี่เซนติเมตร

ตามบทความเดียวกัน ลูกนอนที่หักส่วนที่เหลื่อมกันออกแล้วต้องกว้างไม่น้อยกว่า 22 เซนติเมตร ส่วนช่วงที่เดินสบายตามนิตยสาร Room คือ 27.5 ถึง 35 เซนติเมตร

บันไดบ้านผู้สูงอายุใช้ขนาดเดียวกับบันไดทั่วไปไหม

หน้าของกรมกิจการผู้สูงอายุให้ตัวเลขสำหรับผู้สูงอายุที่เตี้ยกว่าและลึกกว่า คือลูกตั้ง 13 เซนติเมตร ลูกนอน 30 เซนติเมตร ซึ่งเป็นตัวเลขจากหน้าเดียว ควรปรึกษาสถาปนิกหรือนักกิจกรรมบำบัดก่อนใช้จริง

แหล่งอ้างอิง

  1. บันไดในบ้านไทยกับความปลอดภัยในการใช้งาน | ธนาคารไทยพาณิชย์ (SCB) เผยแพร่ 16 ตุลาคม 2562
  2. STEP ON THE STAIR เชื่อมบ้านด้วยบันได | Sanook.com (ข้อมูลจากนิตยสาร Room) เผยแพร่ 16 มีนาคม 2559
  3. 10 จุดเด่นออกแบบที่อยู่อาศัยถูกใจผู้สูงอายุ | กรมกิจการผู้สูงอายุ (คลังปัญญา KM DOP)

อ่านเรื่องอื่นในหมวดบ้านและการตกแต่ง

ข่าวสำคัญทันเวลา

ดูทั้งหมวดบ้านและการตกแต่ง